Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дёрбет (, Dörwyd; , Dörvöd, түбіртектік мағынасы "Төрт";; ағылшын тілінде Дербет деп те аталады) – қазіргі Монголиядағы моңғол халқының екінші ірі топшасы. Бұрын ол 15-18 ғасырларда Төрт Ойрат конфедерациясының маңызды тайпаларының бірі болған. Ерте заманда Дорбеттер мен Өөлд тайпалары Хорс әулетінің балама тармақтарының билігінде болған. Дорбеттер Монголияның батыс облыстарында, Калмыкияда және Қытайдың Хэйлунцзян провинциясының шағын бөлігінде қоныстанған. Қазіргі Монголияда Дорбеттер Увс облысында шоғырланған.
The Dörbet (, Dörwyd; , Dörvöd, lit. "the Fours"; ; also known in English as the Derbet) is the second largest subgroup of Mongol people in modern Mongolia and was formerly one of the major tribes of the Four Oirat confederation in the 15th 18th centuries. In early times, the Dörbets and the Öold were overruled by collateral branches of the Choros lineage. The Dörbets are distributed among the western provinces of Mongolia, Kalmykia and in a small portion in Heilongjiang, China. In modern day Mongolia, the Dörbets are centered in Uvs Province.
Тарих
12-13 ғасырларда моңғол тайпасының құрамында Дёрбен руы болған, бірақ Дёрбодтар тек 16 ғасырдың екінші жартысынан бастап Ойрат тайпасы ретінде танылды. Олардың 12-13 ғасырлардағы Дёрбен руымен байланысы қандай болғаны белгісіз. Атауы, шамасы, "дөрөв" – "төрт" дегенді білдіреді (орта моңғол тілінде: dörbe). 17 ғасырда Дорбеттердің басшысы Далай Тайши (1637 жылы қайтыс болған) болды. Ойраттарды біріктіру мақсатымен Далай Тайши тиімді неке саясатын қолданды; Далай Тайши мен Хошут басшысы Гюши Хан Торғут басшысы Хо Орлуқтың қарындастарына үйленді. Далай Тайши билік еткен кезеңде (шамамен 1625 жыл) Ойрат тайпалары бейбіт өмір сүрді. 1616 жылы Далай Тайши Ресей мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Келесі жылы Далай Тайшидің ұлы Солом Церен 4000 шаңыраумен Волгадағы қалмақтарға қосылды. 1699 жылы Дорбеттердің бір бөлігі Дон казактарының қатарына қосылып, кейіннен Бузава қалмақтары атанды. Волганың батысында қалған Дорбеттер 1771 жылы Торғуттардың қашуына қатыса алмады, соның салдарынан қалған қалмақтардың үстемдігіне көшті. 19 ғасырдың басында олар Кіші Дорбеттерге (Солтүстік Қалмакияда тұратын) және Үлкен Дорбеттерге (Маныч Гудило көлі маңында тұратын) бөлінді. Ал Ойраттың отанындағы Дорбеттер джунгарлардың маңызды кіші тобы болып қала берді. 1753 жылы Ойраттар арасындағы азамат соғысының күшеюіне байланысты үш Дорбет басшысы Цин әулетіне бағынды. Олар алдымен Баянхонгор провинциясына, ал 1759 жылы Увс провинциясына қоныстанды. Олар "Сайн-Заяат" лигасының 16 туына бірікті. Дорбет әулетінің 15000 халқының арасында байлар мен аздаған хотондар болды. 1880 жылдардан бастап халхалар Дорбеттердің әлеуметтік-экономикалық дамуына ықпал етті. Қалмақ Дамбиянтсан коммунизмге қарсы көтеріліске жетекшілік етті, ал сепаратистік көңіл-күй 1930 жылға дейін сақталды.
A Dörben clan existed within the Mongol tribe in the 12th–13th centuries, but the Dörböds appear as an Oirat tribe only in the latter half of the 16th century. What their relation, if any, is to the Dörben clan of the 12th–13th centuries is unclear. The name probably means "döröv"; "four" (Middle Mongolian: dörbe). In the 17th century, the leader of Dörbets was Dalai Taishi (d.1637). In order to unite the Oirats, Dalai Taishi used the method of marriage of convenience; Dalai Taishi and Khoshut leader Güshi Khan married the Torghut leader Kho Orluk sisters. During the Dalai Taishi period (circa 1625), the Oirat tribes lived in harmony. In 1616, Dalai Taishi established diplomatic relations with the Tsardom of Russia. The next year Dalai Taishi's son Solom Tseren joined the Kalmyks on the Volga with 4,000 households. In 1699 a body of the Dörbets joined the Don Cossacks, eventually becoming the Buzava Kalmyks. Trapped west of the Volga, the Do'rbets could not join the 1771 flight of the Torguds, and hence dominated the remaining Kalmyks. In the early 19th century, they had split into the Lesser Dörbets, living in northern Kalmykia and the Greater Dörbets, living around Lake Manych Gudilo. Meanwhile, the Dörbets in the Oirat homeland remained a major sub group of the Dzungars. In 1753 during a worsening civil war amongst the Oirat, three Dörbet leaders submitted to the Qing dynasty. They were resettled first in Bayankhongor Province, and then in Uvs Province in 1759. They formed into 16 banners of the Sain Zayaatu Leagues. The Dörbets nobility's 15,000 subjects included Bayids and a small number of Khotongs. From the 1880s, the Khalkha influenced Dörbet socio economic trends. The Kalmyk Dambijantsan headed the anti communist disturbances; and separatist feeling remained strong until the 1930s.
Саны
1989 жылы Моңғолиядағы Дорбеттердің саны 55 200 адамды құрады. 2000 жылы 66 706 адамға жетті.
The Dörbets in Mongolia numbered 55,200 in 1989. In 2000 66,706.