Кіріспе

Беймәлім қорғаныс механизмі

Репрессия – психоанализдің маңызды түсінігі, онда ол "аңғаруға келмейтін және есіне түсірілген жағдайда мазасыздық тудыратын нәрселердің санаға енуіне тосқауыл қоятын" қорғаныс механизмі ретінде қарастырылады. Психоаналитикалық теория бойынша, репрессия көптеген психикалық ауруларда және қалыпты адамның психикасында маңызды рөл атқарады. Американ психологтары 1930 жылдар шамасында репрессияны тәжірибелік зертханада зерттеуге тырыса бастады. Бірақ психоаналитиктер бастапқыда зертхана жағдайында репрессияны зерттеуге қызығушылық танытпады, ал кейіннен одан бас тартты. Көптеген психоаналитиктер мұндай әрекеттер психоанализдік репрессия тұжырымдамасын бұрмалайды деген шешімге келді.

Зигмунд Фрейдтің теориясы

Психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейд гипнозды қолданудан бас тартып, пациенттерді саналы күйде өздерінің өткен оқиғаларын еске түсіруге ынталандырғанда, бұл процестің өте қиын екенін байқады. Ол санаға қол жеткізуге кедерілес болатын қандай да бір психикалық механизмнің араласып жатқанына күдік тудырды. Пациенттерге өткен оқиғаларды еске түсірудегі күресінің күштілігі оны "оларды саналы болудан тоқтатып, санасыз күйде қалуға мәжбүрлейтін" және "аталған патогендік тәжірибелерді санадан белсенді түрде ығыстырып шығаратын" күш бар деген қорытымға жеткізді. Фрейд осы гипотетикалық процеске "репрессия" деп ат қойды. Кейіннен ол репрессия теориясын "психоанализдің бүкіл құрылысы тірелетін түйіршік тас" ("Психоаналитикалық қозғалыстың тарихы туралы") деп атады. Психолог және педагогиканың негізін қалаушы Иоганн Фридрих Гербарт, оның идеялары Фрейдтің психиатрия пәнінің оқытушысы Теодор Майнертке әсер еткен, 1824 жылы санаға ену үшін бәсекелесетін санасыз ойлар туралы пікір таласында "репрессия" терминін қолданған.

Кезеңдер

Фрейд "бастапқы жарыққа шығармай салу, жарыққа шығармай салудың бірінші кезеңі бар деп есептеуге негіз бар дейді, ол инстинкттің психикалық (идеялық) көрінісіне санаға кіруге рұқсат берілмейді", сондай-ақ жарыққа шығармай салудың екінші кезеңі, нағыз жарыққа шығармай салу ("кейінгі қысым"), ол жарыққа шығармай салынған көріністің психикалық туындыларына әсер етеді. Бастапқы жарыққа шығармай салу кезеңінде "бастапқы жарыққа шығармай салудың тікелей себептері сандық факторлар болуы мүмкін, мысалы, өте күшті болатын ең алғашқы қорқыныштардың тууы". Бала кейбір тілектерін орындаудың алаңдауға әкеп соғатынын түсінеді. Бұл алаңдау тілектерді жарыққа шығармай салуға әкеледі. Бұл қорқыныш түріне байланысты жазалау қаупі іштей қабылдағанда, ол суперэгоға айналады, ол id-тің тілектеріне қарсы тұрады (ол ләззат принципі негізінде жұмыс істейді). Фрейд "мүмкін, суперэгоның пайда болуы бастапқы жарыққа шығармай салу мен кейінгі қысым арасындағы шекараны белгілейді" деп болжады.

Емдеу

Невроз адамның супер-эгоның ықпалымен және ықпалдасқан күйзелістердің қысымымен дамығанда, ақылға сыймайтын, өзін-өзі жойғыш немесе қоғамға қарсы мінез-құлыққа алып келуі мүмкін. Психоаналитик пациенттің психикалық процестерінің ықпалдасқан жақтарын анықтауға тырысып, оларды олардың саналы сезіміне қайта енгізу арқылы осы мінез-құлықты жақсартуға ұмтылуы мүмкін – "құпиялауды жою үшін делдал және бейбітшіл рөлін атқара отырып".

Реакциялар

Жан-Поль Сартр философы жағымсыз ойларды басудың "механизмі" жоқ деді. "Барлық сана өзін-өзі сезінетін" болғандықтан, біз өзімізді басу процесінен хабардар боламыз, тіпті мәселені шеберлікпен айналып өтсек те. Философ Томас Болдуин "Оксфорд философиясының жолдасы" (1995) еңбегінде Сартрдың Фрейдтің басу теориясы іштен қате екендігі туралы аргументі Фрейдті түсінбеушілікке негізделгенін айтты. Философ Роджер Скрутон "Жыныстық құштарлық" (1986) еңбегінде Фрейдтің басу теориясы Карл Поппер мен Эрнест Нагельдің Фрейд теориясы тексеруге болатын ешқандай байқауды қамтамасыз етпейді, демек, нағыз болжамдық күші жоқ деген пікірін жоққа шығарады, себебі теорияның "күшті эмпириялық мазмұны" бар және тексеруге болатын салдарларды білдіреді.

Кейінгі дамуы

Психоаналитик Отто Фенихель: «Егер бастапқы мақсаттың санадан жоғалуы басқын деп аталса, кез келген сублимация – бұл басқын (сәтті басқын: жаңа типтегі шығарылым арқылы ескісі қажетсіз болып кетеді)» деп атап көрсетті. Психоаналитик Жак Лакан басқынға белгінің рөлін баса көрсетті – «алғашқы басқын белгі болып табылады» – симптомның қалай «алғашқы басқын, құлдырау, Unterdrückung, екілік белгі негізінде құрылатынын, осы бірінші белгінің қажетті құлдырауын» зерттеді. Отбасылық терапия отбасылық тыйымдардың Фрейд «қатаңдау» деп атаған «қатаңдауға» қалай алып келетінін зерттеді, сондай-ақ «өзіміздің біліміміздің бір бөлігін жасыру – өте белсенді процесс, отбасымыздан кейбір сезімдерді әдейі жасыру» екенін атап өтті.

Репрессияны зерттеудің тәжірибелік әрекеттері

Психолог Дональд В. Маккиннон және оның әрі авторлары Уильям Ф. Дьюкстің айтуынша, американдық психологтар 1930 жылы тәжірибелік зертханада репрессияны зерттеуге тырыса бастады. Бұл психологтарға психоаналитик Эрнест Джонс 1911 жылы «Американдық психология журналында» жариялаған репрессия тұжырымын ашуы әсер етті. Психоанализдің талаптарын тәжірибелік сынақтан өткізуге тырысқан басқа психологтар сияқты, олар да осы мақсатта жаңа әдістерді бірден әзірлеуге кіріспеді, керісінше психологиялық әдебиетті зерттеу арқылы «басқа теориялық пікірлерді тексеру үшін жүргізілген тәжірибелер» психоанализді бағалауға қатысты нәтижелер берді ме деп тексерді. 1930 жылы Х. Мелтцер «сезім мен естелік арасындағы қарым-қатынас» туралы тәжірибелік әдебиеттің шолуын жариялады. Алайда, Маккиннон мен Дьюкстің айтуынша, Мелтцер психоаналитикалық жазуды жеткіліксіз түсінгендіктен, Фрейдтің «жағымсыздықтан» аулақ болу қажеттігі туралы пікірін дұрыс түсінбеді, бұл терминді жай ғана жағымсыз нәрсе деп түсінді, ал Фрейд үшін бұл шын мәнінде терең тамырланған алаңдаушылықты білдіреді. Дегенмен, Мелтцер өзі қараған зерттеулердің кемшіліктерін атап өтті, ал Маккиннон мен Дьюкстің пікірінше, ол «өзі қараған зерттеулердің көпшілігі Фрейдтің репрессия теориясын сынау үшін арнайы жасалмағандығын мойындады». 1934 жылы психолог Саул Розенцвейг және оның әрі авторлары Г. Мейсон Мелцерді сынға алып, ол қараған зерттеулер екі негізгі проблемаға ұшыраған деген қорытындыға келді: зерттеулер «Фрейд теориясына сәйкес, репрессияға әкелетін жалғыз «жағымсыздық» болып табылатын, қанағаттандырылмаған ұмтылыспен байланысты коннативтік гедоникалық тонмен емес, сезімталдық ынталандырулармен байланысты гедоникалық тонмен жұмыс істеді» және олар «зертханалық бақылаумен кейіннен еске алу үшін сыналатын тәжірибелерді дамыта алмады». Маккиннон мен Дьюкстің пікірінше, лабораторияда репрессияны зерттегісі келген психологтар «егер олардың зерттеулері теорияның жеткілікті сынақтары болса, репрессияның психоаналитикалық тұжырымын егжей-тегжейлі түсіну қажеттілігіне тап болды», бірақ көп ұзамай «бір психоаналитикалық ұғымды да анық түсіну – бұл еңсерілмейтін міндет болды» деп тапты. Маккиннон мен Дьюкс бұл жағдайды Фрейдтің өз теориясын бірнеше рет өзгерткеніне байланысты «бірде-бір рет оның ертедегі тұжырымдарының қайсысын мүлдем тастау керектігін, немесе тастамаса, оларды қалай түсіну керектігін нақты айтпастан» деп түсіндіреді. Маккиннон мен Дьюкс психоаналитиктер алғашқыда зертханалық жағдайда репрессияны зерттеуге тырысқанына қызығушылық танытпаса да, кейіннен оларды қабылдамай қалды деп жазады. Олар «психологтар бір-бірінің зерттеулерін сынақ әдістері мен зертханалық бақылаулары толық жеткіліксіз болғандықтан сынға алса, психоаналитиктер оларды бұдан да кеңінен осы зерттеулер қандай болмасын, олар жай ғана репрессияны зерттеулер емес деп қабылдады» деп түсіндіреді. Олар 1934 жылы Фрейдке Розенцвейгтің репрессияны зерттеуге тырысуының қайта басылымдарын жіберген кезде, ол психоаналитикалық мәлімдемелер негізделген «мол байлық» оларды «тәжірибелік тексеруден тәуелсіз» етті деп, жоққа шығаратын хатпен жауап берді. Сол хатында Фрейд Розенцвейгтің зерттеулері «жамандыққа әкелмейді» деген қорытындыға келді. Маккиннон мен Дьюкс Фрейдтің тұжырымын «алғашқы кездейсоқ пікір» деп сипаттайды және көптеген психоаналитиктер ақырында қарама-қарсы көзқарасты қабылдап, «ондай зерттеулер, шын мәнінде, зиянды болуы мүмкін, өйткені олар психоаналитиктер репрессияны қалай түсіндіргенін бұрмалады» деп сендіреді. 1962 жылы Маккиннон мен Дьюкс тәжірибелік зерттеулер «соңғы онжылдықта жүргізілген» «репрессия» терминін көбінесе тастап, оның орнына құбылысты «қабылдауды қорғау» деп атауды таңдады. Олардың пікірінше, терминологияның өзгеруі феноменді түсіну жолына үлкен әсер етті және репрессия туралы бұрынғы зерттеулерге шабуыл жасаған психоаналитиктер, қабылдауды қорғау туралы зерттеулерді осылай сынға алмады, керісінше, оларды елемеді. Олар психологтардың репрессияға қатысты көзқарастары әртүрлі екенін атап өтті, кейбіреулері оны жақсы қалыптасқан деп санайды, басқалары оны растайтын қосымша дәлелдер қажет деп санайды, ал тағы басқалары оны қорғауға болмайтын деп санайды. 2020 жылы 25 зерттеуге арналған мета-талдауда белсенді есте сақтауды жоққа шығарудың есте сақтауды азайтуға әкелетініне қатысты дәлелдер зерттелді. Белгілі бір естелік мазмұнын еске алудан еріксіз бас тарту, репрессивті мінез-құлқы стратегиясы бар адамдарда осы мазмұнға қатысты есте сақтау өнімділігін айтарлықтай төмендетуі анықталды. Сонымен қатар, сау адамдар алаңдаған немесе депрессияға ұшыраған адамдарға қарағанда оны жақсырақ істей алды. Бұл нәтижелер, басқыншылық арқылы туындаған ұмыту психикалық денсаулықтың белгісі екенін көрсетеді.

Жасырын естер

Фрейдтің шеше алмаған мәселелерінің бірі – терапиясындағы басып тасталған балалық шақтығы "естеліктердің" мәртебесі болатын. Ол "осы кезеңдегі оқиғалар әрқашан шындыққа сай келмейді. Шындығында, олардың көпшілігі шындық емес, ал кейбіреулері тіпті тарихи шындыққа керісінше келеді" деген қорытындыға келді. 20-ғасырдың соңында, әсіресе балалық зорлық-зомбылыққа қатысты, мұндай "қайта жаңғырылған естеліктердің" мәртебесі туралы пікір қақтығысы туды, көптеген адамдар Фрейдтің мұндай естеліктердің шындығын елемегенін қателік деп есептеді. "Балалық зорлық-зомбылықтың фактісін" мойындаған феминист Элейн Шоуолтер "барлық уақыт бойы есте сақталған зорлық-зомбылықты, спонтанды түрде есте сақталған зорлық-зомбылықты, терапияда жаңғырылған зорлық-зомбылықты және терапияда ұсынылған зорлық-зомбылықты ажырату маңызды" деп санайды. Есте сақтауды зерттеуші Элизабет Лофтус адамдарға жалған естеліктерді сіңіруге болатынын және терапиялық жолмен жаңғырылған сексуалдық зорлық-зомбылық естеліктерінің "құрастырылғандықтарына" күмән келтіруге болатынын көрсетті. Дегенмен, қылмыстық істер бойынша прокурорлар оларды сотта дәлел ретінде пайдалануын жалғастыруда. Психологиялық травманың басылу мүмкіндігі туралы пікірталас жүріп жатыр. Кейбір деректер "өте ауыр жағдайларға тап болған ересектер психикалық сезімсізденуге ұшырап, оқиғаның естелігін немесе оған қатысты сезімдерін жоюы мүмкін" екенін көрсетсе де, көбінесе травма эмоционалдық немесе физикалық сезімдердің күшеюіне байланысты естеліктерді нығайтады. (Дегенмен, осы сезімдер бұрмалауларға да әкелуі мүмкін, себебі жалпы адам жады қабылдау деңгейлерімен және "тиісті ақыл-ой схемаларымен – кеңістік-уақыт схемаларымен" сүзіледі).