Дат археологі, нумизмат және антропологі Георг Зоэга

Кіріспе

Даниялық археолог, нумизматик және антрополог (1755–1809)

Георг Зоега (Jørgen Zoëga; 20 желтоқсан 1755 – 10 ақпан 1809) – даниялық ғалым. Ол археология, нумизматика және антропология салаларындағы еңбектерімен танымал болды.

Өмірбаян

Жорген Зоега Оңтүстік Ютландияның Тондер муниципалитетіндегі Далер приходында дүниеге келген. Оның әкесі, Вилхад Кристиан Зоега (1721–1790), отбасы бастапқыда Солтүстік Италиядан келген, Могельтондер шіркеуінің (Møgeltønder kirke) пасторы болды; анасы Генриетта Эмили Оттосдаттер Клаузен (шамамен 1735–1763) – Шакенборг қамалының (Schackenborg Slot) суперинтендантының қызы еді. Оның ағасы – ботаник Йохан Зоега (1742–1788). Бала кезінде Жорген үйде оқыды, сосын Алтонадағы гимназияға түсті. 1773 жылы Геттинген университетіне, кейін Лейпцигке философия мен классикалық әдебиетті оқуға барып, Италияға бірнеше сапар жасады, соның нәтижесінде археологияға қызығушылық танытты. 1782 жылы Дания министрі Ове Хёег Гульдбергтің (1731–1808) арқасында екі жыл бойы мемлекеттен зейнетақы алды. 1783 жылдың басында Венадан Римге келді, онда Стефано Борджия (1731–1804) жылы күтіп алды, ол кейін прелат, содан соң кардинал болды. 1784 жылы туған жеріне қайтып бара жатқанда, өзінің қолдаушысы Хёег Гульдбергтің саяси төңкерілгені туралы естіді. Сондықтан Римге қайтып, сонда тұрақтады. Ол бұрын кардинал Борджияның монеталар мен копт қолжазбаларынан тұратын мол коллекциясын тізімдеп, жан-жақты сипаттаған еді. Сол кезде Борджия оған күшті қолдау көрсетті, ал Папа Пий VI жыл сайын қаржылай көмек берді. Әсерлі достарының көмегімен Даниядан тұрақты жәрдем алып, 1790 жылы Копенгагендегі Дания Корольдік Көркемсурет академиясының құрметті мүшесі аталды. 1798 жылы қолдаушысы, кардинал Борджия Римнен қуылғанда, Зоега, кардиналдың Римге келген даниялықтарға көрсеткен мейірімділігіне риза болып, Дания мемлекеттік табысынан Борджияға зейнетақы тағайындады. 1798 жылдан бастап Зоега Римде Дания консулы және Копенгагендегі Дания Корольдік Көркемсурет академиясының мүшесі болды. Нумизматикадағы жұмысы оны египтология және копт тану саласын зерттеуге итермеледі, ол осы салаларда сәттілікке жетті. Оның терең ойлау қабілеті мен салмақты бағасының арқасында ол кейінгі зерттеушілерге иероглифтерді түсіндіруде қандай жолмен жүру керектігін көрсетті. Розетта тасына қатысты зерттемесінде француз тіл білімі және шығыстанушы Сильвестр де Саси (1758–1838) 1797 жылы Жорген Зоеганың египет иероглифтеріндегі шетелдік есімдерді фонетикалық жазу арқылы жазуға болатыны туралы ұсынысын атап өтті. Бұл өте пайдалы болды және шифрды шешуге көмектесті. Зоега археологиялық ғылымның негізін қалауда неміс өнер тарихшысы және археолог Иоганн Йоахим Винкельманның (1717–1768) және итальяндық антиквари Эннио Кирино Висконтидің (1751–1818) серіктесі саналады. Оның ғылымға сіңірген еңбегі шетелде де мойындалды, 1806 жылы Берлин және Вена Ғылым академияларының мүшесі болып сайланды. Зоега үш жылдан кейін, 1809 жылы 53 жасында Римде қайтыс болды. Зоега классикалық археология бойынша бірнеше трактат жазды, олар неміс тіліне Уилькер аударды, «Георг Зоега Абхандлунген» (Геттинген, 1817). Рим топографиясы туралы еңбегі қолжазба күйінде аяқталмады.

Jørgen Zoëga was born at Daler parish in Tønder Municipality, Southern Jutland. His father, Vilhad Christian Zoëga (1721 1790), whose family came originally from Northern Italy, was the parish priest at Møgeltønder Church (Møgeltønder kirke); his mother Henriette Emilie Ottosdatter Clausen (ca 1735 1763) was daughter of the superintendent of Schackenborg Castle (Schackenborg Slot). His brother was botanist Johan Zoëga (1742 1788). As a boy, Jørgen was taught at home and then attended the gymnasium in Altona. He went in 1773 to the University of Göttingen and later to Leipzig, studying philosophy and the Classics. Repeated journeys to Italy developed an interest in archaeology, which had awakened early in him. In 1782, thanks to the Danish minister Ove Høegh Guldberg (1731–1808), he received for two years a pension from the State. From Vienna, where he studied under the celebrated numismatist Joseph Hilarius Eckhel (1737–1798), Zoëga went to Rome early in 1783. Through introductions, he received here a kindly welcome from Stefano Borgia (1731–1804) then a prelate and later cardinal. On his way home in 1784, Zoëga heard in Paris of the political overthrow of his patron Høegh Guldberg. He therefore returned to Rome and took up permanent abode in that city. He had before this catalogued and exhaustively described Cardinal Borgia's extensive collection of coins and Coptic manuscripts. The prelate now gave him strong support and Pope Pius VI granted him annual support. With the aid of influential friends, he received permanent assistance from Denmark, and in 1790 was made an honorary member of the Royal Danish Academy of Fine Arts in Copenhagen. When his patron, Cardinal Borgia, was exiled from Rome in 1798, Zoëga, grateful for the cardinal's hospitality to Danes who had gone to Rome, obtained a pension for Borgia from the state revenues of Denmark. From 1798, Zoëga was Danish consul at Rome and a member of the Royal Danish Academy of Fine Arts at Copenhagen. His work in numismatics led him to take up Egyptological and Coptic studies, which he conducted with success. By his power of penetration and sound judgment, he pointed out to later investigators the path to be followed in interpreting hieroglyphics. In his work on the Rosetta Stone, French linguist and orientalist Silvestre de Sacy (1758–1838), highlighted a suggestion made by Jørgen Zoëga in 1797 that the foreign names in Egyptian hieroglyphic inscriptions might be written phonetically. This proved to be a very fruitful insight which led to decipherment. Zoëga is regarded as an associate of German art historian and archaeologist Johann Joachim Winckelmann (1717–1768) and Italian antiquarian Ennio Quirino Visconti (1751–1818) in establishing the basis for archaeological science. His services to learning were also acknowledged in foreign countries by his election in 1806 to membership in the Academies of Science at Berlin and Vienna. Zoëga died in Rome three years later, in 1809, aged 53. Zoëga wrote several treatises on classical archaeology, also translated into German by Welcker, Georg Zoegas Abhandlungen (Göttingen, 1817). A work on the topography of Rome was left unfinished in manuscript.