Кіріспе

Гаити Водуындағы еркек діни қызметкер, ойдан шығарылған кейіпкер. Оунган (кейде хоунган деп те жазылады) – Гаити Водуындағы еркек діни қызметкерді атау үшін қолданылатын термин (әйел діни қызметкер мамбо деп аталады). Бұл термин Гбе тілдерінен (Фон, Эве, Аджа, Фла, Ген, Макси және Гун) шыққан. «Хуннонан» сөзі «бас діни қызметкер» деген мағынаны білдіреді. Хуннонан немесе оунганды макандал деп те атайды. Гаити Водуы – Африкалық диаспоралық дін, ол Дагоме Корольдігінің дәстүрлі Водуны мен Рим католицизмін біріктіреді. Батыс Африкалық дәстүрге сәйкес, оунган – қауымдастықтағы ғибадатханаларды (ounfò) басқаратын, Grand Maître (шебер немесе жаратушы) қасында lwa (сондай-ақ loa деп жазылады) құрметтейтін және оларға қызмет ететін көшбасшылар. Lwa – рухтар, олар йоруба құдайлары мен Рим-католик қасиеттілерінен құралған. Lwa Воду рәсімдерінде адамдарға рухқа ие болу арқылы көрінеді. Әр lwa-ның өзіндік би ырғағы, әні, құрбандыққа шалынатын тағамдары мен киімдері болады. Lwa оунганды армандағанда таңдайды, онда Водун құдайлары оларды өмірде өздерінің қызметшілері болуға үйретеді. Оунганның міндеті – ырымдар мен әндерді сақтау, рухтар мен қауым арасындағы қарым-қатынасты нығайту және дамыту. Оунганға өз руларының барлық рухтарына басшылық ету, қауым үшін өлім мен неке рәсімдерін өткізу; емдеу рәсімдері; жаңа діни қызметкерлерді (tesses) қабылдау; дәмдік сусын мен сиқырлы заттар жасау; және түстерді түсіндіру сеніп тапсырылған. Кейде олар бокор (сиқыршылар) болуы мүмкін. Датти Букман – 1791 жылғы Гаити құлдарының көтерілісін бастаған, Сесиль Фатиманмен бірлесіп құлдарды революцияға шақырып, ұйымдастырған оунган. Басқа да белгілі оунганға суретші Клотер Базиль, профессор Патрик Беллегард Смит және Петро lwa-ны құрметтеуші Дон Педро жатады.

Тарих

Гаити вудусы Дагоме Корольдігінде пайда болды, ол қазіргі Бенин мен Батыс Нигерияның бір бөлігін құрайды. Құл саудасы кезінде Дагомеден мыңдаған адамдар құл болып, Атлант мұхиты арқылы Кариб теңізіндегі аралдарға тасылды. Француз отаршылдық кезеңінде Сент-Доминг (қазіргі Гаити) экономикасы қант плантацияларында жұмыс істейтін құл еңбегіне негізделген. Батыс Африканың осы тума халқы өздерінің туған жерінен Водун мәдениеті мен дінін Гаитиге әкелді. Водун, Еуропалық Рим католиктігімен бірігіп, қазіргі Гаити вудуы деп білетін нәрсені құрады. Сондықтан, Гаити вудуының көптеген элементтерін Дагомеге дейін табуға болады. Водун мен христиан дінінен басқа, Гаити вудуы ислам және кельт теңізшілерінің мифологиясынан да элементтерді сіңірді, олар құл кемелерінде және порттарда Гаити вудуына әсер етті. Осы дәстүрлердің қосылуы оунганға "космополиттік" бедел алып келді. Оунган Гаити вудуының жалғасуын қамтамасыз етуге және оны қазіргі заманның қажеттіліктеріне бейімдеуге жауапты. Автор Иан Томсон "вуду діни қызметкері көбінесе тапқыр бизнесмен болады" деді, бұл оунганның және Гаити вудуының өзгеріп жатқан ортаға бейімделуге және оның ішінде өмір сүруге қабілетті екенін көрсетеді. Содан кейін "бас жуу" (Лаве Тет) рәсімі өтеді, онда шаш жеті рет түрлі шөптерден жасалған қоспамен жуылады, рухани тазару үшін, соның арқасында луа жақсы қабылданады. Содан кейін түрлі ритуалдар мен құрбандықтар шалынады. Бұл көбінесе ұзаққа соқатын және қымбат процесс, себебі көптеген заттарды сатып алу қажет, мысалы, Иваның сүйікті тағамдары мен сусындарын ұсыну және арнайы қолмен тігілген салтанатты киімдер. Папа Локоға (манболар мен оунганның қамқоршысы) барғанда, оунганға діни қызметкер екенін көрсететін белгі ретінде асон (қасиетті дірілдегіш) сыйға беріледі. Оунган Папа Локодан басқа оунган мен манболардың арасында танылу үшін қолданылатын рухани есім алады.

Салт-дәстүрлер мен рәсімдер

Гаитиде католиктердің көп саны болғандықтан, көптеген гаитиліктер католик дінін ұстанады және вуду дінін де қадірлейді. Сондықтан, Рождество сияқты маңызды христиандық мерекелерде вуду рәсімдерін өткізуге рұқсат етілмейді. Гаити вудуының бір бөлігін Киелі кітапты оқу, дұға ету және шамдарды қолдану сияқты католицизмнің кейбір элементтері құрайды. Олар вудудың жақтастары мен луа арасында делдалдық қызмет атқарады. Оуган үшін дәстүрлі түстер – қызыл, қара және ақ. Оуганның оқушылары немесе көмекшілері баджи кан деп аталады.

Саут-д'Эу қаласына паломшылық

Гаитидің орталық бөлігіндегі Саут-д'Эу ауылына гаитилік вуду дінінің жақтастары жыл сайын зыярат етеді. 16 шілдеде мыңдаған адам ауылдың жанындағы сарқырамаға жиналып, Әзір Мариям мен Езили Фреда Дагомейге құрмет көрсетеді. Қажылар суға шомылып, рухтармен байланысуға және емделуге дайындық жасайды.

Белгілі тұлғалар

Құлдыққа қарсы күрескер Датти Букман Сенегамбияда (қазіргі Сенегал және Гамбия) дүниеге келді және құл саудасы кезінде Ямайкаға әкелінді. Одан ол Гаитиге жетіп, 1791 жылғы Гаити революциясын бастау үшін миссионерлік қызмет атқарды. Букман оунган болғандықтан, құлдар арасында зор ықпалға ие болып, құл көтерілісін ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Букман өзінің ізбасарлары арасында "Замбо" деп те белгілі болды. 1791 жылдың 14 тамызында Букман Сесиль Фатиманмен (манбо) бірге Гаитидің солтүстік бөлігіндегі Боис-Кайман орманына барды. Онда вуду рәсімі өтті. Аңыз-әңгімелер рәсімнің мән-жайларын жасырады. Диаспоралық дін ретінде, ауызша хабар тарату Гаити вудуының тарихында маңызды рөл атқарады, сондықтан тарихшылар арасында оқиғалардың нақты барысы туралы көптеген пікір қақтығыстары бар. Жазбаша куәліктердің барлығы француз оккупациясы кезінде жасалған, сондықтан олардың сенімділігі күмәнді. Көпшілікке таныс нұсқа бойынша, Фатиман Батыс Африка құдайларымен байланысқа шығып, мал құрбандығы мен ант берген. Букман құл африкалықтарды өздерінің бастапқы Жоғары Құдайларына құлшылық етуге және "жалған" христиан құдайына қарсы тұруға шақыратын құмарлық сөз сөйледі деп есептеледі. Букманның сөзі "Route lalibete nan tout ké nou!" ("Біздің барлығымыздың жүрегінде сөйлейтін бостандық дауысына құлақ қойыңыз!") дегенмен аяқталды. Бұл сөз діни мақсатқа ғана емес, құлдардың бостандыққа деген құштарлығын оятты. Тағы бір белгілі оунган – суретші Клотер Базиль. Ол өзінің шығармашылық жолын vèvè (подақтарды шашыратып, еденге салынған қасиетті суреттер) жасаудан бастады, бірақ барлық оунган осы рәсімді орындайды, сондықтан Базиль сол кезде ресми суретші деп есептелмеді. 1973 жылы Луа Базильдің түсінде оған Порт-о-Пренстегі ғибадатханасы үшін ту жасауды бұйырды. 1980 жылы Базиль шеберханасын ашты, онда отбасы мүшелері мен достары оның жұмысына үлес қоса алатын болды. Оның дизайндары ерекше геометриялық формалардан тұрады және матаға көшірмес бұрын арманнан алынған естеліктерге негізделген. Бұл процеске имамдар мен марабтардың аруақтарды немесе амулеттерді жасау үшін қолданатын әдістері ұқсас. 1993 жылы Массачусетс штатының Бруклин қаласында берген сұхбатында Базиль өзінің суреттерін жасау үшін Луаның таңдауы туралы былай деді: "Луа мені таңдағандықтан, мен олардың қалағанын жасауға міндеттімін. Луаның ықпалына ілесу – үлкен жауапкершілік. Екі мүмкіндік бар: не олардың қалағанын істейсің, не өлмесің". Базиль жасаған туларда Луаның әр тобын бейнелейтін символдар бар, сондықтан оларда Луаның күші бар. Бұл күшті іске қосу үшін туларды рәсімдік мақсатта шомылдыру рәсімінен өткізеді. Базиль сонымен қатар Петро Луаға сигнал беретін Пакет Конго (киілген бөтелкелер) жасайды. Патрик Беллегард Смит – Висконсин университеті Милуокидегі африкология профессоры. Оунган Дон Педро (немесе Дон Петво) 18 ғасырдың соңында өмір сүрген және 1804 жылы Гаитидің тәуелсіздігі үшін күреске белсенді қатысқан. Педро көрегендікке ие болды және оның есімімен аталған Петро Луаға құрмет көрсету үшін жылдам биді құрастырды.