Кіріспе

Фула тілі, фула және туколер халықтарының тілі

Пулаар (адлам: 𞤆𞤵𞤤𞤢𞥄𞤪, аджами: ݒُلَارْ‎) – фула тілі, негізінен Сенегал өзені аймағындағы фула және туколер халықтарының ана тілі. Бұл аймақ дәстүрлі түрде Фута-Тооро деп белгілі, сондай-ақ оңтүстік және шығысқа қарай да таралған. Пулаар тілінде сөйлейтін халық, Хаалпулаар'ендер Сенегал, Мавритания, Гамбия және Малидің батыс бөлігінде қоныстанған. Пулаар тілінде сөйлейтін екі негізгі топ – туколерлер және фулбэ (фулани немесе пеул деп те аталады). Пулаар Сенегалдың 13 мемлекеттік тілінің бірі. Пулаар диалектілері, сондай-ақ Батыс Африканың басқа тілдері көбінесе «фула» деген жалпы атаумен аталады. Дегенмен, пулаар тілі әдетте «фула» деп аталмайды. Этнолог мәліметінше, бірнеше диалектілік нұсқалары бар, бірақ олардың барлығы өзара түсінікті. Пулаарды Гвинеяда (Фута-Джаллон аймағын қоса алғанда) қолданылатын пулар тілінен ажырату керек. Пулаар мен пулар тілдерінің нұсқалары белгілі бір деңгейде өзара түсінікті. Қазіргі уақытта пулаар тілі негізінен латын әліпбиімен жазылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ғасырлар бойы пулаарда араб әліпбиіне негізделген әдеби дәстүр болған, бұл орфографиялық дәстүр қазір «аджами» деп аталады. Соңғы кезде пулаар тілі үшін адлам әліпбиі де кеңінен қолданылуда (Фула әліпбиін қараңыз). «Пулаар» сөзі «фулбэ тілі» деп аударылады, себебі /pul/ түбірі – фулбэ сөзінің жекеше түрі, ал /aar/ жұрнағы – «тіл» дегенді білдіреді. Бұл тілдің Фута-Тоорода, туколер халқының ата-бабалары фулбэ тілінде сөйлей бастаған кезде пайда болған деп есептеледі. Содан кейін «Хаалпулаар'ен» термині (Пулаар тілінде сөйлейтіндер) фулбэ тілінде сөйлейтін емес, оның ішінде туколер халқының ең ірі демографиялық тобына қолданыла бастады. Төмендегі кестеде пулаар тіліндегі зат есімдер кластары мен олардың мазмұны көрсетілген:

| Зат есімдер кластарының мысалдары |
|---|
| Батыс Африкада осы жүйені қолданатын басқа тілдерге пулар, волоф, серер сине және шығыс лимба тілдері жатады. Осы бесіктік ондық санау тілдері Батыс Африканың Сьерра-Леоне, Гвинея және Гамбия аймақтарында кездеседі. |
| t, ut және it алломорфтары етістіктің қарқындылықпен аяқталғанын көрсету үшін қолданылады. Мысалы, yana (мағынасы «құлау») yana t a (мағынасы «қатты құлау») болады. |
| Сондықтан пулаар тіліне ислам дінінің әсері бар. Бұл әсер араб сөздерінің пулаар тіліне енуіне әкелді. |
| Фулбэ халқы жартылай көшпелі малшылар тобы ретінде танымал, олардың ірі қара мал шаруашылығының тарихы бар, бұл ірі қара малдың зат есімдер класын негіздеуге мүмкіндік береді. |
| Алайда, тарихи тұрғыдан алғанда, бұл аймақтың басқа да жергілікті тілдері сияқты, мысалы, волоф тілі, оның алғашқы жазу жүйесі араб жазуының бейімделуі болды. |
| Араб жазуы бүгінде де қолданылады, бірақ көлемі шектеулі, негізінен ислам мектептерінің мұғалімдері мен оқушылары қолданады. |
| Пулаардың араб негізіндегі жазуын 1985 және 1990 жылдар аралығында үкімет бекітті, бірақ ешқашан жарлық ретінде қабылданбады, себебі Сенегал білім министрлігінің күш-жігері көпұлттық стандарттау жұмысының бір бөлігі болды. |

+ Пулаар латын әліпбиі

A a Aa aa B b Mb mb Ɓ ɓ C c D d Nd nd Ɗ ɗ E e Ee ee F f G g Ng ng H h I i Ii ii J j Nj nj ~ ~ ~ ~ K k L l M m N n Ñ ñ Ŋ ŋ O o Oo oo P p R r S s T t U u Uu uu W w X x Y y Ƴ ƴ ’

+ Пулаар аджами әліпбиі

| Латын әліпбиі | Аджами (араб) әліпбиі |
|---|---|
| Барлық адам баласы бостандықта және қадір-қасиеттері мен құқықтары жағынан тең болып дүниеге келеді. | Innama aadeeji fof poti, ndimɗidi e jibinannde to bannge hakkeeji. |
| Олар ақыл-ой мен ар-ұжданға ие және бір-біріне бауырластық рухпен қарауы керек. | Eɓe ngoodi miijo e hakkilantaagal ete eɓe poti huufo ndirde e nder ɓ iynguyummaagu. |
| اِنَّمَ آدࣹجِ فࣷفْ ݒࣷتِ، ندِمْطِدِ اࣹ جِبِنَندّࣹ تࣷ بَنگّࣹ حَقّࣹجِ. اࣹࢠࣹ نگࣷودِ مِيجࣷ اࣹ حَقِّلَنْتَاگَلْ اࣹتࣹ اࣹࢠࣹ ݒࣷتِ هُوفࣷ ندِرْدࣹ اࣹ ندࣹرْ ࢠْ اِيْنگُيُمَّاگُ. |

Құлдырау

Пулар тілі Батыс Африкада қарқынды түрде дамып бара жатқан тіл емес, ал оның орнына Нигер-Конго тілдері, мысалы, волоф тілінде сөйлейтіндердің саны артып келеді. 1987-1988 жылдар аралығында Сенегалдың солтүстігіндегі екі тілді қауымдастықтарды зерттеу көрсетті, пулар тілінің жас буын арасында қолданылуы төмендеп бара жатыр. Пулар тілі волоф және француз тілінен алынған сөздермен ығыстырылуда. Сенегалдағы морид халқының саны 3,5 миллион адамды құрайды (Сенегал халқының саны шамамен 16 миллион). Фиона Маклафлиннің пікірінше, волофтардың экономикалық және мәдени гегемониясы пулар тілінің есебінен жүзеге асуда. Ол Сенегалдегі адамдар, тіл білу жағынан волоф емес болса да, өздерін волоф деп атайтынын, себебі олардың үйренген жалғыз тілі – волоф тілі екенін айтады. Бұған ең айқын мысал – 1965 жылы Мавритания үкіметінің бастауыш және орта білім беруде араб тілін міндетті оқытуға енгізетін заң қабылдауы.

Тілді қайта жаңғыртуға бағытталған күш-жігер

Мавритания Ислам Республикасындағы Пулар тілін жаңғырту қауымдастығы (ARP RIM) Мавританияда пулар тілінде сауаттылықты оқыту мақсатымен құрылды. 1970 жылдардың соңында Мавританияның сол кездегі президенті Моктар Ульд Даддаға жасалған төңкерістен кейін ұйым үкіметтен қаржыландыру көлемін арттырды. ARP RIM қатысқан бағдарламалардың ішінде пулар тілінде сауаттылықты арттауға бағытталған науқандар бар еді, бұл Мавританияның жергілікті тілдерін оқытатын радио бағдарламаларын жасау арқылы іске асырылды. Төңкеріске жауап ретінде 1986 жылы Мавританиядағы араб "азшылығының" күші мен ықпалын сынаған "Қысымға ұшыраған қара мавританиялықтардың манифесті" жарияланды. Осы манифест жарияланғаннан кейін пулар тілінде сөйлейтін адамдар мен оның оқытушыларына қарсы үкімет тарапынан қысым күшейді. Пулар тілінде.