Канаданың Британдық Колумбиясының Хайльцук халқы

Кіріспе

Орталық жағалаудағы жергілікті халық, Британдық Колумбия, Канада – Хайльцук үкіметі.

Хайльцук немесе Хайззакв '/h//eɪ//l//t//s//ə//k/', кейде тарихи түрде Белла Белла деп аталады, ал 2017 жылы Трикет аралындағы дәстүрлі мекенінің археологиялық зерттеуіне сәйкес, б.з.д. 12 000 жылға дейін соңғы мұз дәуірінде өмір сүрген. Хайльцук (Хайззакв) – Хайльцук тілінде сөйлейтін халықтың негізгі ұрпақтары және өзінің тегін бес тайпалық топтың біріне немесе бірнешеуіне жатқызады: W̓úyalitx̌v (Wuyalitxv) (Теңіз жаққа қарайтын тайпа немесе бөлім; сыртқы сулардың халқы), Q̓vúqvay̓áitx̌v (Qvuqvayaitxv) (Тыныш су тайпасы немесе бөлім), W̓u̓í̓itx̌v (Wuithitxv) (Роскоу шығанағы тайпасы; ішкі сулардың халқы), Y̓ísdáitx̌v (Yisdaitxv) (Y̓ísdá тайпасы, Y̓ísdá (Yisda) – таулар теңізбен кездесетін жер, немесе Маккензи паркі, Декан каналындағы Эльчо портының жанындағы аймақ), және X̌íx̌ís (Xixis / Xai’xais) (Солтүстік/Өзен бойы тайпасы, бастапқыда Qínat (Kynoch) немесе Kynoch шығанағында қоныстанған), олар 19 ғасырда Белла Беллада (Q̓ḷ́c (’Qélc) – «Сыңарлы» деген мағынада) біріккен. Хайльцук (Хайззакв) «Солтүстік-Батыс жағалауы» терминімен біріктірілетін мәдени ерекшеліктер жиынтығын қабылдады. Бұл ерекшеліктерге: кеңейтілген отбасылық топтарға бірігу, шығу тегі туралы аңыздармен байланыс, мәртебе бойынша реттелу және айырмашылықтар, материалдық емес құқықтарға иелік ету, үлкен, тұрақты «қысқы ауылдарға» шоғырланған ресурстарды жинау үшін маусымдық көші-қон, ағаш, тас және басқа да материалдарды шебер пайдалану, күрделі рәсімдер және «потлач» деп аталатын әлеуметтік өзара әрекеттер кіреді. Жақында археологтар мен дәстүрлі білім иелерінің бірлескен жұмысының нәтижесінде қайта жаңғырылған моллюска бақтары Британдық Колумбияның жағалауында кеңінен таралған. Хайльцук (Хайззакв) көршілері арасында өнер, әскери іс, рәсімдер және рухани білімдердегі шеберлігімен танымал болды.

Байланыс және тері саудасы кезеңі

Олардың еуропалықтармен алғашқы байланысы шамамен 1793 жылы болған, ал "Белла Белла" атауы 1834 жылға дейін қалыптасқан. Олар өздерін көбінесе Хейльцук деп атайды. Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы көптеген басқа да жергілікті халықтар сияқты, олар тері саудасы кезеңінде әкелінген аурулар мен көршілес халықтармен болған қақтығыстардың салдарынан халықтың қысқаруына ұшырады. Тері саудасы басталғанда олар да шебер саудагерлер ретінде танылды. Каноэ жасау және кейін кеме жасау саласында жоғары біліктілікке ие болғандықтан, батыс үлгісіндегі кемелерді жасауды үйренген каноэ жасаушылар Белла Беллада бірнеше саудалық шхуналар жасады. Бір кездері олар тері саудасында делдалдық қызмет атқарып, қару-жараққа ертерек қол жеткізді. Саудагерлер кейбір жазбаларында Хейльцукпен сауда жасаудың қиындығына шағымданады – теңіз суырының терісін құрлық суырының терісімен алмастырып, аса ірі көрпелерді талап ететін, сосын оларды қайта сату үшін стандартты өлшемге дейін кесіп, қалған бөліктерін біріктіріп, көбірек көрпелер жасауға тырысатын. Белла Белла қоғамының ерекшелігі – иілген ағаштан жасалған қораптар, сандықтар, каноэлер, мүйізден жасалған қасықтар мен кеселерді жасау және әшекейлеумен танымал, жоғары білікті шеберлердің қалыптасуы болды. Ақтармен байланыс орнағаннан кейін осы шеберлердің дағдылары каноэ мен қораптарға деген сұранысқа бағытталды. Хейльцук пен Хайда арасындағы соғыс өзара шабуылдармен өрістеп, 1852 жылы бейбіт келісімге қол жеткізілді, ол бейбітшілік шарты ретінде танылды.

"Белла Белла" компаниясының Маклауглин шығанағында құрылуы

1832-1900 жылдар аралығында Хейлцук тайпасының бір бөлігі Маклауглин шығанағында, Хадсон шығанағы компаниясының Форт-Маклауглин бекінісіне жақын ауыл салған. Белла Белла немесе Qlts деп аталған бұл қауымдастыққа 19 ғасырдың соңына қарай тағы да көптеген Хейлцук топтары қосылған. 1897 жылға дейін Белла Белла атауы тек 'Келкке немесе Маклауглин шығанағындағы Ескі Белла Беллаға (Ескі қалаға) қатысты.

Мәдениет

Дәстүр бойынша, хайльцуктар жылды жазғы егін жинау маусымы мен қысқы қасиетті маусымға бөліп, көптеген рәсімдер өткізетін. Хайльцуктардың ресурстарды пайдалану жолы соңғы екі жүз жылда біршама өзгергенімен, хайльцук халқының басынан өткен қысымдар мен өзгерістерді ескере отырып, өте тұрақты болып келді. Хайльцук жылы екі негізгі бөлікке бөлінеді: қысқы салтанатты маусым және егін жинау маусымы. Бұл бөліктер жалпы сипатта болады, кейбір егін жинау қыс айларында жүзеге асырылып, егін жинау маусымында кейбір арнайы рәсімдер қажет болуы мүмкін, бірақ аражік өте анық. Екі өлшемді сурет салу стилі – формалық өнер немесе Солтүстік-Батыс жағалауы өнері – солтүстік жағалау, орталық жағалау және Ванкувер аралына дейін созылады. Хайльцуктар осы дәстүрдің бір бөлігі болып табылады, тарихи кезеңдегі бірнеше суретшілер туралы мәліметтер сақталған. Олардың ішінде каноэ жасаушы және суретші Капитан Карпентер ең танымал. 19 ғасырдың ортасына дейін хайльцук тілінде сөйлейтін тайпалар өз аумақтарында көптеген тәуелсіз ауылдарды мекендеген, жиырма төрт тұрақты ауыл мен уақытша лагерьлердің аттары тіркелген. Осы кезеңдегі және кейінірек өмір сүрген хайльцук суретшілері әртүрлі сурет салу стильдерін қолданған көрінеді. Бұл стильдер, әдетте, жеке ауылдар немесе әлеуметтік топтар ішінде пайда болған болуы мүмкін. Билл МакЛеннан мен Карен Даффек. «Трансформациялық бейне: Солтүстік-Батыс жағалауының алғашқы халықтарының сурет өнері». Бас сүйек бейнелері әдетте хайльцук және квакваквак халықтарының қолданатын танис (хаматса) рәсімдерімен байланысты. Хаматса – құпия қоғам, олар жәйт және ритуалдар арқылы адамгершілікке оралумен айналысады. Жас еркектер төрт кезеңнен тұратын рәсім кезінде қоғамға қабылданады, онда олар символдық түрде ет жейтін каннибализмнен, өліммен теңестірілетін күйден, қоғамның адал мүшелеріне айналады. Сондықтан бас сүйек жаңадан кіргендердің қайта тууының символы болып табылады. Рәсімнің соңғы кезеңдерінде бас сүйектен жасалған заттар қолданылады: бас сүйекті арнайы салтанатты қасықтармен тамақтандыру, содан кейін жаңадан кіргендер үшін салтанатты тамақ дайындалады, ал рәсімдік шаман бас киім киюі мүмкін. Хайльцук мәдениеті салтанатты, әскери және көркемдік шеберлігімен танымал болған және қазір де танымал. Хайльцуктар 1980 жылдары теңіз каноэлерін қайта жаңғыртуға ерте қатысқан, Expo 86 көрмесіне қатысып, тайпалық каноэ сапарларына қатысқан, соның ішінде 1989 жылғы Сиэтлге жасалған сапар. Хайльцук каноэсі «Глва» 1980 жылдары жасалғаннан бері көптеген сапарларды жасады. Канаданың федералды үкіметі, христиан миссионерлерінің ықпалымен, Үндістер туралы заңға сәйкес поттлачты тыйым салған. Тыйым 1870 жылдары күшіне енді, бірақ 1923 жылдан кейін ғана толық күшіне енді. Хайльцук басшылары тыйымға және миссионерлердің олардың дәстүрлі әдет-ғұрыптарына араласуына наразы болды. Тыйым 1951 жылы Үндістер туралы заңға түзетулер енгізілгенге дейін сақталды. Хайльцук ауызша дәстүріне сәйкес, тыйым алынса да, сол кезде хайльцуктарға ешкім хабарламаған. Миссионерлер поттлачты хайльцуктардың (және антропологтар Солтүстік-Батыс жағалау деп атаған басқа да алғашқы халықтардың) әлеуметтік және саяси ұйымының негізі және олар қарсы болған христиандық емес сенімдердің ең айқын көрінісі деп қарастырды. Поттлач жүйесі хайльцук халқы арасында толығымен жойылмаса да, жасырын күшке ие болды. Белла-Белладағы миссионерлік ықпал 19 ғасырдың соңынан бастап маңызды болды. Миссионер діни билік, дәрігер (денсаулық сақтауды бақылайтын) және судья рөлін атқарды. Басшылар мұны тойлар ұйымдастыру арқылы жауап берді, онда ең жақтас колонист те сыйлықтарды таратуға кедергі жасай алмады. Осы уақыттан бастап басшылардың үйлерінде өткізілген тойлар туралы есептерде басшылар миссионер шаршап, үйіне барып, төсекте жатқанға дейін күтіп отырғаны туралы мәліметтер бар. Содан кейін олар дәстүрлі істерін жүргізе алатын.

Traditionally, the Heiltsuk divided the year into a secular summer harvesting season and a winter sacred season, when most ceremonies were conducted. The pattern of Heiltsuk resource use has changed somewhat in the past two hundred years, but has been remarkably stable given the pressures and changes that have been experienced by the Heiltsuk people. The Heiltsuk year is divided into two primary parts, the winter ceremonial season and the harvest season. These divisions are general; some harvest may occur during the winter and the odd ceremony may be required during the harvest season, but the distinction is quite clear.|Heiltsuk Tribal Council|Occupation, use and management of the "Hakai Spiller Hotspot" by the Heiltsuk Nation

The Heiltsuk were (and are) renowned for their ceremonies, arts, and spiritual power. The two dimensional style of design – called formline art – or Northwest Coast art – extends along the north coast, the central coast and down to Vancouver Island. The Heiltsuk are part of this tradition – with several painters from the historic period being recorded. Among these Captain Carpenter, a canoe maker and painter is perhaps the most well known. Prior to the mid nineteenth century, Heiltsuk speaking tribes occupied numerous independent villages throughout their territory; the names of twenty four permanent villages and established temporary camps have been recorded. It appears that diverse styles of painting were practised by Heiltsuk painters of this period and perhaps later. These styles most likely originated within individual villages or social groups.|Bill McLennan and Karen Duffek|The Transforming Image: Painted Arts of Northwest Coast First Nations

Skull imagery is usually associated with the Tánis (Hamatsa) ceremony practised by the Heiltsuk and Kwakwakaʼwakw people. Hamatsa is a secret society that is involved ceremonial cannibalism and rituals to return to humanity. Young males are initiated into the community during a four part ritual in which they are symbolically transformed from flesh eating cannibals, a state equated with death, into well behaved members of society. The skull thus symbolizes the rebirth of initiates as they come back from the dead. Skull items are used during the final stages of the ceremony: ritual feeding of the skull, possibly using special ceremonial spoons, precedes a ceremonial meal for the initiates, and the officiating medicine man might wear a skull headdress. Heiltsuk culture has been and is known for its ceremonial, military, and artistic skills. The Heiltsuk were early participants in the revival of the ocean going cedar canoes during the 1980s, attending Expo 86, participating in Tribal Canoe Journeys, including the 1989 Paddle to Seattle. The Heiltsuk canoe "Glwa" has made many trips since being carved in the 1980s. The Canadian federal government, spurred by Christian missionaries, outlawed the potlatch under the Indian Act. The ban took effect in the 1870s but was not fully enforced until much later, most vociferously after 1923. Heiltsuk Chiefs were angered by the ban and the missionary interference in their traditional customs. The ban lasted until the Indian Act was amended in 1951. According to Heiltsuk oral tradition, though the ban was lifted, no one informed the Heiltsuk at the time. The missionaries saw the potlatch as the basis for Heiltsuk (and more broadly for other First Nations on what anthropologists label the Northwest Coast) social and political organization, and as the most obvious expression of non Christian beliefs, to which they were opposed. Though the Potlatch system did not die out entirely among the Heiltsuk, it was forced underground. Missionary influence in Bella Bella was significant from the late 19th century. The missionary served as religious authority, doctor (with control over health), and magistrate. Chiefs responded by hosting Christmas feasts, where even the most ardent colonist could not stop the distribution of gifts. Reports of feasts held in the houses of Chiefs from this time include accounts of the chiefs simply waiting out the missionary until he got too tired and went home to bed. Then they could conduct their traditional business.

Мәдениет (1951 жылдан кейін)

1951 жылы Үндістан актісіне (Канаданың алғашқы ұлттарға қатысты заңы) енгізілген түзетулер ең қатал элементтердің кейбіреуін, соның ішінде потлачқа тыйым салуды жойды. Хайльцук тайпасы той-мерекелердің кейбір элементтерін жасырын түрде жалғастырғанмен, тыйым алынғаннан кейін ғана олар қайтадан көпшілікке таныла бастады. 1960 жылдардың соңында және 1980 жылдар бойына Хайльцук тайпасы потлач пен тойлардың қайта жаңғыруын бастан өткерді, бұл дәуірге дейін жалғасуда. Бір кезде қауымдастықтағы дін католик дінінің қатаң түрі болған, ал 1990 жылдары Хайльцук тайпасы қайтадан потлачтар, тойлар және басқа да салтанатты шараларды тұрақты түрде өткізе бастады. Британдық Колумбияда алғашқы ұлттардың мәдени өркендеуі жалғасуда. Хайльцук тайпасы осы мәдени және саяси өрлеудің бір бөлігі болып табылады, олар суретшілердің, оюшылардың, әншілердің санының артуын және тілді нығайту мен қалпына келтіруге жасалған күш-жігерді байқады. Жоғалып кету қаупі төнген өнер түрлері қайтадан оқытылуда. 1975 жылы Барбара Гриннің "Белла Белла" атты Канада Ұлттық кино кеңесінің түсірген фильмі, қоғамның қызықты тарихи кескінін көрсететін, қарқынды өзгерістердің уақытын тіркеді. Хайльцук тайпасы Тынық мұхитының жағалауындағы каноэ мәдениетінің қайта жаңғыруында маңызды рөл атқарды, олар алғаш рет каноэ жасап, 1986 жылы Ванкуверге Expo 86 көрмесіне және 1989 жылы "Сиэтлге каноэмен саяхатқа" қатысты. Каноэмен саяхаттау, сонымен қатар, көптеген қауымдар мен ұлттарды қамтиды. 1993 жылы Хайльцук тайпасы "Катувас" деп аталған мұхитқа шығатын каноэлердің жиынын өткізді. Вашингтон штатынан және Британдық Колумбияның жағалауынан келген алғашқы ұлттар Белла-Беллаға келді. Бұл жиын алғашқы ұлттар арасында мұхитқа каноэмен саяхаттау дәстүрін қайта жаңғырту және нығайту үшін кеңінен қолдау тапқан маңызды оқиға болды. 1993 жылғы шарада он күн бойы қала халқының саны екі еседен астамға өсті. Kaxlaya Gvi'ilas көрмесі Хайльцук тайпасы, UBC (MOA) антропология мұражайы, куратор Пэм Браун (Хайльцук ғалымы), Корольдік Онтарио мұражайы және Марта Блэк арасындағы серіктестік болып табылды. Бірлескен көрмеде Корольдік Онтарио мұражайының R. W. Large Collection тарихи экспонаттары мен Waglisla (Белла Белла) Хайльцук ауылының қазіргі заманғы өнер туындылары жинақталды. Көрме алғашқы көрсетілімінен кейін Ванкуверге (MOA 2002) сапар шекті. 2014 жылдың 20 қыркүйегінде Хайда Гвайидегі Масет қаласында Хайльцук тайпасы 19 ғасырдың соңындағы Хайльцук-Хайда соғыстарының аяқталуына байланысты бейбіт келісімді жаңарту үшін Хайда тайпасына сапар шекті. 2015 жылы келісім Белла-Белада Хайда басшыларының қатысуымен бекітілді. Бұл шара "Катувас" деп аталды және 1993 жылғы алғашқы фестивальге қарағанда көбірек каноэ (60-қа жуық) болды. Екі шарада да (1993 және 2014 жылғы "Катувас фестивальдері") көптеген басқа алғашқы ұлттардың мұхитқа шығатын каноэлері, би, ән, әңгімелер мен тамақпен бірге мәдени алмасу орын алды.

The 1951 amendment to the Indian Act (Canada's law regarding First Nations), removed some of the most repressive elements, including the ban on the potlatch. While the Heiltsuk continued to practice elements of the feast system in secret, it was not until after the ban that it began to emerge into public light again. During the late 1960s and continuing through the 1980s the Heiltsuk experienced a revival of potlatching and feasting that continues to this day. Where once the community was dominated by a strict version of Methodism, by the 1990s the Heiltsuk were once again regularly hosting potlatches, feasts and other ceremonial events. A resurgence in First Nations cultural expressions has been occurring throughout British Columbia. The Heiltsuk are part of this cultural and political rise, seeing an increase in artists, carvers, singing, and efforts to strengthen and restore the language. Arts that were in danger of being lost are being taught again. The 1975 National Film Board of Canada film by Barbara Greene titled "Bella Bella" records a time of rapid change, an interesting historical vignette of the community. The Heiltsuk have played a key role in the resurgence of the ocean going canoe culture along the Pacific Northwest Coast when they first carved a canoe and paddled from Bella Bella to Vancouver for Expo 86, in 1986 and in 1989 participated in the "Paddle to Seattle" , and at this event invited other tribes to travel to Bella Bella and hosted the 1993 Qatuwas Festival.|Evangeline Hanuse|Nuxalk Nation takes part in historic paddle to Qatuwas Festival in Bella Bell The resurgence of building traditional ocean going canoes is one of a number of cultural and ceremonial practices and technologies that have regained strength among BC First Nations. The canoe revival, also called Tribal Canoe Journeys involve many communities and Nations. In 1993 the Heiltsuk hosted a gathering of ocean going canoes, known as 'Qatuwas. First Nations from as far away as Washington state and all along the BC Coast paddled to Bella Bella. This gathering was a major event and part of a wider movement among First Nations to revive and strengthen the traditions of ocean going dugout canoes. The 1993 event more than doubled the population of the community for the ten days it ran. The popular exhibit Kaxlaya Gvi'ilas was a partnership between the Heiltsuk, the Museum of Anthropology at UBC (MOA), curator Pam Brown (Heiltsuk scholar), the Royal Ontario Museum, and Martha Black author of Bella Bella: A Season of Heiltsuk Art. A collaborative exhibit, it contained a combination of historical pieces from the Royal Ontario Museum's R. W. Large Collection and contemporary artwork from the Heiltsuk village of Waglisla (Bella Bella). The exhibit travelled after its initial showing in the Royal Ontario Museum, to Vancouver (MOA 2002),

The Heiltsuk travelled to Masset, Haida Gwaii for a renewal of a peace treaty on September 20, 2014, that dates to the end of the Heiltsuk Haida wars of the 19th century. In 2015 the treaty was finalized and ratified in Bella Bella at a potlatch where the Haida chiefs were also in attendance. – also known as 'Qatuwas – and featured more canoes (close to 60) than the original festival in 1993. Both events (1993 and 2014 'Qatuwas Festivals) featured ocean going canoes from many other First Nations, cultural sharing including dancing, singing, sharing stories, and food.

Хельцук шелінгі және Гладстон шешімдері

Хильцук халқы мыңдаған жылдар бойы шабаққа сүйеніп келді. Шабақ пен оның уылдырығын дәстүрлі түрде жинау – Хильцук мәдениетінің маңызды бөлігі, сондай-ақ сауда тарихының да бір бөлігі. Хильцук халқы шабақ аулау және сауда жасау құқығын ұзақ жылдар бойы қорғап келді. Канадa Жоғарғы сотының R v Gladstone ісі шабаққа қатысты бұрыннан бар аборигендік құқықты, оның ішінде коммерциялық құрамды да растады.

Мұнай, газ және Enbridge Northern Gateway құбырлары

Хейльцуктар қырық жыл бойы, 1970 жылдары мұнай порттарына қатысты сараптамадан бастап, мұнай мен газды өндіруге және Хейльцук территориясы арқылы тасымалдауға қарсы күресіп келеді. Бұл ұзақ жылдар бойы сақталып келе жатқан ұстаным 1990-2000 жылдардағы жерді пайдалану жоспарлау кезінде нақтыланды, бірақ «Енбридж Солтүстік қақпа» құбыржолдарының ұсынысы мен қарастыру барысында ең жоғары нүктесіне жетті. Бірлескен сараптама тобы 2012 жылдың сәуір айында «Енбридж Солтүстік қақпа» құбыр желісінің ұсынысын тыңдау үшін Хейльцук ұлтына сапар шекті. Сандарға сәйкес, Белла-Белланың 1095 тұрғынының шамамен үштен бірі сол күні көшеде болды, бұл қала тарихындағы ең ірі демонстрациялардың бірі. Жергілікті әуежайда бейбіт наразылықпен қарсы алынған Бірлескен сараптама тобының мүшелері тыңдауларды бір жарым күнге тоқтатты. Тыңдаулар қайта басталғанымен, маңызды уақыт кетіп, жоспарланғаннан кем адам Бірлескен сараптама тобына өз пікірлерін жеткізе алды.

Тіл

Хайльцук диалектісі Вакашан тілдер тобының бір бөлігі болып табылады. Француз тілі испан тіліне ұқсас болғандай, Хайльцук тілі Wuikyala тіліне (Rivers Inlet халқының тілі, Wuikinuxv) ұқсас. Хайльцук, Вуикьяла, Хайсла және Квакʼвала тілдері Солтүстік Вакашан тілдер тобын құрайды. Хайльцук және Уикьяла екеуі де тональды тілдер, ал Квакʼвала тональды емес, және екеуі де Хайльцук Оуекьяла тілінің диалектілері саналады. Әңгімелесу және рәсімдік түрлері бар бай және күрделі тіл болып табылатын Хайльцук тілі Белла Беллада (Wágḷísḷa) және Клемтуда (Ɫṃ́du̓ax̌sṃ) сөйленеді, қазіргі таңда осы екі қауымдастықта екі субдиалекті – Híɫzaqvḷa (Белла Белла диалектісі) және X̌íx̌íc̓ala (Клемту диалектісі) орталықтанған. Оуэкьяла (Rivers Inlet өзен сағасындағы Оуэкено халқының туыс тілі), Хайсла (Китиамат халқының тілі) және Кваквавала (оңтүстіктегі Кваквакаʼвакв халқының тілі) сияқты, ол Солтүстік Вакашан тіліне жатады.

Хайльцук халқы сонымен қатар Чинук жаргонын пайдаланған, әсіресе тері саудасы кезеңінде. Толыққанды тіл емес, бұл жаргон бірінші халықтар мен зерттеушілер арасында көптеген тілдік кедергілерді жеңуге мүмкіндік берді. Осы кезеңде америкалықтарды атау үшін Хайльцук халқы «Бостон» немесе «Бостон адамы» деген терминдерді қолданды, бұл Чинук сөзінен шыққан және «бустон» деп айтылды. Көптеген американдық тері саудасы кемелері Жаңа Англиядан келгендіктен, «Бостон» термині пайда болды. Ал британдықтарды «Жорж патша адамы» деп атады. Bella Bella Community School және Британдық Колумбия университетінің алғашқы ұлттар мен жойылып бара жатқан тілдер бағдарламасы бірлесіп, қазіргі қауымдастықта тілді жаңғырту және мәдени құжаттаманы цифрлық ортада кеңейту және тереңдету арқылы Híɫzaqv (Хайльцук) тілін сөйлеу, жазу және оқу үшін жаңа мүмкіндіктер жасауға тырысуда.