Кіріспе

Ұлыбритания темір жол желісіндегі Cross Country қызметтері жолаушыларды Лондон вокзалдарынан өтпейтін бағыттар арқылы аймақтар арасында тасымалдайды.

Өмірбаян

Әлемдегі барлық пойыздар сағат бойынша кестеге және билеттерге ие болған алғашқы екі жолды қалааралық жолаушылар темір жолы – Ливерпуль мен Манчестер темір жолы болды. 1830 жылы аталған желі екі қала арасындағы сапар уақытын қысқартып, маңызды жүк тасымалын қамтамасыз етті. Бұл кәсіпкерлердің назарын аударды және бүгінгідей көптеген темір жолдардың Ұлыбританияда салынуына себеп болды. Сол кезде бұл қалалар Chat Moss-ті айналып өтетін қиын және ұзын жолмен бөлінген еді, сонымен қатар, өнеркәсіп салалары да ерекшеленді: Ливерпульде тауарлар мен материалдарды тасымалдау және кеме жасау, ал Манчестерде тоқыма фабрикалары болды. Осылайша, экономикалық тұрғыдан алғанда, бұл желі аймақтық деп есептелуі мүмкін. Алғашқы бағыттар бұрынғы операторлардың арасында ынтымақтастық қажеттілігін тудырмады, бірақ бәсекелес операторлардың жолдарын бір аяқтау станциясы – Лондонға жалғады. 1847 жылы салынған Ланкашир және Йоркшир темір жолының Манчестер және Лидс темір жолы осыған дәлел.

Алғашқы аймақаралық ынтымақтастық

Темір жол құрылысы қарқынды дамыған сайын, астананың рөлі артып, желілер одан сәулелене бастады. Компаниялар өздерінің нақты бағыттарында немесе шектеулі аумақтарында басқа операторлардың темір жол салуына кедергі келтіруге тырысты. Бірақ, темір жолдар көптеген бағыттармен жаңа пункттерге қарай кеңейгенде, жоспарланған аумаққа елеулі енуді толығымен тоқтату қиын болды. Толық қарсылық орнына, мұндай енудің әсерін азайту үшін ынтымақтастық жасайтын болса, ол жолаушылар мен операторлар үшін жақсы нәтижелер берді. Мысалы, Бирмингем мен Уилтширдегі Уэстберидегідей, бәсекелес операторлар арасындағы алмасу станциялары кеңірек байланыс мүмкіндіктерін қамтамасыз етті. Көптеген ірі темір жолдар келісім арқылы Cross Country қызметтерінде ішінара пайдаланылса да, операторлар арасындағы қызметтердің көпшілігі екі темір жолды тізбектей біріктіретін, бірін-бірі толықтыратын эксклюзивті қызметтерден тұрды. Бұған өте сәтті және экономикалық тұрғыдан үйлесімді мысал – Батыс жағалау магистралі, ол Портпатрик және Вигтоншир бірлескен темір жолымен және Шотландиядағы тағы бір темір жолмен бірлесіп, Лондон Эустоннан Странраердегі Белфаст паромдарына кестелік қызметтер ұйымдастырды. 1920 жылдары либералдық және лейбористік үкіметтер 100-ден астам операторлармен байланысты темір жолдың қабылдамас құнын анықтады. Ұлттық мүдделерге орай, үнемділікті арттыру мақсатында 1923 жылы ірі заңдық топтастыру жүзеге асырылды, нәтижесінде көбінесе «Үлкен Төрттікке» біріктірілді. Мысалы, осының нәтижесінде Ланкашир және Йоркшир темір жолы заң бойынша Лондон, Мидленд және Шотландия темір жолына енгізілді, ол осы төрттікке кіретін еді. Осылайша, 1880 жылдардың басындағы шағын өркендеуден бастап, Cross Country қызметтері стратегиялық бағыттарда күшті бәсекелестікке тап болмай, осы төрт аймақта және тіпті олардың арасында еркін дамуға мүмкіндік алды.

Үлкен ынтымақтастық

Осындай радикалды реформадан шабыттанған Абердиннен Пензансқа дейінгі үздіксіз қызмет 785 миль (1256 км) қашықтықты қамтиды, тікелей қашықтық 768 км. 1921 жылғы 3 қазанда ашылған бұл қызмет қысқа мерзім ішінде жеті әртүрлі теміржол компаниясының жолдарымен өтті. Қызмет маршруттарда жүріп жатқан пойыздарға арналған вагондарды қосу немесе алып тастау арқылы сақталды: Солтүстік Британ темір жолына тиесілі бір вагон Абердин-Лондон экспресіне қосылып, Йорк қаласында одан ажыратылды, онда саяхатты аяқтау үшін қосымша вагондар мен ұйықтайтын вагондар қосылды. 1930 жылдары, жол көлігінен бәсекелестік күшейген және апталық демалыстар мен жағажай курорттарының дамуына байланысты, пойыздар Солтүстік Англиядан Оңтүстік жағалауға, ал Мидленд аймағынан шығыс және батыс жағалаудағы курорттарға қатынай бастады. Пойыздар көбінесе ірі төрт компанияның біріне тиесілі болып, вагон тіркемелерінен тұратын және бір компаниядан екіншісіне өтетін кезде локомотивтері ауыстырылатын.

Қайта жекешелендіруден кейінгі кезең

Бұрынғыдай, 1923 жылғы міндетті топтастырудан кейін, қазіргі күні аздап біріккен теміржол жүйесінде, алыс қашықтыққа жүретін бағыттар операторлық компаниялар арасындағы коммерциялық келісімдер мен ынтымақтастықты талап етеді, себебі мұндай қызметтер бір компанияның жұмыс аймағынан екіншісіне өтеді.