Кіріспе

Түсіндіру стилі – адамдардың қандай да бір оқиғаны, оң немесе теріс, өзіне қалай түсіндіретінін көрсететін психологиялық қасиет.

Тұрақты

Бұл аспект уақыт өте келе тұрақты және тұрақсыз деп есептелетін ерекшеліктерді қамтиды. Оптимист өзінің сәтсіздіктерін тұрақсыз деп түсіндіреді ("Мен осы нақты емтиханға жеткілікті дайындалмадым"), ал пессимист, мысалы, "Мен тесттерді ешқашан жақсы тапса алмаймын" деп ойлайды.

Кең таралған

Бұл айырмашылық жаһандық пен жергілікті, немесе нақты жағдайлар мен әсердің көлемін қамтиды. Мысалы, пессимист "Қайда барсаң да, азап-қайғы бар" деп ойлауы мүмкін, ал оптимист "Мен көбінесе адал адамдармен іс жасадым" деп ойлауы мүмкін.

Тұлға

Жаман оқиғалар үшін өзін кінәлайтын, мұндай оқиғалар шексіз жалғаса береді деп сенетін және олардың өмірінің көптеген жақтарына әсер ететін адамдар пессимистік түсіндіру стилін көрсетеді. Керісінше, жағымсыз оқиғалар үшін сыртқы факторларды кінәлайтын, олардың тез аяқталады деп ойлайтын және олардың өмірінің көптеген жақтарына әсер етуіне рұқсат етпейтін адамдар оптимистік түсіндіру стилін көрсетеді. Кейбір зерттеулер пессимистік түсіндіру стилінің депрессия және физикалық сырқаттармен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Түсіндіру стилінің ұғымы оптимизм мен пессимизм арасындағы қара-ақ айырмашылықтан гөрі жағымды және жағымсыз оқиғаларға болатын кең ауқымды жауаптарды қамтиды. Сондай-ақ, әрбір адам өмірдің барлық саласында бірдей түсіндіру стилін көрсетуі міндетті емес, әртүрлі оқиғаларға әртүрлі реакциялар білдіруі мүмкін.

Атрибуциялық стиль туралы әдебиет

Атрибуциялық стиль депрессия зерттеулерінен туындады, Абрамсон, Селигман және Тисдейл (1978) оларға жағымсыз оқиғаларға жауап ретінде депрессиямен байланысты болатын, жағымсыз нәтижелерді ішкі, тұрақты және жаһандық себептерге жатқызудың ерекше жолы бар екенін дәлелдеді. Депрессияның диатез-стресс моделі ретінде, модель объективті жағымсыз оқиғалар (стрессорлар) болмаған жағдайда атрибуциялық стильдің депрессиямен байланысын болжамайды. 104 эмпирикалық зерттеудің мета-талдауы теорияның болжамдарын растайды. Алайда, деректер күмәнді болды, кейбір зерттеушілер теория жақсы негізделгенін, ал кейбіреулері оның әсерлі эмпирикалық қолдауы жоқ екенін, ал кейбіреулері теорияның алғашқы кезеңдерінде оны жеткілікті түрде сынамағанын айтады. Модельді зерттеудегі екіұштылықтың себебінің бірі – зерттеушілердің гипотетикалық немесе нақты оқиғалар үшін атрибуцияларды бағалауы. Гипотетикалық оқиғаларға қатысты атрибуцияларды қарастырған зерттеулер модельді көбірек қолдады, мүмкін, себебі бұл зерттеулер оқиғаның ауырлығын бақылаған болуы мүмкін. Соңғы уақыттарда Абрамсон, Металски және Алой өңделген «үмітсіздік теориясын» ұсынды. Бұрынғы зерттеулерден алынған атрибуциялық стильдің кейбір тұқым қуалаушылық негіздеріне қатысты мәліметтермен бірге, алты теріс және алты оң гипотетикалық оқиғалар үшін атрибуцияларды бағалайтын, кеңейтілген атрибуциялық стиль сауалнамасы немесе EASQ, он сегіз гипотетикалық теріс оқиғалар үшін атрибуцияларды бағалайтын және нақты оқиғалар үшін атрибуцияларды бағалайтын әртүрлі шкалалар, мысалы, нақты оқиғалар атрибуциялық стиль сауалнамасы немесе атрибуциялар сауалнамасы қолданылады. Бұл шкалалар атрибуциялық стильді зерттеу үшін эмпирикалық әдістемемен қамтамасыз етеді, және эмпирикалық деректер Абрамсон–Селигман–Тисдейлдің депрессия моделін қолдайды, бірақ бұл ұғымның шынымен бар екендігі туралы пікірталас бар. Мысалы, Кутрона, Рассел және Джонс босанғаннан кейінгі депрессиядан зардап шегетін әйелдерде атрибуциялық стильдің жағдайлар арасындағы айтарлықтай өзгеруі мен уақытша өзгерісіне дәлелдер тапты. Алайда, Ксенику Кутрона, Рассел және Джонстың тұрақтандыру мен жаһандық сипаттаманың ішкілендіруден гөрі жағдайлар арасындағы тұрақтылығы туралы көбірек дәлелдер тапқанын атап өтті. Атрибуциялық стильдің ұзақ мерзімді тұрақтылығын растайтын қосымша деректер Бернс пен Селигманның күнделік зерттеуінен алынды. «Сөздердің мазмұндық талдауы» (CAVE) деп аталатын әдісті пайдалана отырып, бұл авторлар ұзақ уақыт бойы атрибуциялық стильдің тұрақты үлгілерін тапты. ASQ элементтерін модельдеу көрсеткендей, жағымды және жағымсыз оқиғалар туралы ақпарат (мысалы, қызметке көтерілу, жұмыстан шығу) және себеп-салдарлық атрибуциялардың сипаты – оқиғалар жаһандық немесе жергілікті көлемде, уақытша тұрақты немесе тұрақсыз болып көрінетіні – әртүрлі факторларды бағалайды. Мысалы, жаһандық назар оқиғаның маңыздылығына қарамастан пайда болады. Мұндай әсерлер танымдық саладан кеңінен таныс, онда олар жаһандыққа қарсы жергілікті басымдық деп аталады. Оптимистік және пессимистік атрибуциялар бір-бірінен тәуелсіз болып шықты, бұл стильдердің ерекше генетикалық және орталық шығу тегі бар екенін көрсететін модельдерді қолдайды.

Басқа құрылымдармен байланысы

Атрибуциялық стиль, кем дегенде сырттай, бақылау орнына ұқсас. Дегенмен, бақылау орны болашаққа қатысты күтулермен айналысса, атрибуциялық стиль өткен оқиғаларға себептер іздеумен айналысады. Бақылау орны оң және теріс нәтижелердің екеуіне де қатысты болса, атрибуциялық стиль саласындағы авторлар екі стильді ажыратады: Пессимистік түсіндіру стилі, онда сәтсіздіктер ішкі, тұрақты және жалпы факторларға, ал табыстар сыртқы, тұрақсыз және нақты себептерге байланыстырылады, және Оптимистік түсіндіру стилі, онда табыстар ішкі, тұрақты және жалпы факторларға, ал сәтсіздіктер сыртқы, тұрақсыз және нақты себептерге байланыстырылады.