Албания-Осман соғысындағы Албулена шайқасы

Кіріспе

1457 жылғы Осман-албан соғыстарының шайқасы

Альбулена шайқасы, сондай-ақ Ужабардха шайқасы деп те аталады, 1457 жылдың 2 қыркүйегінде Скандербег бастаған албан күштері мен Исак бей Евреноз және Скандербегтің туысы Хамза Кастриоти бастаған Осман әскері арасында болды. Скандербег он жылдан астам уақыт бойы албандардың басшысы болды және Осман әскерлеріне қарсы көптеген жеңістерге куә болды. Дегенмен, 1455 жылғы Бератты қоршауға алудағы сәтсіздіктен кейін Скандербегтің ең сенімді офицерлері, олардың ішінде Моиси Арианит Големи де болды, оны сатып кетті. Големи келесі жылы өзінің басшылығымен Осман күштерімен қайтып келді, бірақ Ораник шайқасында жеңіліске ұшырады және кейіннен Скандербегтің әскеріне қайта қосылды. Кейіннен Скандербегтің наразы туысы Хамза Кастриоти оған опасыздық жасады және Исак беймен бірлесіп екінші Осман шабуыл күштеріне басшылық ету ұсынылды. Османдықтар 1457 жылдың мамыр айының соңында келді және Мат өзенінің аңғары арқылы өтті. Скандербег Ақыншы атты әскерлерінен құралған алғы шепті тоқтатуға тырысты, бірақ негізгі күш жақындағанда шегінуге шешім қабылдады. Исак бей де, Хамза да Скандербегтің тактикасын жақсы білгендіктен, албан басшысы жаңа тактиканы қабылдады. Ол әскерін бірнеше топқа бөліп, таулар арқылы жеке бағыттармен жүруге және Осман күштерінен жасырынуға бұйрық берді, қайта жиналу сигналы берілгенге дейін. Албандар қыркүйекке дейін жеке құралымда қалды, осы уақытқа дейін Османдықтар ашуланып, Скандербегтің жеңілгеніне сенімді болды. 1457 жылдың 2 қыркүйегінде Скандербег әскерлеріне қайта жиналуға бұйрық берді және Осман лагеріне күтпеген шабуыл жасады, шамамен 30 000 адамды өлтіріп немесе тұтқынға алды. Олардың арасында кейін Италияның Неаполь қаласына тұтқын ретінде жіберілген Хамза да болды. Жеңіс албандардың рухын көтерді. Кейіннен дезертирлікке ұшыраған офицерлер мен сарбаздардың саны азая түсті. Альбулена шайқасы Скандербегтің Османдықтарға қарсы ең сәтті шайқасы ретінде танылды. Алайда, бұл албан қарсыласының ең жоғары нүктесі болды және Скандербегтің ширек ғасырлық соғысының жаңа кезеңін бастады, оған оның ең қатал Осман шабуылдары кірді. Скандербегтің өзі 1468 жылдың қаңтарында қайтыс болғанмен, соғыс 1478 жылға дейін созылды, ал сол жылы Круядағы негізгі албан бекінісі құлап, Осман империясы Скандербегтің Албаниясын толық басып алды.

The Battle of Albulena, also known as the Battle of Ujëbardha, was fought on 2 September 1457 between Albanian forces led by Skanderbeg and an Ottoman army under Isak bey Evrenoz and Skanderbeg's nephew, Hamza Kastrioti. Skanderbeg had been the leader of the Albanians for over a decade and had seen many victories over the Ottoman armies. However, after his unsuccessful Siege of Berat in 1455, Skanderbeg was betrayed by some of his most trusted officers, among them Moisi Arianit Golemi. Golemi returned the next year with an Ottoman force under his command, but was defeated at the Battle of Oranik and later re joined Skanderbeg's army. Later, Skanderbeg's dissatisfied nephew, Hamza Kastrioti, betrayed Skanderbeg and was offered joint command with Isak bey over a second Ottoman invasion force. The Ottomans arrived in late May 1457 and marched through the Mat River Valley. Skanderbeg tried to delay the vanguard, composed of Akıncı cavalrymen, but upon the approach of the main force, decided to retreat. Both Isak bey and Hamza were familiar with Skanderbeg's tactics so the Albanian leader adopted a new one. He split his army into several groups and ordered them to march in separate directions through the mountains and remain unseen by the Ottoman forces until the signal to reassemble was given. The Albanians remained in separate formations until September, by which time the Ottomans had become both exasperated and convinced that Skanderbeg had been defeated. On 2 September 1457, Skanderbeg finally gave the order for his armies to regroup and launched a surprise attack on the Ottoman camp, killing and capturing up to 30,000 men. Among them was Hamza who was later sent as a prisoner to Naples in Italy. The victory strengthened the morale of the Albanians. There were few, if not any, officers and soldiers who deserted afterwards. The Battle of Albulena has been seen as Skanderbeg's most brilliant victory over the Ottomans. However, it also marked the high point of the Albanian resistance, beginning a new phase in Skanderbeg's quarter century long war which would include its fiercest Ottoman invasions. Even though Skanderbeg himself had died in January 1468, the war would drag on until 1478 and later in the same year the main Albanian fortress at Krujë fell, finally effecting the annexation of Skanderbeg's Albania by the Ottoman Empire.

Өмірбаян

Скандербег, Албанияның билеушісі (dominus Albaniae), 1444 жылы туған еліне оралғанға дейін Осман әскерінде бірнеше жыл сарбаз және қолбасшы болып қызмет еткен, содан кейін Осман империясына қарсы көтеріліс бастады. 1448 жылы Косово шайқасының екіншісінде Трансильвания воеводасы Ян Хуняди жеңіліске ұшырады, ал Скандербег пен оның әскері жолға шықты. Бірақ оның әскерін Джурадж Бранкович тоқтатып, көмектесе алмады, сондықтан ол келмеді. Хуняди Скандербегтің келмейтінін ойлап, Осман әскеріне шабуыл жасады. Бранковичтің кешіктіруіне жауап ретінде Скандербег оның иеліктерін қиратты. Жеңіліс салдарынан Осман империясы Венгрияның қысымынан босады, ол Белград пен айналасына ғана шектелген еді. 1455 жылы Скандербег Бератты қоршауға алды, бұл бекініс 1450 жылы оның бақылауынан шығып кеткен. Бұл албандар үшін апатқа ұласты, өйткені Скандербег негізгі күштен уақытша кеткен кезде Османдықтар қарсы шабуыл жасады. Скандербегтің ең пайдалы және маңызды одақтасы Арагонның Альфонсо V бүкіл Жерорта теңізі империясын құру арманына да соққы берді. Жорық басталар алдында Мехмед II (эль Фатих) Венгрия мен Албанияға қарсы жорық жасауға шешім қабылдады. 1456 жылдың сәуір айында Скандербег өзінің батыстағы елшісі Пал Энгьеллиді кардинал Доменико Капраникаға хатпен жіберіп, Киелі Тақтың көмекке мұқтаж екенін хабарлады. Османдықтардың басып кіруі 1456 жылдың мамыр айында болды, Мұса Големи, Скандербегтің бұрынғы капитаны, Бератты жоғалтқаннан кейін дезертирлік жасап, Ораник шайқасында Скандербегтің әскерімен кездесті. Олар жеңіліске ұшырады, бірақ Големиге мейірім көрсетіліп, жазасыз албандық қатарға оралуға рұқсат берілді. 1456 жылдың шілдесінде Мехмед Сербиядағы Венгрияның Белград қаласын қоршауға алу үшін үлкен әскерді аттандырды, бірақ Хунядиден жеңілді. Сол жылы Қарамандықтар әулетінің Ибрагим II өзінің мемлекеті, Скандербег, Хуняди, Каликст және Альфонсоны қамтитын Осман империясына қарсы одақ құруға тырысты. Скандербегтің ресурстары он жылдан астам соғыстан кейін таусылды. Альфонсо мен папа оған толық көмек көрсете алмады, ал Венеция Скандербегтің күшін әлсіретуді жалғастырды. Ол Арагонмен одақтас болғандықтан, Венеция оған соғыс жариялауды қарастырды. Италия мемлекетімен қарым-қатынас Лекэ Дукаджини, Скандербегтің солтүстіктегі одақтасы, Дагнумды басып алғаннан кейін нашарлады. Сатқындыққа ұшыраған Скандербег Венецияға ультиматум қойып, олардың қауырсынуын тоқтатуын немесе соғыс бастауын талап етті. Османдықтарға қарсы крест жорығы күтіліп отырғандықтан, Венеция Османдықтарға жақсылық жасаған сияқты көрінбеуге тырысып, Албанияға қатысты ұстанымын жұмсартты.

Skanderbeg, the ruler of Albania (dominus Albaniae), had served for several years in the Ottoman army, as both soldier and commander, before returning to his homeland and beginning an uprising against the Ottoman Empire in 1444. The Second Battle of Kosovo in 1448 had ended with the defeat of John Hunyadi, voivode of Transylvania while Skanderbeg and his forces were on their way; but did not arrive due to his army being blocked off by Đurađ Branković and so he was unable to provide help; Hunyadi engaged the Ottomans thinking Skanderbeg was not coming. In response to Branković's delaying, Skanderbeg ravaged Branković's domains. As a result of the defeat, the Ottomans were free from Hungarian pressure, which had been limited to Belgrade and its environs. In 1455, Skanderbeg laid siege to Berat, a fortress which had been seized from his control in 1450. The result was catastrophic for the Albanians who succumbed to an Ottoman counterattack upon Skanderbeg's temporary departure from the main force. Alfonso V of Aragon, Skanderbeg's most helpful and important ally, also suffered a blow to his ambitions which included a pan Mediterranean empire. Before the planned crusade commenced, Sultan Mehmed II the Conqueror (el Fātiḥ) decided to march against Hungary and Albania. In April 1456, Skanderbeg sent Pal Engjëlli, his ambassador to the West, with a letter to Cardinal Domenico Capranica informing the Holy See of his need for aid. The Ottoman invasion came in May 1456 when Moses Golemi, Skanderbeg's former captain who had deserted after loss of Berat, met Skanderbeg's men at the Battle of Oranik. The force was defeated and, through a show of mercy, Golemi was allowed to return to the Albanian ranks without punishment. In July 1456 Mehmed marched a large army to besiege Hungarian held Belgrade in Serbia, but was defeated by Hunyadi. Later that year, İbrahim II of the Karamanid Dynasty tried to create an anti Ottoman alliance which would include his realm, Skanderbeg, Hunyadi, Calixtus, and Alfonso, all of whom would act in concert to defeat the sultan. Skanderbeg's resources were worn out after over a decade of continuous war. Alfonso and the pope could not provide for him fully, while Venice continued to undermine Skanderbeg. The latter considered war with Skanderbeg since he maintained his alliance with Aragon. Relations with the Italian state worsened further when Lekë Dukagjini, Skanderbeg's elusive ally in the north, captured Dagnum. Stung by the betrayal, Skanderbeg offered an ultimatum to Venice where they had to halt their provocations or begin war. Since a crusade was anticipated against the Ottomans, Venice did not want to seem pro Ottoman and eased their stance towards Albania.

Науқан

1457 жылдың мамыр айының соңында үлкен Осман әскері Албанияға жақындап келе жатқаны байқалды. Скандербег Каликстқа хат жолдап, Осман әскерінің келгенін және әскери көмекке шұғыл мұқтаж екенін хабарлады. Мехмед II Ысқақ Бей Евреноз бен Хамза Кастриотиді осы күштерге қолбасшы етіп тағайындады. Ысқақ бей – 1430 жылы Гьон Кастриотидің көтерілісін жаншуға және Бератты қоршауда Османның қарсы шабуылын басқаруға тәжірибелі қолбасшы болды. Хамза өзімен бірге наразы албандық ақсүйектерді және Скандербегтен қандай тактика күтуге болатынын жеке білетінін әкелді. Осман әскері Матті басып алып, аумақты тонады. Туменишта Кружа қоршауында (1450) Осман лагеріне шабуыл жасағанда Скандербегтің негізгі базасы болғандықтан, Ысқақ бей мен Хамза онда кездесетін кез келген қарсылықты жоюға дайындалды. Скандербегтің «жоғалып кетуіне» байланысты, ол Османдықтарға қарсы тұра алмағандықтан қашқан және оның әскері оған сатқындық жасаған деген қауесет тарады. Дюраццодағы (Durrës) венециялықтар да бұл пікірді қолдады. 1457 жылдың 17 қыркүйегінде Каликст Скандербегке Жохан Наварраны крест жорығын қаржыландыру үшін жібергенін хабарлады. Бірақ ол келген кезде жағдай бұрыннан өзгеше болып кеткен еді.

Шайқас

Жергілікті тұрғындар Скандербегке адал болып, оның қайда екенін жасырды. Ысқақ бей мен Хамза Скандербегтің жеңілгеніне көз жеткізіп, шегіне бастады. Скандербег уақыт жеткенін сезіп, сол уақытқа дейін шашырап кеткен әскеріне Османдықтардың көзінше жиналуға сигнал берді. Әскер Османдық лагерінің ең әлсіз жері саналған Тюменишта төбелеріне жиналды, ал 1457 жылдың 2 қыркүйегінде үш топқа бөлініп, Османдық лагеріне шабуыл жасады. Албандар металл құралдар мен қару-жарақтарды соғып, қатты дауыс шығарып, түрік лагеріне шабуылдады. Османдықтар күтпеген шабуылға ұшырады және көп болғанымен, албандықтардың ашулы шабуылынан қорқып, олардың нақты санынан көп екенін ойлады. Хамза әскерін қайта құруға тырысып, олардың азамат екенін айтты. Осылайша Хамза тұтқындалды, ал Ысқақ бей қашып үлкерді. Хамза тұтқындалғаннан кейін Альфонсоның мемлекетіне, Неапольге тұтқын ретінде жіберілді. Осман елшісі байрақ ұстаушылар мен қырық көрнекті тұтқынды құтқару үшін келісім жасауға жіберілді. Елші Мехмед пен Скандербег арасында бітімге келуге тырысты, бірақ Скандербег 1448 және 1450 жылдары жоғалған Светиград пен Бератты қайтару жағдайында ғана келісемін деді. Мехмедтің мұндай талаптарды қабылдамайтынын түсінген Скандербег Светиград маңындағы гарнизондарын күшейтті. Бұл жеңіс Албания мен Италияға уақыт берді; 1460 жылы Мехмед пен Скандербег үш жылға созылған келісімге қол қойды. Бұл Скандербегке Италияға барып, әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырған Альфонсоның ұлы, Неапольдің Фердинанд I-іне көмектесуге мүмкіндік берді. Осы шайқас Осман-Албания соғысының жаңа кезеңін ашты, ол албандықтардың қарсыласуының ең жоғалғы нүктесі және соғыстағы Албанияға жасалған ең қатал Османдық шабуылдарына куә болды. Соғысқа байланысты пайда болған албандық әйел есімі Альбулена бүгінге дейін қолданылып келеді.

The local population remained faithful to Skanderbeg and did not reveal his whereabouts. Isak bey and Hamza grew confident that Skanderbeg had been defeated and had thus began to withdraw. When he judged the time right, Skanderbeg gave the signal for the army, which had up until then been in separate groups, to assemble without being seen by the Ottomans. The army gathered by the hills at Tumenishta – as the weakest point in the Ottoman camp was in this direction – and on 2 September 1457, it was split again into three groups to assault the Ottoman camp. With the accompaniment of loud noise made from metallic tools and weapons being clapped together, the Albanians charged into the Turkish camp. The Ottomans were caught by surprise and, despite their large numbers, were terrified by the fury of the Albanian assault, thinking they were attacking in larger numbers than they actually had. Hamza tried to reorder his men, assuring them that the Albanians were few. Hamza was thus captured, though Isak bey fled. Hamza himself was sent as a prisoner to Naples in Alfonso's realm after being captured. An Ottoman envoy was sent to ransom the standard bearers and forty of the distinguished prisoners. The envoy also tried to settle for a truce between Mehmed and Skanderbeg, but the latter responded that he would only accept if Svetigrad and Berat, which had been lost in 1448 and 1450 respectively, were restored to his state. Seeing that Mehmed would not accept such terms, Skanderbeg strengthened his garrisons in the area around Svetigrad. The victory still bought Albania and Italy time; in 1460, Mehmed and Skanderbeg signed an armistice that lasted three years. This gave Skanderbeg the opportunity to land in Italy and help out Alfonso's son, Ferdinand I of Naples, who had been crowned after his father had died. The battle thus opened a new phase in the Ottoman Albanian war which saw the high water mark of the Albanian resistance and the fiercest Ottoman invasions of Albania in the war. The Albanian feminine first name Albulena, originating as a reference to the battle, is still in use today.