Польша Республикасындағы білім беру жүйесі (Pol'sha Respublikasyndaghy bilim beru jüyesi)
Education in the Polish People's Republic
Польша Халық Республикасындағы білім жүйесі: коммунистік үкімет бақылауы, міндетті білім беру (7-15 жас), ескі білім берумен салыстыру. Тарих, статистика.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польша Халық Республикасындағы білім берудің жалпы шолуы
Overview of education in the Polish People's Republic
Польша Халық Республикасының бар болған жылдарында білім беру коммунистік мемлекет тарапынан бақыланды, ол бастауыш мектептерді, орта мектептерді, кәсіптік-техникалық білім беруді және университеттерді ұсынды. Коммунистік Польшада 7 жастан 15 жасқа дейін білім алу міндетті болды.
Education in the Polish People's Republic in years of its existence was controlled by the communist state, which provided primary schools, secondary schools, vocational education and universities. Education in communist Poland was compulsory from age 7 to 15.
Өмірбаян
Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын болған Екінші Польша Республикасындағы білім беру жүйесі шектеулі болды. Сол кездегі ресми статистикаға сәйкес, 1935-1936 оқу жылында мектепке бармаған балалардың саны 5,143,100 мектеп жасындағы баланың ішінде 600,000-ға жетті. 1937-1938 жылы барлық жетінші сыныпты бітіргендердің саны 127,100 болды, ал олардың тек 36,400-і ауылдық жерлерден шыққан. Барлық орта мектептер, тіпті мемлекеттік мектептер де, көптеген поляктардың төлей алмайтын жоғары оқу ақысын қабылдады. Бұл мектеп оқушыларының барлық 11,1%-ы ғана бастауыш мектептен кейін білім ала алатынын білдірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін билікке келген коммунистік үкімет білім беру жүйесін реформалады. 1945 жылдың мамыр айында Білім министрлігі Польшадағы білім берудің тегін, бірыңғай, мемлекеттік және міндетті болуын қамтамасыз ететін бірнеше принциптерге негізделген білім беру жүйесінің жоспарын жасады. Білім беру тегін болуы керек еді, яғни оқу ақысы жойылып, стипендиялар, жатақханалар және мемлекеттік көмек жүйесі құрылып, әрбір баланың білім алуға тең мүмкіндігі қамтамасыз етілуі керек еді. Білім беру бірыңғай болуы керек еді, яғни барлық мектептерде бірдей оқу бағдарламасы оқытылып, ауылдық мекемелердің деңгейі қалалық мекемелермен салыстырылатын стандартқа жеткізілуі керек еді. Білім беру мемлекеттік болуы керек еді, яғни мемлекет барлық білім беру мекемесін бақылап отыруы керек еді. Міндетті білім беру ата-аналардың немесе заңды қорғаншылардың қамқорлығындағы балалар мектепке бармаса, олардың түрмеге қамалуы мүмкін еді. Жоспарда оқу бағдарламасы балалардың кең білім базасын игеруіне, өздігінен ойлауға үйренуіне және ғылыми көзқараспен мектепті аяқтауына мүмкіндік беруі керек еді. Бұл жоспар 1945 жылы жасалса да, оның іске асырылуы 1947 жылға дейін күтілді. Жаңа аумақтарды игеру және соғыс кезінде елге келтірілген қиратулар мектептерді салуға немесе қайта жаңартуға, жаңа мұғалімдерді даярлауға қажеттілік тудырды. Соғысқа дейінгі Польша зиялыларының нацистер мен кеңестік басқыншылар тарапынан жойылғаны және көптеген зиялылар мен білікті мамандардың эмиграцияға кеткені Польшаның білім деңгейін күрт төмендетті. Осының салдарынан коммунистердің тегін және міндетті білім беру бағдарламасы, сондай-ақ жаңа тегін университеттердің құрылуы кең қолдау тапты. Жоғалған шығыс аумақтарындағы университеттер жаңа батыс аумақтарына көшірілді: Вильнодан Торуньге, Львовтан Вроцлавқа. Көптеген жаңа университеттер ашылды, соның ішінде әйгілі Лодзь кино университеті де бар. Осы мүмкіндікті пайдаланған коммунистер өз бақылауындағы білім беру жүйесінде оқытылатын жаңа поляк білімді тобын құрды; тарих және басқа ғылымдар марксистік көзқарасқа сәйкес келуге және саяси цензураға ұшырауға тиіс болды. 1948 жылы оқу бағдарламасы коммунистік идеология мен теорияны орталыққа қою мақсатымен өзгертілді. Сонымен қатар, коммунистік идеологияның әсеріне түрлі ғылымдар да тап болды. Көптеген батыс кітаптары мен басылымдары заңсыз деп жарияланды және оларды иеленуі қылмысқа жазаланды. Тарих, әсіресе, коммунистік үкіметтің беделін түсіретін оқиғалардың рөлін азайту үшін өзгертілді; мысалы, 1919-1921 жылдардағы Польша-Кеңес соғысы кейбір тарих кітаптарынан мүлдем алынып тасталды, ал Польшаның эмиграциядағы үкіметінің мүшелері, мысалы, Владислав Сикорский, сатқын ретінде бейнеленді. Экономика ғылымы да қатты әсер етті, өйткені коммунистік идеология орталық жоспарлаудың капитализмнен әрқашан жоғары екенін айтты және Янош Корнайдың тапшылық экономикасы туралы еңбектеріне тыйым салды. Мұндай цензуралық шаралар қазір заңсыз деп есептеледі. 1951-1953 жылдар аралығында көптеген соғысқа дейінгі реакциялық профессорлар университеттерден босатылды. Олардың арасында Мария және Станислав Осовски, Владислав Татаркевич, Изидора Дэмбска және сол кездегі ең танымал поляк ғалымдары болды. Өнер мен суретшілерге бақылау күшейтілді және уақыт өте келе социалистік реализм билік тарапынан қабылданған жалғыз бағытқа айналды. 1949 жылдан кейін көпшілікке ұсынылатын өнер туындыларының көпшілігі партияның идеологиясына сәйкес келуі және оның пропагандасын таратуы керек болды.
Education in the Second Polish Republic, which existed prior World War II was limited. According to official statistics of the time, the number of children who did not attend school in the 1935 1936 school year was 600,000 out of a total of 5,143,100 children of school age. In the 1937 1938 year only 127,100 finished seventh grade, and only 36,400 of these students were from rural areas. All secondary schools, even public ones, charged high tuition fees that many Poles simply could not afford. This meant that only 11.1% of schoolchildren would go on past primary school. When the communist government came to power following the World War II, it reformed the education system. In May, 1945, the Ministry of Education drew up a plan outlining an educational system based on several principles: that education in Poland be free, uniform, public and compulsory. It was to be free in that tuition fees would be abolished and a system of scholarships, dormitories and government assistance be put into place ensuring that every child had equal access to education. It was to be uniform in that the same curriculum be taught at every school and that rural institutions be brought up to the same standard as urban ones. It was to be public in that the state would control every educational institution. To be compulsory meant that parents or legal guardians could be imprisoned if the children in their care did not attend school. The plan also stated that the curriculum had to be so modelled that children would gain a wide base of knowledge, learn to think for themselves, and leave school with the scientific world outlook. Though the plan was formulated in 1945, it was not until 1947 that it would be largely put into practice. The acquisition of new territory and the destruction wreaked on the country during the war meant that schools had to be built or rebuilt, and new teachers had to be trained. The Nazi and Soviet massacre of the prewar Polish intelligentsia, and the emigration of many other intellectuals and skilled people, had left Poland severely educationally lacking. As a result, the Communist program of free and compulsory school education for all, and the establishment of new free universities, received much support. Universities from the lost eastern territories were evacuated to the new western territories: from Wilno to Toruń and from Lwów to Wrocław. Many new universities were founded, including the famous Film University of Łódź. The Communists thus took the opportunity to create a new Polish educated class, taught in an educational system which they controlled; history as well as other sciences had to follow Marxist view as well as be subject to political censorship. In 1948, the curriculum was altered to make communist ideology and theory more central. In addition, various sciences were affected by the communist ideology. Many western books and publications were decreed illegal and possession of any of them could result in fines or even imprisonment. History especially was changed to minimize the role of the events that could undermine the position of the communist government; for example, the Polish Soviet War of 1919 1921 was completely omitted from some history books, and the members of the Polish Government in Exile, like Władysław Sikorski, were portrayed as traitors. The science of economics was also deeply affected, as communist ideology stressed that central planning was always superior to capitalism, and banned works like those of János Kornai on the shortage economy. These acts of censorship would now be considered illegal. Between 1951 and 1953 a large number of pre war reactionary professors was dismissed from the universities. Among them were Maria and Stanisław Ossowski, Władysław Tatarkiewicz, Izydora Dąmbska and many of the most prominent Polish scientists of the epoch. The control over art and artists was deepened and with time the Socialist Realism became the only movement that was accepted by the authorities. After 1949 most of works of art presented to the public had to be in line with the voice of the Party and present its propaganda.
Бастауыш және орта білім беру
Мектептер жеті жылдық бастауыш және төрт жылдық орта мектептерге стандартталды. Ауылдық жерлерде, қалалардың ішкі аудандарында және қала шеттерінде жүздеген жаңа орта мектептер салуға қатысты кең ауқымды науқан басталды. Бұл бай поляктардың білім алудағы артықшылықтарын жоюға және жүйенің барлығы үшін теңдікке негізделуіне үміттендірді. 1950 жылдары қарқынды қалалану және оған байланысты ішкі көші-қон салдарынан ауыл мектептеріне жазылатын балалардың саны азайды. 1950 жылдары мұғалімдердің саны да күрт өсті. 1948-1949 оқу жылында 79 319 мұғалім болса, 1962-1963 оқу жылында 156 193 мұғалімге жетті. Ел бойынша салынып жатқан жаңа университеттердің арқасында, бұл мұғалімдер поляктардың бұрынғыдан ең жоғары біліктілігіне ие болды. 1948 жылы белгіленген жеті жылдық мектептерге барлық балаларды қабылдау мақсатында мектептер желісін кеңейту науқаны жүргізілді. Көптеген жаңа мектептер салынды (тек 1956 жылы 4834 жаңа сынып ашылды), нәтижесінде үкімет баланың үйі мен мектебі арасындағы ең үлкен қашықтықты шектеуді міндеттейтін заң қабылдады. Бірінші сыныптан төртінші сыныпқа дейінгі оқушылар үшін мектеп үйінен 3 километрден аспауы керек еді, ал бесінші сыныптан жетінші сыныпқа дейінгі оқушылар үшін 4 километрден аспауы тиіс болды. 1956 жылы Орталық статистика басқармасы жүргізген толыққанды зерттеуде, әрбір психикалық және денесі сау поляк баласы білім алғаны жарияланды. Есту қабілеті бұзылған, сөйлеу қабілеті бұзылған немесе көзі көрмейтін балалар үшін арнайы мектептер ашылды. Барлығы 1945 жыл мен 1963 жыл аралығында Польшада 5 650 000-ға жуық оқушы бастауыш мектепті бітірді. 1961 жылдың 15 шілдесінде Сейм (Польша Парламенті) білім беру жүйесін дамыту туралы заң қабылдады. Ол екі жылдық міндетті ауыл шаруашылығы немесе кәсіптік оқытуды енгізді, барлық мектептерді ресми түрде секулярландырды және мектепті бітірудің ең төменгі жасын 14 жастан 15 жасқа көтерді. Бұл реформа 1962 жылдан 1966 жылға дейін кезең-кезеңімен іске асырылды.
Schools were standardized into seven year primary schools and four year secondary schools. A large scale campaign to build hundreds of new secondary schools in rural villages, inner city areas, and on the outskirts of towns was also initiated. It was hoped that this would eliminate the educational privilege richer Poles enjoyed and make the system fairer for everyone. By the 1950s, rapid urbanization and the associated internal migration meant that fewer children were enrolling in rural schools. The 1950s also marked a massive surge in the number of teachers. In the 1948 1949 school year, there were 79,319 teachers, but by 1962 1963 there were 156,193. Due largely to new universities being constructed around the country, these teachers were the most highly trained the Poles had ever experienced. In order to be able to admit all children to the seven year schools outlined in 1948, a campaign to expand the school network was undertaken. So many new schools were built (4,834 new classrooms in 1956 alone) that the government could, and indeed did, pass a law mandating the maximum distance between a child's home and their school. For students in grades one to four a school had to be within 3 kilometers of their home, and for students in grades five to seven, within 4 kilometers of their home. In 1956, a detailed study by the Central Statistical Office declared that every single mentally and physically healthy Polish child received an education. Special schools were set up for deaf, mute or blind children. Altogether, up to 5,650,000 students completed primary schooling in Poland between 1945 and 1963. On July 15 1961, the Sejm (Polish parliament) passed an act on the development of the educational system. It introduced two years of compulsory agricultural or vocational training, officially secularized all schools and raised the minimum age of graduation from 14 to 15. This reform was gradually implemented from 1962 to 1966.
Кәсіптік білім беру
1920-1930 жылдары кәсіптік білім беру белгілі бір деңгейде дамыған еді, және студенттердің саны көп болды (1937-1938 жылдары 110 000). Дегенмен, білім сапасы өте төмен еді. Көптеген оқулықтары болмады, ал студенттерге алған білімдерін тәжірибеде қолдануға жағдай жасалған жоқ. Польшада индустрияландырудың кеңінен дамымауы салдарынан көптеген түлектер жұмысқа орналаса алмады, ал жоғары білімге өтуге мүмкіндік беретін толық орта кәсіптік училищенің бітірушілерінің үлесі тек 4,1% құрады. Коммунистік үкіметтің басты міндеттерінің бірі – жылдам индустрияландыру болғандықтан, кәсіптік училищелер де жақсартылды. Білім және өнеркәсіп министрліктері жаңа училищелер ашуды бастады. 1946-1947 жылдары кәсіптік білім беру орындарында 1937-1938 жылдармен салыстырғанда 60 000-ға артық студент оқыды. Үлгілі оқулықтар көптеп басылды, теориялық сағаттардың саны 18-ге дейін артты, және жаңа технологиялық дағдыларға негізделген бірқатар жаңа пәндер енгізілді. 1949 жылы Польшаның жоспарлы экономикасының қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында оқу бағдарламасын жасау үшін Кәсіптік оқыту жөніндегі Орталық агенттік құрылды. Бар болған кәсіптік училищелер даярлық училищелеріне, білікті жұмысшыларды даярлайтын негізгі кәсіптік училищелерге және кәсіптік орта училищелерге айналдырылды. Өз міндетін орындағаннан кейін, Агенттік 1956 жылы Білім министрлігіне қосылды. Сол жылы екі жылдық ауыл шаруашылығы кәсіптік училищелері ашылды, олар фермер болуды қалайтын ауылдық студенттерге білім берді. 1962 жылы олардың саны үш мыңға жетіп, 100 000 студент ресми тіркелді. Кәсіптік білім беру орындарындағы студенттер саны 1930 жылдардан 1960 жылдарға дейін қарқынды өсті, 1937/1938 жылдары 207 529 студент болса, 1963/1964 жылдары 1 371 400 студентке жетті.
In the 1920s and 1930s, vocational education did exist on a relatively adequate scale, and a fairly large number of students (110,000 in 1937 1938) attended vocational institutions. However, the standard of education was very low. Many did not have textbooks, and almost none could offer any sort of environment for students to put into practice what they had learned. Lack of widespread industrialization in Poland at the time meant that many graduates were not guaranteed a job, and only 4.1% attended complete secondary trade schools that allowed them to move on to the university level. As rapid industrialization was one of the key communist priorities, so too were the vocational schools improved. The Ministries of Education and Industry began to set up new schools. By 1946 1947, there were 60,000 more students enrolled in vocational institutes than in 1937 1938. Standardized textbooks were published on a large scale, the required number of hours of theory was raised to 18, and a number of new subjects based on more modern technological skills were introduced. In 1949, the Central Agency for Vocational Training was set up to sculpt the curriculum so that the demands of Poland's planned economy could be met. Existing vocational schools were converted into preparatory vocational schools, basic trade schools that trained skilled labour and vocational secondary schools. Its task completed, the Agency was absorbed into the Ministry of Education in 1956. In the same year the first two year agricultural vocational schools were built, which offered training for rural students who wished to be farmers. By 1962, there were three thousand of these, with 100,000 students officially enrolled. The number of students in vocational institutions grew rapidly from the 1930s to the 1960s, with 207,529 students in 1937/1938 and 1,371,400 in 1963/1964.
Университет
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Польшаның дерлік барлық университеттері ірі қалаларда орналасқандықтан, олар соғыс кезінде толығымен қирады. Польшаны оккупациялаған немістер польша университеттерінен көптеген оқулықтар мен жабдықтарды Германияға алып кетіп, оқу орындарын жапты. Олардың көпшілігі күшті бомбалаудан қирады, ал Варшава университетінің 60 пайызы 1944 жылғы көтеріліс кезінде қирады. Дегенмен, Польшада жоғары білім үздіксіз жалғасты (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшадағы жасырын білім беруге қараңыз). Соғыстан кейін университеттер коммунистік үлгіде қайта құрылып, жаңартылды, яғни медициналық, ауыл шаруашылығы, экономика, инженерлік және спорт факультеттері колледждерге айналды. Мемлекеттік университеттерден дінтану факультеттері алынып тасталды және Варшавада екі дінтану колледжі құрылды. Жаңа үкімет Польша экономикасын нығайту мақсатында ел бойынша көптеген жаңа факультеттер ашты, оның ішінде сүт өнімдерін өндіру, балық шаруашылығы, тоқыма, химия және ауыл шаруашылығын механикаландыру, сондай-ақ марксистік экономика бойынша жаңа курстар енгізілді. Көптеген жаңа университеттер де салынды. 1963 жылға қарай Польшадағы университеттер мен колледждердің саны 1938 жылғы көрсеткіштен шамамен екі есеге артты (73 және 32, сәйкесінше). Осы жаңа колледждердің арасында он медициналық институт болды, мұндай оқу орны соғысқа дейінгі Польшада белгісіз еді. Польша университеттерінде күндізгі оқушылардың саны көп болды, 1964 жылы 10 мың адамға шаққанда 57,2 студентті құрады, бұл 1938 жылғы 14,4 көрсеткіштен жоғары. Бұл Польшаны Шығыс блогында (КСРО, Болгария, Чехословакия және Югославиядан кейін) және капиталистік әлемде (АҚШ, Канада, Жапония және Австралиядан кейін) бесінші орынға қойды. Соғыстан кейін жұмысшы және шаруа отбасыларынан шыққан адамдарға басымдық берілді. Бұл жүйе шамамен 1956 жылы жойылды. Кейіннен, «поchodzenie robotniczo chłopskie» деп аталатын жұмысшы және шаруа отбасыларынан шыққан адамдарға университеттерге түсуде артықшылық беретін, бекіту әрекетіне ұқсас жүйе енгізілді, әдетте әлеуметтік жағдайға байланысты қосымша ұпайлар берілді («punkty za pochodzenie»). Мұның себебі коммунистердің дәстүрлі интеллигенцияны жауырап қарауы және оларға қарсы тұратын жаңа білімді топты құруға тырысуы болды. Коммунизм құлағаннан кейін барлық түрдегі бекіту әрекеттері жойылды. 1968 жылғы студенттік наразылықтардан кейін студенттер саяси анықтама алуға міндеттелді, нәтижесінде көптеген студенттер стипендияларын жоғалтты.
As almost all of Poland's universities, before World War II, were located in major cities, they were completely destroyed during the war. Poland's German occupiers took large collections of textbooks and equipment from Polish universities to Germany and closed the facilities. Many of them were destroyed by heavy bombing, and 60% of Warsaw University was destroyed during the 1944 uprising. However, post secondary education continued in Poland (see underground education in Poland during World War II). Following the war, the universities were rebuilt and restructured according to a communist model, i. e. medical, agricultural, economical, engineering and sport faculties became colleges. Theological faculties were removed from state universities, two theological colleges were created in Warsaw. The new government, as part of a plan to strengthen the Polish economy, created many new faculties across the country, including dairying, fishing, textiles, chemistry and mechanisation of agriculture, as well as new courses for Marxist economics. Many new universities were also constructed. By 1963 the number of universities and colleges in Poland was almost double what it had been in 1938 (73 and 32, respectively). Among these new colleges were ten medical schools, a type of institution unknown in prewar Poland. Poland had a considerable number of day students in its universities, an estimated 57.2 students per 10,000 people in 1964, compared to 14.4 in 1938. This put it at fifth place in the Eastern Bloc (behind the Soviet Union, Bulgaria, Czechoslovakia and Yugoslavia) and in relation to the capitalist world, behind the United States, Canada, Japan and Australia. After the war people coming from workers' or farmers' families were preferred. The system was cancelled around 1956. Later a system similar to the affirmative action was implemented, where people coming from workers' or farmers' families (pochodzenie robotniczo chłopskie) were given preferential treatment in the university admission, usually in the form of extra points in the recruitment process given for the social class (punkty za pochodzenie). This was partially motivated by the Communists seeing the traditional intelligentsia as hostile, and trying to build a new educated class more friendly towards them. All kinds of affirmative action were abolished after the fall of communism. After 1968 student protests, students had to apply for political certificates, as the result many of them lost their scholarships.