Кіріспе

Амазонка ойпатының жергілікті этносы – Омагуа халқы (оларды Умана, Камбеба және Камбеба деп те атайды) – Бразилияның Амазонка ойпатындағы жергілікті халық. 16 ғасырда испан саяхатшыларымен алғашқы байланыс кезінде олардың жері Амазонка өзенінің ағысы бойында, қазіргі Манаус қаласынан бастап Перуге дейін созылған. Олар омагуа тілінде сөйлейді. Бүгінде Омагуа халқының саны азайып кеткен, бірақ Колумбтан бұрынғы дәуірде олар көптеген, ұйымдасқан қоғам болған. Олардың саны Колумбиялық алмасудың алғашқы жылдарында, көбінесе жұқпалы аурулардың салдарынан күрт азайды. 18 ғасырда Омагуа халқы Бразилия мен Перудағы аборигендерге жасалған кемсітушілік пен нәсілшілдікке жауап ретінде өздерінің этникалық ерекшеліктерін жоққа шығарды. 1980-жылдардан бастап көзқарастың либералдануы олардың тайпалық бірегейлігін қайта жаңартуға әкелді.

Колумбқа дейінгі дәуір

Соңғы археологиялық жұмыстар жартылай қолданылған бау-шабақтардың, сондай-ақ жері terra preta-мен байытылған кең аумақтардың болуын көрсетті. Бұл екі жаңалық, сонымен қатар бірдей археологиялық деңгейде табылған Камбеба керамикасы, еуропалықтармен байланысқа дейін осы аймақта үлкен және ұйымдасқан өркениет болғанын көрсетеді. Амазонияның көптеген аймақтарында (әсіресе өзендер аралық аймақтарда) және тіпті ірі қалалар мен кенттерде Колумбқа дейінгі күрделі әлеуметтік құрылымдар, оның ішінде басшылықтардың бар екенін көрсететін дәлелдер де бар. Амазониялықтар тығыз халықты және басшылықтар сияқты күрделі әлеуметтік құрылымдарды қамтамасыз ету үшін қажетті кең ауқымды ауыл шаруашылығына жерді қолайлы ету үшін terra preta-ны қолданған болуы мүмкін. 1541 жылы Хуттен 150 шақты адамнан, көбінесе атты әскерлерден тұратын топты Венесуэланың жағалауындағы Кородан Льяносқа бастап, онда олар көптеген Камбебалармен шайқасып, Хуттен ауыр жарақат алды. 1560 жылы Педро де Урсуа тіпті «Эль Дорадо және Омагуаның губернаторы» деген атаққа ие болды. Александр фон Гумбольдт «Эль-Дорадо-де-лас-Омагуас» деп аталатын мифтік алтын қаланың орналасқан жері «Рио-Негро, Уаупес (Гуапе) және Жупура немесе Какета өзендерінің арасында» дей отырып сипаттады. Амазонканың толық ұзындығын (1541–42) бірінші болып жүзіп өткен испан саяхатшысы Франсиско де Орельяна өзен бойында жүздеген шақырымға созылған тығыз қоныстанған аймақтарды хабарлады, бірақ ондағы адамдар тұрақты ескерткіштер қалдырмады, мүмкін олар құрылыс материалы ретінде жергілікті ағаштарды пайдаланғандықтан. Орельяна амазониялықтардың даму деңгейін асыра бағалаған болуы мүмкін, бірақ олардың жартылай көшпелі ұрпақтары мұрагерлік, бірақ жері жоқ аристократиямен ерекшеленеді, бұл тұрақсыз, аграрлық мәдениеті жоқ қоғам үшін тарихи аномалия. Бұл олардың бір кезде көбірек қоныстанған және аграрлық болғанын, бірақ 16-17 ғасырлардағы демографиялық құлдыраудан кейін, еуропалықтар әкелген шешек және тұмау сияқты жұқпалы ауруларға байланысты көшпелі болып кеткенін көрсетеді, сонымен қатар белгілі бір дәстүрлерді сақтап қалды. Сонымен қатар, көптеген жергілікті халықтар отарлаудан қашу үшін көшпелі өмір салтына бейімделді. Бұл terra preta-ның өзін-өзі жаңарту қабілеті сияқты артықшылықтарын азайтуы мүмкін, өйткені фермерлер қауіпсіздік үшін көшіп жүргенде жаңартылған топырақты пайдалана алмайды. Орельянамен бірге жүрген Гаспар де Карвахал 1542 жылы жазған «Relación del nuevo descubrimiento del famoso río Grande que descubrió por muy gran ventura el capitán Francisco de Orellana» («Капитан Франсиско де Орельянаның үлкен сәттілігімен ашқан атақты Гранд өзенінің жақындағы ашылуы туралы есеп») еңбегінде Омагуалардың мәдениеті, тамақтануы, тұрғын үйі, қоныстану үлгілері және саяси құрылымы туралы сипаттама берді. Педро Тейшейраның 1637–38 жылғы Амазонка бойымен жасаған экспедициясына қатысқан Кристобаль де Акунья Омагуалардың киген түрлі-түсті тоқыма киімдері туралы кеңінен пікір білдірді, олардың барлығы лайықты киінген, ерлер де, әйелдер де, олар тек қана киім тоқып қана қоймай, сонымен қатар көршілерімен сауда жасаған басқа да заттарды да тоқыған. Олар өте әдемі мата жасайды, олар түрлі түстерде тоқылады немесе өте жақсы боялады, сондықтан оларды ажырату мүмкін емес. Акунья өзінің «Nuevo descubrimiento del gran Rio de las Amazonas» еңбегінде былай деп сипаттады: «Олардың барлығының басы жалпақ, бұл еркектерді жаман көрінеді, бірақ әйелдер бұл фактіні көбірек жасырады, өйткені олардың бастары мол шашпен жабылады. Жергілікті тұрғындар басын жарақаттауға өте дағдыланған, сондықтан бала туғаннан кейін оны басқыштарға салып, маңдайын кішкентай тақтамен, ал бас сүйегін әлдеқайда үлкен тақтамен қысады, ол төсек ретінде әрекет етеді, жаңа туған баланың бүкіл денесін қолдайды, олар маңдай мен бас сүйегін алақан сияқты жалпақ етеді, адамның басына қарағанда деформацияланған епископтың митрасына ұқсайды». 1639 жылы Педро Тейшейра Жавари өзені мен Джутаи өзені арасында 400-ден астам Камбеба ауылдарын байқады, бірақ елу жылдан кейін Сэмюэл Фриц тек 38 ауылды тапты, олардың көпшілігі өзін-өзі қорғау үшін аралдарда орналасқан. 91,000-ға дейін көбейді. Сэмюэл Фриц және басқа миссионерлер діни индоктринацияны жеңілдету және оларды португалдықтардың құлдығынан қорғау үшін шашыраңқы жергілікті қауымдарды иезуиттердің қысқартуларына шоғырландыра бастады, бірақ шешек халықты қиратып, жоғарғы Солимоес аймағын мекенсіз қалдырды. Ол Фрицтің 1707 жылғы картасында 30 Омагуа ауылының қираған күйі ғана көрінетінін айтып, «Парадан келген қарақшылар тобының басып кіруінен қорқып, өз жерлерінде құл қылуға келген барлық адамдар орманда шашырап кетті және испан және португалдық миссияларға» дейді. Қазіргі уақыттағы халықтың бір бөлігі Перуде, екінші бөлігі Бразилияда қоныстанған. 1994 жылы Перудің Лима қаласының жанында 3,500-ге жуық Омагуалар тұрды. Бразилияда Омагуалар Амазондағы Солимоес өзенінің орта және жоғарғы ағысындағы бірнеше ауылдарда, негізінен Тикуналар қоныстанған жерлерде, сонымен қатар Манаустағы шағын топтарда тұрады. Бразилиялық халықтың саны шамамен 1,500 адамды құрайды, бірақ 2002 жылғы ресми санақ тек 325 адамды анықтады, мүмкін нашар санақ әдістеріне және Тикуна резервациясында тұратын Камбебалар Тикуналар ретінде есептелгендіктен. Омагуа тілінің Тупи-Гуарани тілінен шыққандығын және салыстырмалы түрде жақында дербес тілге айналғандығын айтады, бірақ Омагуа және оған жақын туысқан Кокама тілдері еуропалық миссионерлер Майнасқа 17 ғасырдың басында келген кезде қазіргі формаларына ұқсас формада болғандығын көрсететін дәлелдер бар. Тілдің қолданылуы жастардың білім алуына байланысты төмендеді және Камбеба тек тайпаның қарттары ғана ресми жағдайларда, жиналыстарда және кейбір мектеп сабақтарында еркін сөйлейді. Фриц олардың аумағына келген кезде Камбебалар Амазонка өзенінің ортасындағы аралдарда, Амазонка мен Напо өзендерінің тоғысынан Журуа өзеніне дейінгі аймақта қоныстанған. Омагуалармен араласып, олардың арасында бірінші жылының соңында ол барлық 38 ауылды аралап, екі айдан тұратын сапар жасады, әрбір ауылды әулиелердің есімдерімен атады, бірнеше қарапайым шіркеулер салды және ең көптеген ересектердің жеткіліксіз индоктринацияланғанын анықтағандықтан, негізінен балаларды кресттеді, сонымен қатар «кейбір жаман әдеттерден толығымен бас тартуға құштар емес». Шамамен үш жылға созылған сапарынан кейін ол бүкіл тайпаны кресттеу рәсімінен өткізіп, Сан-Хоакин-де-Омагуаға оралды.

Сэмюэл Фрицтің мәдени байқаулары

Камбеба халқы туралы көп нәрсе Самюэл Фрицтің Амазонкада 38 жыл өмір сүрген кезінде жазған. Фриц Омагуа еркектерін басқа Амазонка тайпаларымен салыстырғанда ерекше "әңгімеге құмар және мақтанқор" деп сипаттады. Олар өзендегі ең шебер каноэшілер деп танылды. Олар түрлі түсті мақтадан жасалған әдемі киім киіп, оның ішінде "мақтадан жасалған шалбар мен жейде" киіп, ал әйелдер "бір-біріне ұқсас екі киім киіп, біреуі кішкентай алжапқыш ретінде, екіншісі төс жабу үшін" қолданды. Ерлер де, әйелдер де дененің үлкен бөлігін, бетін, тіпті шашын "жагуа деп аталатын орман жемісінің құлпынайдан қараңғырақ шырынымен" бояған. Омагуалар Фрицке христиан дініне өткенге дейін белгілі бір мемлекеттік құрылым мен басқаруға ие болғанын айтты; олардың көпшілігі әлеуметтік өмір сүрді, өздерінің бас кациктерге қанағаттанарлық бағыныштылық пен мойынсұнушылық танытты және барлық адамдарға, ерлер мен әйелдерге бірдей, құрметпен қарады. 1701 жылы Камбебаның бірнеше елді мекендерінде Камбеба кацигі Пайорева басшылығымен иезуит миссионерлеріне қарсы көтеріліс болды. Фрицтің өтініші бойынша, шағын әскери күш көтерілісті басып тастады, ал Фриц кейіннен Камбебаларды қорқытып, болашақ көтерілістерді болдырмау үшін әлемдік әскери күштердің жыл сайынғы сапарларын ұйымдастырды. Пейореваны қолдағандардың көпшілігі, Пейореваның өзі сияқты, 1704 жылы португалдықтардың құлына айналды. Сол жылы Фриц иезуит басшысы болып тағайындалды және Омагуа миссияларына жауапкершілік 1701 жылдан бері Омагуа тайпалары арасында жұмыс істеп келе жатқан сардиниялық Хуан Баптиста Саннаға берілді. Алайда, 1850 жылдары Үндістерді басқару жүйесіндегі жаңа қағидалар, сондай-ақ резеңке өндірісін арттыру мақсатымен құрылған жаңа мәжбүрлі еңбек бағдарламалары Камбеба дәстүрлері мен мәдениетін әлсіретті.