Кіріспе
Амазонка ойпатының жергілікті этносы – Омагуа халқы (оларды Умана, Камбеба және Камбеба деп те атайды) – Бразилияның Амазонка ойпатындағы жергілікті халық. 16 ғасырда испан саяхатшыларымен алғашқы байланыс кезінде олардың жері Амазонка өзенінің ағысы бойында, қазіргі Манаус қаласынан бастап Перуге дейін созылған. Олар омагуа тілінде сөйлейді. Бүгінде Омагуа халқының саны азайып кеткен, бірақ Колумбтан бұрынғы дәуірде олар көптеген, ұйымдасқан қоғам болған. Олардың саны Колумбиялық алмасудың алғашқы жылдарында, көбінесе жұқпалы аурулардың салдарынан күрт азайды. 18 ғасырда Омагуа халқы Бразилия мен Перудағы аборигендерге жасалған кемсітушілік пен нәсілшілдікке жауап ретінде өздерінің этникалық ерекшеліктерін жоққа шығарды. 1980-жылдардан бастап көзқарастың либералдануы олардың тайпалық бірегейлігін қайта жаңартуға әкелді.
The Omagua people (also known as the Umana, Cambeba, and Kambeba) are an indigenous people in Brazil's Amazon Basin. Their territory, when first in contact with Spanish explorers in the 16th century, was on the Amazon River upstream from the present day city of Manaus extending into Peru. They speak the Omagua language. The Omagua exist today in small numbers, but they were a populous, organized society in the late Pre Columbian era. Their population suffered steep decline, mostly from infectious diseases, in the early years of the Columbian Exchange. During the 18th century, the Omagua largely abandoned their indigenous identity in response to prejudice and racism that marginalized aboriginal peoples in Brazil and Peru. More tolerant attitudes led to a renewed tribal identity starting in the 1980s.
Колумбқа дейінгі дәуір
Соңғы археологиялық жұмыстар жартылай қолданылған бау-шабақтардың, сондай-ақ жері terra preta-мен байытылған кең аумақтардың болуын көрсетті. Бұл екі жаңалық, сонымен қатар бірдей археологиялық деңгейде табылған Камбеба керамикасы, еуропалықтармен байланысқа дейін осы аймақта үлкен және ұйымдасқан өркениет болғанын көрсетеді. Амазонияның көптеген аймақтарында (әсіресе өзендер аралық аймақтарда) және тіпті ірі қалалар мен кенттерде Колумбқа дейінгі күрделі әлеуметтік құрылымдар, оның ішінде басшылықтардың бар екенін көрсететін дәлелдер де бар. Амазониялықтар тығыз халықты және басшылықтар сияқты күрделі әлеуметтік құрылымдарды қамтамасыз ету үшін қажетті кең ауқымды ауыл шаруашылығына жерді қолайлы ету үшін terra preta-ны қолданған болуы мүмкін. 1541 жылы Хуттен 150 шақты адамнан, көбінесе атты әскерлерден тұратын топты Венесуэланың жағалауындағы Кородан Льяносқа бастап, онда олар көптеген Камбебалармен шайқасып, Хуттен ауыр жарақат алды. 1560 жылы Педро де Урсуа тіпті «Эль Дорадо және Омагуаның губернаторы» деген атаққа ие болды. Александр фон Гумбольдт «Эль-Дорадо-де-лас-Омагуас» деп аталатын мифтік алтын қаланың орналасқан жері «Рио-Негро, Уаупес (Гуапе) және Жупура немесе Какета өзендерінің арасында» дей отырып сипаттады. Амазонканың толық ұзындығын (1541–42) бірінші болып жүзіп өткен испан саяхатшысы Франсиско де Орельяна өзен бойында жүздеген шақырымға созылған тығыз қоныстанған аймақтарды хабарлады, бірақ ондағы адамдар тұрақты ескерткіштер қалдырмады, мүмкін олар құрылыс материалы ретінде жергілікті ағаштарды пайдаланғандықтан. Орельяна амазониялықтардың даму деңгейін асыра бағалаған болуы мүмкін, бірақ олардың жартылай көшпелі ұрпақтары мұрагерлік, бірақ жері жоқ аристократиямен ерекшеленеді, бұл тұрақсыз, аграрлық мәдениеті жоқ қоғам үшін тарихи аномалия. Бұл олардың бір кезде көбірек қоныстанған және аграрлық болғанын, бірақ 16-17 ғасырлардағы демографиялық құлдыраудан кейін, еуропалықтар әкелген шешек және тұмау сияқты жұқпалы ауруларға байланысты көшпелі болып кеткенін көрсетеді, сонымен қатар белгілі бір дәстүрлерді сақтап қалды. Сонымен қатар, көптеген жергілікті халықтар отарлаудан қашу үшін көшпелі өмір салтына бейімделді. Бұл terra preta-ның өзін-өзі жаңарту қабілеті сияқты артықшылықтарын азайтуы мүмкін, өйткені фермерлер қауіпсіздік үшін көшіп жүргенде жаңартылған топырақты пайдалана алмайды. Орельянамен бірге жүрген Гаспар де Карвахал 1542 жылы жазған «Relación del nuevo descubrimiento del famoso río Grande que descubrió por muy gran ventura el capitán Francisco de Orellana» («Капитан Франсиско де Орельянаның үлкен сәттілігімен ашқан атақты Гранд өзенінің жақындағы ашылуы туралы есеп») еңбегінде Омагуалардың мәдениеті, тамақтануы, тұрғын үйі, қоныстану үлгілері және саяси құрылымы туралы сипаттама берді. Педро Тейшейраның 1637–38 жылғы Амазонка бойымен жасаған экспедициясына қатысқан Кристобаль де Акунья Омагуалардың киген түрлі-түсті тоқыма киімдері туралы кеңінен пікір білдірді, олардың барлығы лайықты киінген, ерлер де, әйелдер де, олар тек қана киім тоқып қана қоймай, сонымен қатар көршілерімен сауда жасаған басқа да заттарды да тоқыған. Олар өте әдемі мата жасайды, олар түрлі түстерде тоқылады немесе өте жақсы боялады, сондықтан оларды ажырату мүмкін емес. Акунья өзінің «Nuevo descubrimiento del gran Rio de las Amazonas» еңбегінде былай деп сипаттады: «Олардың барлығының басы жалпақ, бұл еркектерді жаман көрінеді, бірақ әйелдер бұл фактіні көбірек жасырады, өйткені олардың бастары мол шашпен жабылады. Жергілікті тұрғындар басын жарақаттауға өте дағдыланған, сондықтан бала туғаннан кейін оны басқыштарға салып, маңдайын кішкентай тақтамен, ал бас сүйегін әлдеқайда үлкен тақтамен қысады, ол төсек ретінде әрекет етеді, жаңа туған баланың бүкіл денесін қолдайды, олар маңдай мен бас сүйегін алақан сияқты жалпақ етеді, адамның басына қарағанда деформацияланған епископтың митрасына ұқсайды». 1639 жылы Педро Тейшейра Жавари өзені мен Джутаи өзені арасында 400-ден астам Камбеба ауылдарын байқады, бірақ елу жылдан кейін Сэмюэл Фриц тек 38 ауылды тапты, олардың көпшілігі өзін-өзі қорғау үшін аралдарда орналасқан. 91,000-ға дейін көбейді. Сэмюэл Фриц және басқа миссионерлер діни индоктринацияны жеңілдету және оларды португалдықтардың құлдығынан қорғау үшін шашыраңқы жергілікті қауымдарды иезуиттердің қысқартуларына шоғырландыра бастады, бірақ шешек халықты қиратып, жоғарғы Солимоес аймағын мекенсіз қалдырды. Ол Фрицтің 1707 жылғы картасында 30 Омагуа ауылының қираған күйі ғана көрінетінін айтып, «Парадан келген қарақшылар тобының басып кіруінен қорқып, өз жерлерінде құл қылуға келген барлық адамдар орманда шашырап кетті және испан және португалдық миссияларға» дейді. Қазіргі уақыттағы халықтың бір бөлігі Перуде, екінші бөлігі Бразилияда қоныстанған. 1994 жылы Перудің Лима қаласының жанында 3,500-ге жуық Омагуалар тұрды. Бразилияда Омагуалар Амазондағы Солимоес өзенінің орта және жоғарғы ағысындағы бірнеше ауылдарда, негізінен Тикуналар қоныстанған жерлерде, сонымен қатар Манаустағы шағын топтарда тұрады. Бразилиялық халықтың саны шамамен 1,500 адамды құрайды, бірақ 2002 жылғы ресми санақ тек 325 адамды анықтады, мүмкін нашар санақ әдістеріне және Тикуна резервациясында тұратын Камбебалар Тикуналар ретінде есептелгендіктен. Омагуа тілінің Тупи-Гуарани тілінен шыққандығын және салыстырмалы түрде жақында дербес тілге айналғандығын айтады, бірақ Омагуа және оған жақын туысқан Кокама тілдері еуропалық миссионерлер Майнасқа 17 ғасырдың басында келген кезде қазіргі формаларына ұқсас формада болғандығын көрсететін дәлелдер бар. Тілдің қолданылуы жастардың білім алуына байланысты төмендеді және Камбеба тек тайпаның қарттары ғана ресми жағдайларда, жиналыстарда және кейбір мектеп сабақтарында еркін сөйлейді. Фриц олардың аумағына келген кезде Камбебалар Амазонка өзенінің ортасындағы аралдарда, Амазонка мен Напо өзендерінің тоғысынан Журуа өзеніне дейінгі аймақта қоныстанған. Омагуалармен араласып, олардың арасында бірінші жылының соңында ол барлық 38 ауылды аралап, екі айдан тұратын сапар жасады, әрбір ауылды әулиелердің есімдерімен атады, бірнеше қарапайым шіркеулер салды және ең көптеген ересектердің жеткіліксіз индоктринацияланғанын анықтағандықтан, негізінен балаларды кресттеді, сонымен қатар «кейбір жаман әдеттерден толығымен бас тартуға құштар емес». Шамамен үш жылға созылған сапарынан кейін ол бүкіл тайпаны кресттеу рәсімінен өткізіп, Сан-Хоакин-де-Омагуаға оралды.
all of them go about decently dressed, both the men and women, who weave not only the clothes they need but also other items traded with their neighbors they make very beautiful cloth, either woven in different colours or painted so perfectly that it is almost impossible to distinguish between them
Most early chroniclers remarked on the Omagua practice of flattening the head, a practice common among indigenous South American tribes. Acuña described it in his Nuevo descubrimiento del gran Rio de las Amazonas:
<blockquote>All of them have flat heads, which makes the men ugly looking, though the women disguise the fact more since their heads are covered with abundant hair. The natives are so accustomed to having their heads flattened that as soon as children are born, there are put in a press where the forehead is compressed with a small board and the skull by a much larger board, which, acting as a cot, supports the entire body of the newborn they end up with the forehead and skull flattened like the palm of the hand looking more like a deformed bishop’s mitre than the head of a person. In 1639 Pedro Teixeira observed over 400 Cambeba villages between the Javary River and the Jutaí River, but fifty years later Samuel Fritz found only 38 villages, many of them located on islands as a means of self defense. to a credible 91,000. Samuel Fritz and other missionaries began concentrating the scattered indigenous communities into Jesuit reductions in order to facilitate religious indoctrination and protect them from enslavement by the Portuguese, but smallpox devastated the population, leaving the region of the upper Solimões uninhabited. that of the 30 Omagua villages marked on Fritz's 1707 map, he saw only ruins, adding that "all the inhabitants, frightened by the incursions of a group of bandits from Pará, who came to enslave them in their own lands, dispersed into the forest and the Spanish and Portuguese missions." Modern day populations are divided between Peru and Brazil. In 1994 there were approximately 3,500 Omaguas living in the area near Lima, Peru. In Brazil, Omaguas live in several villages on the middle and upper Solimões in Amazonas, in lands predominately occupied by the Ticunas, with smaller groups in Manaus. The Brazilian population is estimated to be around 1,500 people, but an official 2002 census identified only 325 individuals, possibly due to poor census techniques and because those Cambebas living on the Ticuna reservation were counted as Ticunas. argue that the Omagua language is derived from Tupi Guarani and became a distinct language in relatively recent times, however there is evidence that Omagua and the closely related Kokama language already existed in a form similar to their modern forms by the time European missionaries arrived in Maynas in the 17th century. The use of the language has declined due to schooling of young people, and Cambeba is spoken fluently only by tribal elders on formal occasions, in meetings and in some school classes. When Fritz arrived in their territory, the Cambeba inhabited the islands in the middle of the Amazon River, in a region stretching approximately from the confluence of the Amazon and Napo River to the Juruá River. Towards the end of his first year among the Omaguas, he began a lengthy journey downriver to visit all thirty eight existing villages, spending two months at each one. He renamed them using the names of patron saints, constructed several rudimentary chapels and baptized mainly children because he found most adults to be insufficiently indoctrinated, as well as "reluctant to give up entirely certain heathen abuses." At the conclusion of this journey, which lasted about three years, he conducted a baptismal ceremony over the entire tribe before returning to San Joaquín de Omaguas.
Сэмюэл Фрицтің мәдени байқаулары
Камбеба халқы туралы көп нәрсе Самюэл Фрицтің Амазонкада 38 жыл өмір сүрген кезінде жазған. Фриц Омагуа еркектерін басқа Амазонка тайпаларымен салыстырғанда ерекше "әңгімеге құмар және мақтанқор" деп сипаттады. Олар өзендегі ең шебер каноэшілер деп танылды. Олар түрлі түсті мақтадан жасалған әдемі киім киіп, оның ішінде "мақтадан жасалған шалбар мен жейде" киіп, ал әйелдер "бір-біріне ұқсас екі киім киіп, біреуі кішкентай алжапқыш ретінде, екіншісі төс жабу үшін" қолданды. Ерлер де, әйелдер де дененің үлкен бөлігін, бетін, тіпті шашын "жагуа деп аталатын орман жемісінің құлпынайдан қараңғырақ шырынымен" бояған. Омагуалар Фрицке христиан дініне өткенге дейін белгілі бір мемлекеттік құрылым мен басқаруға ие болғанын айтты; олардың көпшілігі әлеуметтік өмір сүрді, өздерінің бас кациктерге қанағаттанарлық бағыныштылық пен мойынсұнушылық танытты және барлық адамдарға, ерлер мен әйелдерге бірдей, құрметпен қарады. 1701 жылы Камбебаның бірнеше елді мекендерінде Камбеба кацигі Пайорева басшылығымен иезуит миссионерлеріне қарсы көтеріліс болды. Фрицтің өтініші бойынша, шағын әскери күш көтерілісті басып тастады, ал Фриц кейіннен Камбебаларды қорқытып, болашақ көтерілістерді болдырмау үшін әлемдік әскери күштердің жыл сайынғы сапарларын ұйымдастырды. Пейореваны қолдағандардың көпшілігі, Пейореваның өзі сияқты, 1704 жылы португалдықтардың құлына айналды. Сол жылы Фриц иезуит басшысы болып тағайындалды және Омагуа миссияларына жауапкершілік 1701 жылдан бері Омагуа тайпалары арасында жұмыс істеп келе жатқан сардиниялық Хуан Баптиста Саннаға берілді. Алайда, 1850 жылдары Үндістерді басқару жүйесіндегі жаңа қағидалар, сондай-ақ резеңке өндірісін арттыру мақсатымен құрылған жаңа мәжбүрлі еңбек бағдарламалары Камбеба дәстүрлері мен мәдениетін әлсіретті.