Кіріспе

Философияда трансценденттік – сөздің әдеби мағынасынан (латын тілінен) туындаған, көтерілу немесе одан асып өту ұғымы, бірақ тарихи және мәдени кезеңдерге байланысты мағыналары әртүрлі. Ол, болмыстың негізгі құрылымдарын болмыстың (онтология) теориясы ретінде емес, болмыс туралы білімнің пайда болуы мен дұрыс екендігінің негізі ретінде сипаттайтын философияларды, жүйелерді және көзқарастарды қамтиды. Бұл анықтамалар көбінесе ақыл мен тәжірибелік байқауларға негізделген және діни сенімдерге немесе табиғаттан тыс күштерге тәуелді емес әлемді түсіну үшін құрылым ұсынады.

Діни анықтама

Діндерде трансценденттік – Құдайдың табиғаты мен күші, ол материалдық әлемнен толыққанды тәуелсіз, барлық физикалық заңдардан тыс тұр. Бұл имманенттікке қарама-қарсы, онда құдай физикалық әлемде толыққанды қатысады және осылайша жаратылыстарға түрлі жолдармен қол жетімді болады. Діни тәжірибеде трансценденттік – физикалық өмірдің шектеулерін жеңіп, кейбір анықтамалар бойынша одан тәуелсіз болған күй. Бұл көбінесе дұға, сеанс, медитация, психоделиктер және паранормальді "көріністер" арқылы көрінеді. Бұл әртүрлі діни дәстүрлердегі құдай туралы түсініктерде бекітіледі, ол физикалық тәртіпте ғана бар (имманентизм) немесе одан ажыратуға болмайтын (пантеизм) құдай (немесе Абсолют) ұғымына қарама-қайшы келеді. Трансценденттік Құдайдың бар болуына ғана емес, Оның біліміне де қатыстырылуы мүмкін. Осылайша, Құдай әлемді де, білімді де (адам санасының жете алмайтын) асып түседі. Трансценденттік имманенттікке қарама-қарсы болғанымен, екеуі міндетті түрде бір-бірін жоққа шығармайды. Әртүрлі діни дәстүрлердің кейбір теологтары мен метафизиктері құдайдың әлемнің ішінде де, одан тысқары да (панентеизм) екенін айтады; онда, бірақ оның бөлігі емес; бір мезгілде оны толық қамтиды және одан асып түседі.

Қазіргі философия

Барух Спинозаның «Этикасы» атты еңбегінде «трансцендентальды терминдер» (лат. termini transcendentales) деген сөз тіркесі, түр, туыс және санаты анықтамаларына кірмейтіндей жалпылама ұғымдарды, яғни «Болу, Зат, Бір нәрсе» сияқты түсініктерді көрсету үшін қолданылды. Қазіргі философияда Иммануил Кант «трансцендентальды» деген жаңа термин енгізіп, осылайша үшінші мағынаны қалыптастырды. Оның таным теориясында бұл ұғым білімнің өзінің мүмкін болу шартына қатысты. Сондай-ақ, ол «трансцендентальды» терминін «трансцендентті» терминіне қарсы қойды, соңғысы «адамның кез келген мүмкін білімінен асып түсетін» (артық) дегенді білдіреді. Оның пікірінше, «трансцендентальды» – біздің танымдық қабілетіміз туралы білім, ол заттардың априорлы түрде қалай мүмкін болатынын түсіндіреді. «Егер білім заттармен емес, оларды тәжірибеден бұрын білу жолымен айналысса, оны трансцендентальды деп атаймын». Сондықтан метафизика, негізгі және әмбебап теория ретінде, эпистемология болып шығады. Осыған байланысты трансцендентальды философия метафизиканың дәстүрлі онтологиялық түрі емес. Кант «трансцендентальдыны» «субъектінің танымдық қабілетіне қатысты» деп теңеді. Егер ол ақыл-ойымыздың объектілерді «құрауына» ықпал етіп, оларды бастапқыда объектілер ретінде сезінуімізге мүмкіндік берсе, онда ол трансцендентальды болып табылады. Күнделікті білім – заттар туралы білім; трансцендентальды білім – біз үшін сол заттардың объектілер ретінде қалай тәжірибеге түсуі мүмкін екендігі туралы білім. Бұл Канттың Дэвид Юмның кейбір жалпы ерекшеліктердің (мысалы, тұрақтылық, себеп-салдарлық байланыстар) біздің сезімдерімізден туындамайды деген аргументін қабылдауына негізделген. Кант ақыл-ойы осы ерекшеліктерді қосуы керек және бізге заттарды заттар ретінде тәжірибеге алуымызға мүмкіндік беруі керек деп санайды. «Таза Ақыл-Ойды Сындыру» кітабының орталық бөлімінде Кант өзін-өзі тану қабілеті мен заттар әлемін тәжірибелеу қабілеті арасындағы терең байланысты көрсетеді. Синтез процесі арқылы ақыл-ой заттардың құрылымын да, өзінің бірлігін де қалыптастырады. Көптеген кантшы ғалымдар талқылайтын метафилософиялық сұрақ – трансцендентальды рефлексия дегеніміз не және трансцендентальды рефлексияның өзі қалай мүмкін. Валентин Балановский бұл біздің санамызға тән ерекше құрал екенін көрсетеді, оның көмегімен адамдар өздерін басқа нақты заттардан ажырата алады. Стивен Палмквист бұл мәселеге қатысты Канттың шешімі сенімге жүгіну деп санайды. Кант үшін «трансцендентті», «трансцендентальдыға» қарама-қарсы, біздің танымдық қабілетіміздің заңды түрде білуі мүмкін нәрседен тыс жатқан нәрсе. Гегельдің Кантқа қарсы аргументі – шекараны білу, сонымен қатар оның немен шектелетінін және одан тыс не жатқанын білу, яғни оны бұрыннан асып кеткенін білдіреді.

Қазіргі философия

Феноменологияда "трансценденттік" – біздің санамыздан артық, одан асып түсетін нәрсе: сананың құбылысы ғана емес, объективті шындық. Жан-Поль Сартр да өзінің еңбектерінде трансценденттік туралы сөз етеді. "Болу және жоқшылық" еңбегінде Сартр трансценденттікті жеке-бастың объектіге бағытталған әлеммен және басқа адамдармен нақты қарым-қатынасын сипаттау үшін пайдаланады. Сартр үшін, "өзі үшін" жағдайы кейде трансценденттік деп аталады. Егер басқа адамды кез келген зат сияқты қана объект ретінде қарасақ, онда ол "өзі үшін" трансцендентті трансценденттік болып табылады. "Өзі үшін" егер басқа адамның әлеміндегі басқаны ұғынып, оның субъективтілігін сезіне алса, онда бұл трансценденттік трансценденттіліктің жеңілуі деп аталады. Осылайша, Сартр басқалармен қарым-қатынасты трансценденттік тұрғысынан қарастырады. Қазіргі заманғы трансценденттік философияны неміс философы Харальд Холц холистикалық көзқараспен дамытты. Холц трансценденттік философияны неокантиандық жинақылықтан алшақтатты. Ол трансценденттік прагматизмді, сондай-ақ трансценденттік философия, неоэмпиризм және "постмодернизм" деп аталатын құбылыстар арасындағы байланысты сын тұрғысынан қарастырды.

Діни анықтамалармен салыстыру

Трансценденттіктің философиялық анықтамалары көбінесе адам тәжірибесінің шегінен асып түсу немесе оны басып өту идеясын баса назарға алады және рационалдық, сана немесе шындықтың мәні сияқты ұғымдарға ден қоюы мүмкін. Бұл анықтамалар негізінен ақыл мен эмпирикалық байқауларға сүйенеді, сондай-ақ діни сенімдерге немесе табиғаттан тыс күштерге тәуелді емес әлемді түсіну үшін негіз құруға ұмтылады. Ал трансценденттіктің діни анықтамалары, керісінше, өзінен немесе материалдық әлемнен тыс нәрсемен байланысу идеясын баса назарға алады және Құдай, жан немесе қайтадан тірілу сияқты ұғымдарға ден қоюы мүмкін. Бұл анықтамалар көбінесе сенім мен уахиға негізделген, және тек ақыл арқылы тікелей байқауға немесе түсіндіруге келмейтін жоғарырақ немесе құдайлық шындыққа қол жеткізудің жолын ұсынады деп есептелуі мүмкін. Осы екі анықтаманың арасында белгілі бір ортақ нәрселер болуы мүмкін, бірақ олар түпкілікті түрде әртүрлі эпистемологиялық негіздер мен әлемді түсіну жолдарына құрылған. Сондықтан, трансценденттіктің философиялық анықтамасынан туындаған ауқым, трансценденттіктің діни анықтамасынан туындаған ауқымды қамтуы мүмкін, бірақ керісінше емес. Өйткені трансценденттіктің философиялық анықтамасы діни анықтамаға қарағанда кеңірек және абстрактілірек, ал діни анықтама нақтырақ және белгілі бір сенім немесе наным жүйесіне бағытталған.

Әдеттегі қолданысы

Күнделікті тілде "трансценденция" "шектен шығу" немесе "асып кету" дегенді білдіреді, ал "өзін-өзі трансценденттеу" – өзінің бұрынғы жағдайынан немесе формасынан асып түсуді білдіреді. Мистикалық тәжірибе – жеке өзінің шегінен шығудың ең жоғары деңгейі ретінде қарастырылады, онда жеке тұлғаның өзінен хабарсыз болу сезімі туындайды. "Өзін-өзі трансценденттеу" психометриялық тұрғыдан өлшенетін, және (кем дегенде, ішінара) тұқым қуалау арқылы берілетін қасиет саналады, сондай-ақ темперамент және мінез-құлық инвентаризациясына тұлғалық өлшем ретінде қосылған. Бұл жайт Диан Хамердің "Құдай гені" атты кітабында сипатталған, алайда Карл Циммер сияқты мамандар оны сынға алған.

Имманентті салыстыру

Имманенттілік туралы ілім немесе теория бойынша, құдайлық материялық әлемді қамтиды немесе оған көрініс береді. Бұл тұжырым кейбір философиялық және метафизикалық теорияларда қабылданған. Имманенттілік көбінесе монотеистік, пантеистік, пандеистік немесе панентеистік діндерде рухани әлемнің күнделікті әлемге сіңіп кіруін білдіру үшін қолданылады. Ол әдетте трансценденттілік теорияларымен салыстырылады, онда құдайлық материялық әлемнен тыс деп есептеледі.