Кіріспе
Хахам (хахам), Хахам (хахам), Хахам (хахам), Хах; , "Дана" – иудаизмдегі термин, дана немесе шебер адамды білдіреді; көбінесе Тораның білгірі ғалымы болған адамды көрсетеді. Бұл термин кез келген мәдениетті және білімді тұлғаға да қатысты болуы мүмкін: "Дана сөз айтқан адам Хахам деп аталады, тіпті ол яһуди болмаса да". Сондықтан Талмуд пен Мидраш әдебиеттерінде дана жұрттарды ("әлем елдерінің даналары") деп атайды. Сефардтарда хахам сөзі "рабби" сөзімен мағынасы бірдей қолданылады.
Hakham (or Chakam(i), Haham(i), Hacham(i), Hach; , "Wise") is a term in Judaism, meaning a wise or skillful man; it often refers to someone who is a great Torah scholar. It can also refer to any cultured and learned person: "He who says a wise thing is called a Hakham, even if he be not a Jew." Hence, in Talmudic Midrashic literature, wise gentiles are commonly called ("wise men of the nations of the world"). In Sephardic usage, hakham is a synonym for "rabbi".
Ежелгі заманда
Хакам ресми атағы алғашқы Синедрионда, осы орган қайта құрылғаннан кейін, Адрианның діни қуғын-сүргіндері тоқтаған соң кездеседі. [[Наси (ивритше атағы) Симеон бен Гамильден басқа, тағы екі ғалым Синедрионның төрінде тұрды, атап айтқанда, Натан Вавилондық Ав Бейт Дин және раввин Меир хакам ретінде. Тағы бір хакам – Яһуда ханзадасының ұлы Шимон, ол әкесі қайтыс болғаннан кейін ағасы насимен бірге хакам қызметін атқарды. Хакамның нақты функциялары белгісіз. Рапопорттың оның ырым-жырымға тыйым салу және рұқсат беру мәселесінде төреші болғаны туралы ұсынысы өте күмәнді. Захария Франкель хакамды мәселенің барлық жақтарын қарастырып, қорытындысын шығарып, талқылауға ұсыну міндеті жүктелген төраға ретінде қарастырады. Дегенмен, хакам лауазымы наси мен Ав Бейт Дин арасындағы Санхедрин істеріндегі пікір келіспеушіліктерінде көпшілікті қамтамасыз ету үшін құрылған болуы ықтимал; осы лауазымға әрқашан ең көрнекті ғалымдар таңдалып алынды. Бараита хакамның әрқашан мектеп директоры болғаны туралы тұжырымға әкеледі ("bet ha midrash"), өйткені Ұлы Синедрионнан басқа, кейіннен академияның орнын алған жеке академиялар да көрнекті ғалымдардың басшылығымен жұмыс істеді. Хакам лауазымының пайда болуы оның ұзақтығы сияқты күмәнді. Танахта "нағыз дана" әр түрлі жағдайларда практикалық тұлға ретінде бейнеленген. Ишая 40:20-да "нағыз шебер" (харас хакам) құдайдың сұрғытын жасайды. Сол сияқты, Шығу кітабының 35-аятындағы леб хакам немесе "білікті шеберлер" киелі шатырды, оның шамдарын және майын, жағымды майды, құрбандық тастағын және оның қола қақпасын, ыдыстарын (барлығын) және Һарон мен оның ұлдарының тоқылған киімдерін жасайды. Франкельдің ойынша, бірінші хакам Ешуа бен Ханания (2-ғасырдың басында) болды, бірақ ол бұл пікірді жеткілікті дәлелдермен қолдамайды. Бұл лауазым Палестинада наси академиясы бар болғанша сақталған сияқты. IV ғасырдың аморасы өз заманында әлі де сақталған әдеп ережелерін былай баяндайды: "Хакам академияға келген кезде, ол төрт құлашқа жеткенде, барлығы тұрып, ол төрт құлаштан өткенше тұрып қалулары керек". Хакам лауазымы Вавилонияда болған дегенге сену қиын, онда экзилархтың академия басшыларымен қарым-қатынасы Палестинадағы соңғысы мен наси арасындағы қарым-қатынастан мүлдем өзгеше болды. Мұнда хакам негізінен ауызша дәстүрді зерттейтін еврей ғалымын білдіретін, ал софер және қара терминдері Киелі кітапты зерттеушілерге қатысты қолданылды. Седер Олам Зуттада әрбір сүргіншіге хакам сүйемелдеді, ол, мүмкін, сүргіншілердің діни істеріне жауапты болды; бірақ бұл еңбек Палестинада пайда болғандықтан, автор палестиналық жағдайларды Вавилонға қолданған болуы мүмкін. Сириялық Афрахат, бабылдық еврейлермен ғана танысқан, "еврейлердің 'хаккимасы' деп аталатын адамды" еске алады, бірақ бұл да "еврейлердің дана адамы" дегенді білдіруі мүмкін. Талмудта, сондай-ақ танаимдерде көпше түрі, хакамим, ғалымдардың көпшілігін бір ғана билікке қарсы белгілеу үшін қолданылады. Арамей тілінде "раббанан" деп аталады.
Сефардтардың арасында
Сефард яһудилері арасында, әсіресе испан және португал яһудилері арасында, хахам – жергілікті раввиннің ресми атағы, бірақ бұл атаудың қаншалықты ежелгі екені белгісіз. Шломо ибн Адерет өзінің жауаптарының кейбіреулерін «лехахам Рабби» деп, ал басқаларын «лараб Рабби» деп жолдаған, бірақ «лехахам» сөзі жай ғана «білімдіге» деген мағынаны білдіруі мүмкін. Хахам тегі сефард және ашкеназ яһудилерінің арасында кездеседі, соның ішінде Хах, Хахами, Хахамович, Хахамсон сияқты түрлері де бар.
Мұсылман елдері
Мұсылман әлемінде раббиді жиі "хахам" деп атайтын, себебі әл-Раб – исламдағы Алланың есімдерінің бірі және бұл қате түсініктік тудырып, наразылыққа себеп болуы мүмкін. Сондықтан Осман империясының бас раввині Хакам Баши (Хаамбашы) деп аталды. Бұл сөз жалпы семит түбірінен шыққан болғанымен, екінші дауыссыз әдетте араб тілінде және араб әліпбиін пайдаланатын тілдерде еврейше айтылуын көрсете үшін «خ» әрпімен жазылады: حاخام. Бұл термин араб тіліндегі حاكم (әмір/билеуші) және حكيم (ақылды адам) сөздерімен туыс.