Кіріспе

Діннің тәжірибелік аспектілерін зерттеу Дін феноменологиясы діннің тәжірибелік жағымен айналысады, діни құбылыстарды табынушылардың көзқарасына сәйкес сипаттайды. Ол дінді түрлі құрамдас бөліктерден құралған деп есептейді және оларды түсіну үшін діни дәстүрлердегі осы құрамдас бөліктерді зерттейді. Тағы бір тәсіл – типологиялық немесе жіктеу феноменологиясы, ол діни көріністердің сан алуан 'феномендерін' талдау арқылы дінді жалпылай сипаттауға және түсіндіруге ұмтылады. Осы тұрғыдан алғанда, дін феноменологиясы лингвистиканың филологияға, немесе антропологияның жеке этнографияларға қатысты жалпылаушы рөлді атқарады: діндер тарихы нақты діни дәстүрлер туралы түсініктер берсе, дін феноменологиясы діни құбылыстарды түсіндіретін және интерпретациялайтын жалпы ғылыми (немесе академиялық) ізденіс болып табылады. Эдмунд Гуссерль негізін салған феноменологиялық қозғалыстың философиялық терминологиясын қабылдағанымен, осы мақалада талқыланған дін феноменологиясының дәстүрі феноменология деп аталатын философиялық қозғалыспен тығыз байланысты емес.

Саусаяның шатыршасы

"Дін феноменологиясы" терминінің алғашқы нақты қолданылуы Пьер Даниэль Шантепи де ла Саусае 1887 жылы жазған "Діндер тарихының нұсқаулығы" (Lehrbuch der Religionsgeschichte) еңбегінде кездеседі, онда ол дін туралы ғылымның міндетін белгілейді және "Дін феноменологиясының жоспары"-н ұсынады. Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің терминологиясын пайдалана отырып, Шантепи өзінің дін туралы ғылымын екі зерттеу саласына бөледі: мәні мен көріністері, олар тиісінше философия және тарих арқылы зерттеледі. Дегенмен, Шантепидің феноменологиясы "Гегельдің көзқарасымен салыстырғанда, тарихқа да, дін философиясына да жатпайды". Шантепи үшін феноменологияның міндеті – "діни түсініктердің негізгі топтарын жинау, топтастыру, реттеу және жіктеу" арқылы философиялық талдау үшін тарихи деректерді дайындау болып табылады. Феноменологияны көріністердің жиынтығы ретінде қарастыру тұрғысынан бұл Робисон мен британдықтардың феноменология туралы түсінігіне ұқсас; алайда, Шантепи феноменологияны мәннің философиялық түсіндіруіне дайындық ретінде қарастырғандықтан, оның феноменологиясы Гегельдікінен толыққанды өзгеше емес.

Кристансен

Хантепидің "Лехрбух" еңбегі зор ықпалға ие болды, және оның жарияланғаннан кейін, сондай-ақ ағылшын және француз тілдеріне аударылғаннан кейін көптеген зерттеушілер осы бағытта жұмыс бастады. Осындай зерттеушілердің бірі Уильям Бреде Кристенсен болды. 1901 жылы Кристенсен Лейден университетінде дін феноменологиясы саласындағы алғашқы профессорлық қызметке тағайындалды. Кристенсеннің діни феноменология туралы лекцияларынан алынған материалдар оның өмірінен кейін өңделді, ал ағылшын тіліне аудармасы 1960 жылы "Діннің мәні" деген атпен жарияланды. Джеймс Кристенсеннің феноменологиясы "Шантепидің діни құбылыстарды жіктеуінің көптеген ерекшеліктерін қабылдайды" және Шантепидің феноменологиялық тәсілінің қыр-сырына тереңірек үңіледі деп атап көрсетеді. Шантепи үшін феноменология дін философиясы мен тарихының әсеріне ұшырайды, бірақ Кристенсен үшін бұл дін философиясы мен тарихының өзара әрекеттесетін және бір-біріне әсер ететін құралы болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, Кристенсеннің тарихи көріністер мен философия арасындағы қарым-қатынас туралы түсінігі Шантепиге қарағанда Гегельдікіне жақын. Тарихи көріністерін зерттейтін діннің мәнін анықтауда Кристенсен Рудольф Оттоның *das Heilige* ("қасиетті" немесе "мүбәрак") тұжырымдамасын қолданады. Отто *das Heilige*-ні *mysterium tremendum et fascinans* деп сипаттайды – бұл "дәһметке толы қорқыныш" (tremendum) пен әдемі таңғажайып (fascinans) сезімдерін қамтитын, түсіндірілмейтін, "толығымен өзгеше" құпияның (mysterium) күшті мәртебесімен (majestas) ашылатын құдіретті күш. Шантепи сияқты, Кристенсен феноменология діни құбылыстардың "мәнін" іздейді деп мәлімдейді. Кристенсен өзінің феноменологиясы іздейтін мәннің "діни құбылыстардың сенушілер үшін қандай мағынаға ие екенін" анықтау арқылы осы пікірді нақтылайды. Сонымен қатар, Кристенсен феноменологияның құбылыстарды олардың мәніне сәйкес топтастыруда немесе жіктеуде емес, түсіну актісінде толық болатынын айтады. "Феноменологияның мақсаты – мүмкіндігінше әртүрлі және әртүрлі діни деректерге қол жеткізіп, оларды түсіну". Феноменолог болғандықтан, Кристенсен философиялық алғышарттарға қарағанда, кездейсоқ діни құбылыстарды терең зерттеуге көбірек қызығушылық танытты. Бұл тақырыптар мифологиялық материалдарды (мысалы, жаратылыс, топан су және т.б.) және адамның іс-әрекеттерін (мысалы, крещение, Олимпиада ойындары және т.б.), сондай-ақ табиғат пен қолөнер бұйымдарын қамтыды. Ол мұның бәрінде сенушілердің өзінің жазбалары мен бейнелері сияқты нақты дереккөздерді ғана пайдаланды. Бұл тәсіл оны зерттеу саласын тарылтуға мәжбүр етті – өзінің көздерін олар түсінгендей түсіну үшін барлық қатысты тілдер мен жазбаларды терең меңгеруі керек болды. Осы себепті ол өзінің зерттеу саласын христиан дінінің пайда болуына байланысты өмір сүрген діндердегі құбылыстармен шектеді: Мәсіхке дейінгі мыңжылдықтар мен Мәсіхтен кейінгі ғасырларда Иран (Авеста), Вавилония мен Ассирия, Израиль, Египет, Грекия және Римде. Сөздерді білу қажеттігі де оның шәкірттерінің азау санына (Ван дер Лиу, Бликер) себеп болды, олар оның жолын жалғастырды, бірақ көптеген ғалымдар оның зерттеулерінің нәтижелеріне қызығушылық танытты. "Діннің мәні" және "Дін тарихына кіріспе" атты тұжырымдамаларынан басқа, оның жариялымдары көбінесе Нидерланд Корольдік академиясының хабарламалары түрінде жарияланған, кездейсоқ жартылай зерттеулерінің нәтижелерімен шектеледі.

ван дер Леу

Дінге феноменологиялық көзқарас Герардус ван дер Лиудің "Дін феноменологиясы" (1933) еңбегінде қалыптасқан, ол көп жағынан Кристенсеннің ізбасарлығын көрсетеді, сонымен қатар Мартин Хайдеггердің феноменологиясын және Вильгельм Дилтейдің герменевтикасын қабылдайды. Ван дер Лиу үшін түсінік – құбылыстардың субъективті жағы, ол айқын көріністің объективтілігімен тығыз байланысты. Ван дер Лиу түсінудің түсінілген құбылыстармен қатынасын Дилтейдің гуманитарлық ғылымдар (Geisteswissenschaften) туралы анықтамасында келтірілген схема бойынша анықтайды, яғни бұл ғылымдар «тәжірибе, өрнек және түсінік арасындағы қатынастарға негізделген» ("Verhältnis von Erlebnis, Ausdruck, und Verstehen"). Ван дер Лиу субъективті тәжірибені, өрнекті және түсінуді пайда болудың үш объективті деңгейімен сәйкестендіреді – салыстырмалы жасырыну (Verborgenheit), салыстырмалы түсініктілік (Durchsichtigkeit) және біртіндеп ашыла бастау немесе көріну (Offenbarwerden), онда ашыла бастаған нәрсенің түсінігі – пайда болудың бастапқы деңгейі болып табылады, одан тәжірибелік жасырыну мен көрінудің түсініктілігі туындайды. Ван дер Лиу, Кристенсен сияқты, Оттоның діннің маңызды санатын анықтаудағы *das Heilige* тұжырымдамасын қабылдағандықтан, барлық адамдық түсініктерде ашылатын трансцендентті қасиетті деп сипаттауға болады – күшті әсер ететін, толыққанды басқаша нәрсе, ол үлкен қорқыныш (Scheu) пен таңғажайып қызығушылықтың керемет сәттерінде көрінеді. Ван дер Лиудің пікірінше, діни қорқыныш туралы бұл түсінік Кьеркегордың *Angst* туралы еңбегінде де, Хайдеггердің «қорқынышқа себеп болатын нәрсе – өзінің әлемде болуы» деген мәлімдемесінде де кездеседі. Сонымен қатар, ван дер Лиу әлемде болуды қорқынышты деп мойындаса да, оны негізінен қамқорлық (Sorge) деп сипаттайды, бұл экзистенциалдық құрылым, оның арқасында Дазайн әлемдегі басқа да жандармен бірге мағыналы қарым-қатынастарға ұмтылады. Барлық тәжірибелер жасырын (толыққанды басқаша) трансцендентті түсінікке ашады, сондықтан әлемдегі барлық тәжірибелер, тікелей мойындалса да, мойындалмаса да, ақыр соңында қасиетті діни тәжірибелер болып табылады. Адам, өзінің мәні бойынша, *homo religiosus*, *homo negligens*-тің қарама-қарсысы. Дін феноменологиясының міндеті – қасиеттінің адамдарға әлемде көрінуінің әртүрлі жолдарын түсіндіру, адамдардың өзіне ашылғанды түсіну және оған қамқорлық жасау жолдарын түсіндіру, ең соңында толыққанды басқаша құпияны түсіну. Дін феноменологиясында жұмыс істеген және оған ықпал еткен басқа да көрнекті феноменологтардың қатарында Генри Корбин, Ниниан Смарт, Мирча Элиаде және К. Жуко Бликер бар.