Кіріспе

ғылым тарихының әлеуметтануы – ғылымның әлеуметтануы және философиясымен, сондай-ақ ғылымды зерттеу саласының баршасымен байланысты – 20 ғасырда ғылымның дамуындағы ірі масштабты үлгілер мен бағыттарды зерттеумен және ғылымның философиялық және қолданбалы мағынада қалай "жұмыс істейтіні" туралы сұрақтарды көтерумен шұғылданды.

Әлеуметтік кәсіпорын ретінде ғылым

Соңғы бірнеше ғасырларда ғылым әлеуметтік құрылым ретінде қарқынды дамыды. Ежелгі заманда табиғатты зерттеуді жүргізе алатын азаматтар бай болған, бай демеушілері болған немесе діни ұйымның қолдауында болған. Бүгінде ғылыми зерттеулерге үкімет тарапынан зор қолдау көрсетіліп, сондай-ақ жеке сектордан да тұрақты қолдау түседі. Коммуникацияның қолданылатын тәсілдері уақыт өте келе едәуір жақсарды. Қолмен көшірілген хатты айлар немесе жылдар бойы күтудің орнына, қазіргі кезде ғылыми коммуникация дерлік жедел жүзеге асырылуда. Бұрын табиғат зерттеушілерінің көпшілігі коммуникацияның қиындығы мен баяулығына байланысты салыстырмалы түрде оқшау жұмыс істеген. Дегенмен, алыс топтар мен жеке тұлғалар арасында айтарлықтай өзара әсер болды. Қазіргі кездегі ғалымдардың көпшілігі ғылыми қауымдастыққа қатысады, ол теориялық тұрғыдан жаһандық сипатқа ие (бірақ көбінесе бірнеше ел мен беделді институттардың негізінде құрылған), сонымен қатар түрлі зерттеу салаларына күшті бөлінген. Ғылыми қауымдастық маңызды, себебі ол толыққанды білімнің көзі болып табылады, оны дұрыс пайдаланған жағдайда, кез келген жеке тұлғаның өзіндік білімінен сенімдірек болуы керек. Қауымдастық сондай-ақ кері байланыс механизмін ұсынады, көбінесе әріптестердің сараптамасы және нәтижелердің қайталанылуы сияқты практикалар түрінде. Ғылыми мазмұндағы көптеген материалдар (эксперименттік нәтижелер, теориялық ұсыныстар немесе әдебиеттерді шолу) ғылыми журналдарда жарияланады және теориялық тұрғыдан әріптестердің бақылауына ұшырайды, бірақ соңғы онжылдықтарда ғылыми қауымдастықтың ішіндегі және сыртындағы бірқатар ғалымдар коммерциялық және мемлекеттік инвестициялардың ғылымға, әріптестердің сараптамасы мен жариялау процесіне, сондай-ақ ғылыми жариялау процесінің ішкі салалық шектеулеріне тигізетін әсеріне күмән келтіруде. Ғылыми революцияның маңызды дамуы ғылыми қоғамдардың құрылуы болды: Academia Secretorum Naturae (Accademia dei Segreti, Табиғат құпияларының академиясы) алғашқы ғылыми қауымдастық деп есептелуде; ол 1560 жылы Неаполь қаласында Джамбаттиста делла Порта құрған. Академияның мүшелікке қабылдау ережесі ерекше болды: табиғаттың жаңа заңын ашу – қабылдаудың алғышарты. Бірақ ол Папа Павел V-тің сиқыршылықпен айыпталуына байланысты көп ұзамай жабылды. Academia Secretorum Naturae орнына 1603 жылы Римде құрылған Accademia dei Lincei келді. Линсейлер құрамына Галилей де кірді, бірақ 1633 жылы оның сотталуынан кейін таратылды. Accademia del Cimento, Флоренция, 1657 жылы 10 жыл бойы жұмыс істеді. Лондон Корольдік қоғамы 1660 жылдан бері қазіргі күнге дейін теорияларды талқылау, тәжірибелер жүргізу және бір-бірінің жұмысын бағалау үшін әртүрлі ғалымдарды біріктірді. 1666 жылы Франция үкіметінің институты ретінде Ғылым академиясы құрылды, ол король кітапханасында жиналды. Ғылым академиясы 1700 жылы Берлинде құрылды. Ертедегі ғылыми қоғамдар құнды функцияларды атқарды, соның ішінде эмпирикалық зерттеулерге қызығушылық танытқан және білімді қауымдастық құрды. 1758 жылы Лагранж шәкірттерінің көмегімен қоғам құрды, ол кейіннен Турин академиясы болып қайта құрылды. Қазіргі заманғы ғылым институты деп саналатын көптеген құрылымдар 19 ғасырда кәсібилендіру кезеңінде қалыптасты. Осы кезеңде ғылыми зерттеулер негізінен университеттерге көшті, бірақ белгілі бір дәрежеде ол өнеркәсіптің де стандартты құрауына айналды. 20 ғасырдың басында, әсіресе бірінші дүниежүзілік соғыста ғылымның рөлінен кейін, ірі өнеркәсіптік елдердің үкіметтері ғылыми зерттеулерге көп қаржы сала бастады. Бұл күш-жігер Екінші дүниежүзілік соғыста барлық тараптар жүргізген ғылыми зерттеулерді қаржыландырумен салыстырғанда, радар, ракета және атом бомбасы сияқты "ғажайып қарулардың" жасалуына әкелді. Суық соғыс кезінде АҚШ, КСРО және көптеген еуропалық елдер ғылымға үлкен мемлекеттік ресурстарды жұмсады. Осы кезеңде DARPA бүкіл ел бойынша компьютерлік желілерді, соның ішінде Интернетке дейінгі ARPANET желісін қаржыландырды. Суық соғыс аяқталғаннан кейін көптеген елдердің мемлекеттік қаржыландыруының төмендеуі өнеркәсіптік және жеке инвестициялардың артуымен қатар жүрді. Ғылымды қаржыландыру оның тарихи және жаһандық дамуының маңызды факторы болып табылады. Сондықтан ғылым теориялық тұрғыдан халықаралық сипатқа ие болғанымен, практикалық тұрғыдан ол көбінесе ең көп қаржы табуға болатын жерлерге шоғырланған. Ғылыми революция кезінде ерте ғалымдар орта ғасырларда академияның тілі болған және көптеген елдердің ғалымдары оқып, жазып отырған латын тілінде қарым-қатынас жасады. 1600 жылдары жарияланымдар жергілікті тілдерде пайда бола бастады. 1900 жылға қарай неміс, француз және ағылшын тілдері басымдыққа ие болды. Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстардың салдарынан неміс тіліне деген жағымсыз көзқарас пен неміс ғалымдарына бойкот жариялау неміс тілінің ғылыми тіл ретінде қолданылуын тоқтатты. 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарында АҚШ-тың экономикалық үстемдігі мен ғылыми өнімділігі ағылшын тілінің өркендеуіне әкелді, ол Суық соғыс аяқталғаннан кейін ғылыми коммуникацияның басты тіліне айналды.

Саяси қолдау

Ғылыми қауымдастықтың негізгі талаптарының бірі – саяси демеушінің болуы және оның мақұлдауы; Англияда Корольдік қоғам монархияның қамқорлығында жұмыс істейді; АҚШ-та Ұлттық ғылым академиясы АҚШ Конгресінің заңымен құрылды; және т.б. Әйтпесе, білімнің негізгі қағидалары қалыптасып келе жатқанда, тиісті қауымдастықтардың саяси билеушілері жаңа ғылыми қауымдастықтарды қолдау немесе қолдамау туралы өз қалауынша шешім қабылдауға мүмкіндік алатын. Мысалы, Альхазен өлімнен құтылу үшін ақылы жоққа шығаруға мәжбүр болды. Шен Куо саяси қолдауын жойып, саяси билеушілерге өзінің пайдалы екенін көрсеткен жаңалықтар ашқанға дейін зерттеулерін жалғастыра алмады. Императорлар қолдауын кері тартып алғаннан кейін адмирал Чжэн Хэ өзінің саяхаттарын тоқтата тұруға мәжбүр болды. Тағы бір мәшһүр мысал – Галилейдің еңбектерін тоқтату. ХХ ғасырда Галилейге кешірім берілді.

Ғылым тарихындағы үлгілер

Ғылым тарихымен айналысатындардың басты мәселелерінің бірі – оның белгілі бір үлгілер мен тенденцияларды көрсететіні, әдетте бір немесе бірнеше ғылыми теориялар арасындағы өзгерістерге қатысты. Жалпы алғанда, ғылым философиясында әр түрлі формада қабылданған үш негізгі модель бар. Бірінші негізгі модель, ғылымның көптеген ерте тарихтарында және әдетте тәжірибелі ғалымдар өздерінің оқулықтарында ұсынған модель, Карл Поппердің (1902-1994) 1930 жылдардағы логикалық позитивизмге қатысты сын-ескертпелерімен байланысты. Поппердің ғылым моделінде ғылыми прогресс дұрыс емес теорияларды жоққа шығару және шындыққа жақындаған теорияларды қабылдау арқылы жүзеге асырылады. Бұл модельде ғылыми прогресс – фактілердің сызықтық жинақталуы, әрқайсысы алдыңғысына қосылады. Мысалы, Аристотельдің физикасы (б.з.д. 384-322) Исаак Ньютонның (1642-1727) (классикалық механика) еңбектерімен толыққан, ол Альберт Эйнштейннің (1879-1955) (Релятивистік теориясы) және кейіннен кванттық механика теориясымен (1925 жылы құрылған) ығыстырылды, олардың әрқайсысы алдыңғысынан да дәл. Бұл модельге үлкен сынды тарихшы және философ Томас Кун (1922-1996) 1962 жылы жарық көрген «Ғылыми революциялардың құрылымы» атты еңбегінде айтты. Бұрынғы физик Кун ғылыми прогрестің сызықтық екені туралы көзқарасқа қарсы шығып, қазіргі ғылыми теориялар өткен теориялардың жай ғана дәл нұсқалары болуы керек деп мәлімдеді. Керісінше, Кунның ғылыми дамуы «парадигмалар» деп аталатын ойлау мен практиканың үстем құрылымдарынан тұрады, онда зерттеулер «нормалды» ғылым («мәселелерді шешу») және «революциялық» ғылым (қалыптасқан теориялардағы белгісіздік пен дағдарыс) кезеңдерінен өтеді. Кунның моделінде әртүрлі парадигмалар ғалам туралы мүлдем басқа және салыстыруға келмейтін болжамдарды білдіреді. Сондықтан, парадигмалардың шындыққа үлкен жетістіктерге сүйене отырып ауысатыны туралы мәселе белгісіз болып қалады. Кунның пікірінше, Аристотельдің физикасы, Ньютонның классикалық механикасы және Эйнштейннің релятивистік теориясы – әлем туралы ойлаудың мүлдем басқа тәсілдері; әрбір келесі парадигма әлем туралы қандай сұрақтар қоюға болатынын анықтайды және (бәлкім, кездейсоқ түрде) бұдан былай қолданылмайтын немесе маңызды болып көрінбейтін алдыңғы парадигманың аспектілерін жоққа шығарады. Кун, жаңа парадигма бұрынғы теорияның жетістіктеріне сүйенбей, ғаламға қарастырудың ескі тәсілін толығымен жоққа шығарып, оны сипаттау үшін өзінің сөздігін және жаңа парадигмадағы білімді кеңейту үшін өзінің нұсқауларын ұсынады деп мәлімдеді. Кунның моделі ғалымдардың, тарихшылардың және философтардың күдігін тудырды. Кейбір ғалымдар Кунның ғылыми прогресті шындықтан тым алысқа кетіргенін сезінді; көптеген тарихшылар оның аргументі ғылыми өзгерістер сияқты көп түрлі және тарихи жағдайға байланысты нәрсе үшін тым қатаң екенін ойлады; ал көптеген философтар аргументтің жеткілікті түрде алысқа бармағанын сезінді. Мұндай ойлаудың ең радикальды көрінісін философ Пол Фейерабенд (1924-1994) ұсынды, ол барлық ғалымдардың барлық уақытта қолданған біркелкі әдістемелері жоқ екенін, осылайша белгілі бір зерттеу формаларын «ғылыми» деп атауға мүмкіндік беретін, оларды кез келген басқа зерттеу формаларынан, мысалы, сиқыршылықтан ерекшелендіретін ешқандай нәрсе жоқ деп мәлімдеді. Фейерабенд жоққа шығарудың ғылым тарихында ешқашан толығымен орындалмағаны туралы пікірге қатаң қарсы болды және ғалымдар көптеген тесттерден өтпеген теорияларды дәл деп санауға ерікті түрде ұзақ уақыт бойы тәжірибе жүргізгенін атап өтті. Фейерабенд білімді зерттеу үшін плюралистік әдістеме қолдану керек деп мәлімдеді және бұрын «ғылыми емес» деп саналған білімнің көптеген түрлері кейіннен ғылыми канонның жарамды бөлігі ретінде қабылданғанын атап өтті. Ғылыми өзгерістердің көптеген басқа теориялары жылдар бойы әртүрлі баса назарлармен және салдарларымен ұсынылды. Алайда, жалпы алғанда, көпшілігі ғылыми теориядағы өзгерістер, теория мен шындық арасындағы байланыс және ғылыми прогрестің мәні туралы осы үш модельдің арасында бір жерде орналасқан.

Ғылыми жаңалықтардың сипаты

Жеке идеялар мен жетістіктер ғылымның ең танымал аспектілерінің бірі болып табылады, олар ішкі және кең қоғамда. Исаак Ньютон немесе Альберт Эйнштейн сияқты тұлғалар ғылымның генийлері мен батырлары ретінде жиі тойланады. Ғылымды насихаттаушылар, оның ішінде жаңалықтар құралдары мен ғылыми биографтар, осы құбылысқа үлес қосады. Бірақ көптеген ғылыми тарихшылар ғылыми жаңалықтардың ұжымдық аспектілерін баса назар аударып, «Эврика!» сәтінің маңыздылығын азайтады. Ғылым тарихын егжей-тегжейлі қарастырғанда, ұлы ойшылдардың ойлары бұрынғы еңбектердің нәтижелерімен қалыптасқандығы және олар көбінесе бір түрлі дағдарысқа тап болып келеді. Мысалы, Эйнштейн қозғалыс және гравитация физикасын оқшау қарастырмады. Оның маңызды жетістіктері соңғы жылдары осы салада туындаған мәселені шешті: эмпирикалық деректер жарық жылдамдығының байқаушының жылдамдығына қарамастан тұрақты екенін көрсетті. (Мишельсон-Морли экспериментін қараңыз). Осы ақпарат болмаса, Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы сияқты бір нәрсені ойлап табуы екіталай. Кез келген жаңалық үшін кімге құрмет көрсету керек деген сұрақ көбінесе дау тудырады. Бірнеше адам немесе командалар бір нәрсені кім бірінші ашқандығы туралы талас-тартыс тудыратын көптеген басымдық даулары бар. Бір мезгілде бірнеше жаңалықтардың ашылуы – бұл таңқаларлықтай жиі кездесетін құбылыс, бұл бұрынғы еңбектердің (оның ішінде қолданыстағы теориялар арасындағы қайшылықтардың пайда болуы немесе күтпеген эмпирикалық нәтижелер) белгілі бір ұғымды жаңалыққа дайын ететінімен түсіндіріледі. Қарапайым басымдық даулары көбінесе белгілі бір эксперименттердің қашан орындалғаны немесе белгілі бір идеялар әріптестерге алғаш рет қалай айтылғаны немесе жазылған ортада қалай тіркелгені туралы құжаттамамен байланысты. Көп жағдайда, қандай оқиғаны жаңалықтың ашылу сәті деп санауға болады деген сұраққа жауап беру қиын. Мұның ең танымал мысалы – оттегінің ашылуы. Карл Вильгельм Шеле мен Джозеф Пристли зертханада оттегіні шоғырландырып, оның қасиеттерін сипаттағанмен, оны ауаның құрамдас бөлігі ретінде танымады. Пристли ауадан жанатын материалдар сіңіретін гипотетикалық компонент – флогистонның жоқ деп ойлады. Тек бірнеше жылдан кейін Антуан Лавуазье оттегі туралы қазіргі заманғы түсінікті – жанғыш және тыныс алу процестерінде ауадан тұтынылатын зат ретінде ұсынды. 20 ғасырдың соңына қарай ғылыми зерттеулер ірі масштабты күш-жігерге айналды, көбінесе институционалдық командаларда жүзеге асырылды. Командалар арасындағы ынтымақтастықтың көлемі мен жиілігі, әсіресе қазіргі ғылыми қауымдастықтың негізгі құралы болып табылатын Интернет пайда болғаннан кейін, арта түсті. Бұл ғылымдағы жеке жетістіктер туралы түсінікті одан әрі күрделендіреді.