Кіріспе

Психологиядағы термин
адамның мінез-құлқы

Адаптивті мінез-құлық – адамның (көбінесе балаларға қатысты қолданылады) өз ортасында ең жақсы нәтижеге жететін және басқалармен қақтығыстарды азайтатын мінез-құлқы. Бұл термин психология және арнайы білім беру салаларында қолданылады. Адаптивті мінез-құлық – «қалыпты» адамның орындай алатын күнделікті дағдыларға немесе тапсырмаларға қатысты, өмірлік дағдылар ұғымымен ұқсас. Құрылымсыз немесе бұзылатын әлеуметтік немесе жеке мінез-құлық кейде пайдалы нәтижеге жету үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, үнемі қайталап отыратын әрекетті жаңа, құрылымдық нәрсе жасауға бағыттауға болады. Яғни, мінез-құлықты өзгертуге болады. Керісінше, бейімделуге келмейтін мінез-құлық – көбінесе адамның алаңдауын басуға қолданылатын мінез-құлық түрі, бірақ оның нәтижесі тиімсіз және өнімсіз болады. Мысалы, нақты емес қорқыныштарға байланысты жағдайлардан қашу бастапқыда алаңдауды азайтуы мүмкін, бірақ бұл ұзақ мерзімде нақты мәселені шешуге көмектеспейді. Бейімделуге келмейтін мінез-құлық аномалияның немесе психикалық бұзылудың белгісі ретінде жиі қолданылады, себебі оны бағалауда субъективтілік аз. Дегенмен, көптеген моральдық деп саналатын мінез-құлықтар, мысалы, наразылық немесе қанағаттанбау бейімделуге келмейтін болуы мүмкін. Адаптивті мінез-құлық – адамның күнделікті өмірдің талаптарына сай әлеуметтік және практикалық қабілеттерін көрсетеді. Мінез-құлық үлгілері адамның өмірі мен әлеуметтік ортасы, жеке құндылықтарының қалыптасуы және басқалардың күтіктеріне байланысты өзгереді. Адамның күнделікті өмірде – кәсіби, әлеуметтік және білім беру салаларында қаншалықты тиімді жұмыс істейтінін анықтау үшін адаптивті мінез-құлықты бағалау маңызды.

Мысалдар

Дене парализімен туған баланың дененің бір жағының әлсіреуі немесе қолдану мүмкіндігінен айырылуы (жартылай шалдық немесе толық шалдық) болуы мүмкін. Бала өзінің қоршаған ортасына бейімделу үшін осы мүшелерді көмекші құрал ретінде пайдалануы мүмкін, кейде тіпті ауыз бен тістерін тамақтану мен сөйлесуден өзге де мақсаттар үшін қолдануы мүмкін. Өзінің қажеттіліктерін айта алмауынан туындаған көңілсіздік ұсқынға ұшыратуы мүмкін. Бұған қоса, қажеттіліктерін білдіру үшін белгілер немесе қол тілі қолдануға әкелуі мүмкін.

Негізгі мәселелер

Өзін-өзі күту дағдыларындағы және әлеуметтік қарым-қатынастардағы шектеулер, сондай-ақ мінез-құлықтың шамадан тыс көріністері – зиякерлік дамуы шектеулі адамдардың жиі кездесетін ерекшеліктері. Көп көмек қажет ететін зиякерлік дамуы шектеулі адамдарға киіну, тамақтану және гигиена сияқты негізгі өзін-өзі күту дағдылары оқытылады. Осы бейімделу салаларындағы кемшіліктердің өмір сапасын төмендетпеуі үшін тікелей нұсқаулар және ортаны қолдау, мысалы, қосымша түртулер мен жеңілдетілген тәртіптер қажет. Зиякерлік дамуының жеңіл түрлері бар балалардың көпшілігі өздерінің негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыруды үйренеді, бірақ тәуелсіз өмірді қамтамасыз ету үшін қажетті деңгейге жету үшін өзін-өзі басқару дағдыларын оқыту қажет. Жеке қарым-қатынастарды құру және сақтау – зиякерлік дамуы шектеулі көптеген адамдар үшін маңызды қиындықтар туғызады. Шешікті танымдық қабілеттер, нашар тіл дамуы және ерекше немесе сәйкессіз мінез-құлық басқалармен өзара әрекеттесуге елеулі кедергі келтіруі мүмкін. Зиякерлік дамуы шектеулі оқушыларды тиісті әлеуметтік және қарым-қатынас дағдыларына үйрету – арнайы білім берудің маңызды міндеті. Зиякерлік дамуы шектеулі оқушылар, осындай кемшіліктері жоқ оқушыларға қарағанда көбінесе мінез-құлық проблемаларын көрсетеді. Зиякерлік дамуы шектеулі оқушылардың кейбір мінез-құлықтары сынды қабылдау қиындығы, өзін-өзі бақылаудың жеткіліксіздігі және сәйкессіз мінез-құлық болып табылады. Зиякерлік дамуының ауырлығы артқан сайын, мінез-құлық проблемаларының жиілігі де артады.

Ұзақ және қысқа мерзімді бейімделуді бағалаудағы қиындықтар

Адаптивті мінез-құлықты бағалаудағы бір мәселе – қысқа мерзімде адаптивті көрінетін мінез-құлық ұзақ мерзімде адаптивті емес болуы мүмкін, ал керісінше де орынды. Мысалы, алкогольдің зиянды мөлшерін ішуді талап ететін ережелері бар топта, егер бағалау қысқа мерзімді болса, толық бас тарту және орташа мөлшерде ішу (нақты денсаулық салдарымен анықталған орташа мөлшер, әлеуметтік ережелермен емес) адаптивті емес болып көрінуі мүмкін. Бірақ, ұзақ мерзімді өмір сүруге баса назар аударатын бағалау, оның адаптивті екенін, ал ішу ережесіне бағынудың адаптивті емес екенін анықтар еді. Деструктивті ережелерге қысқа мерзімде мойынсұнудың зиянды салдары контекстінде, қысқа мерзімді әсерлер мен ұзақ мерзімді әсерлер арасындағы осындай айырмашылықтар кейбір зерттеушілердің пікірінше, психиатрия көбінесе қабылдайтын болжамдарға қарағанда, адаптивті мінез-құлықты бағалау осыншалықты қарапайым емес екенін көрсетеді.

Білім берудегі бейімделу мінез-құлқы

Білім беруде бейімделу мінез-құлқы (1) мүдделі тараптар қауымдастығының (ата-аналар, мұғалімдер, құрбы-құрдастар және кейінірек жұмыс берушілер) қажеттіліктерін және (2) білім алушының қазіргі және болашақ қажеттіліктерін қанағаттандыру ретінде анықталады. Атап айтқанда, бұл мінез-құлықтарға тиімді сөйлеу, өзін-өзі қамтамасыз ету, ақшаны пайдалану, тамақ дайындау және оқу сияқты дағдылар жатады. Бейімделу мінез-құлқына оқыту кез келген білім беру бағдарламасының маңызды бөлігі болып табылады, бірақ ерекше қажеттіліктері бар балалар үшін ерекше маңызды. АҚШ Білім министрлігі мүгедек балалардың білім беру және ерте араласу нәтижелерін жақсартуға бағытталған арнайы білім беру бағдарламаларына миллиардтаған доллар (2008 жылы 12,3 миллиард доллар) бөлді. 2001 жылы АҚШ Ұлттық зерттеу кеңесі аутизм диагнозы қойылған балалар мен ересектерге арналған араласу шараларын кең ауқымды зерттеді. Зерттеу көрсеткендей, қолданбалы мінез-құлық талдауына негізделген араласу шаралары осы топтар үшін тиімді болды. Бейімделу мінез-құлқы – күнделікті іс-әрекеттерді әлеуметтік жауапкершілікпен және тәуелсіз түрде орындауды қамтиды. Дегенмен, қажетті нақты іс-әрекеттер мен дағдылар жағдайға қарай өзгеруі мүмкін. Оқушы мектепке бара жатқанда, мектептік және академиялық дағдылар бейімделуге жатады. Алайда, осы дағдылардың кейбіреуі жұмыс орындарында қажетсіз немесе бейімделуге келмейтін болуы мүмкін, сондықтан мектептен жұмысқа өту кезеңіне ерекше назар қажет.

Арнайы дағдылар

Адаптивтік мінез-құлық – адамдардың тәуелсіз өмір сүруіне және күнделікті өмірде қауіпсіз және лайықты әрекет етуіне қажетті жасқа сай мінез-құлықтарды қамтиды. Адаптивтік мінез-құлыққа өмірлік дағдылар жатады, мысалы: жеке гигиена, киіну, қауіпсіздік шараларын сақтау, тамақпен жұмыс, еңбек ету, қаржыны басқару, тазалық сақтау, достар табу, әлеуметтік дағдылар және олардың жасына, әлеуметтік және экономикалық жағдайына сәйкес жеке жауапкершілік. Атап айтқанда, қоғамдық ортаға қол жеткізу дағдылары, құрдастармен қарым-қатынас орнату және оны сақтау дағдылары, сондай-ақ мұндай қол жеткізуге кедергі келтіретін мінез-құлықтар ерекше маңызды. Олар төменде тізімделген.

Өзгерістерді үйрену

Әрбір адам өмір сүретін орта және қоғамға пайдалы болатын дағдылар жиынтығын үйренуі керек. Икемделу дағдылары – жергілікті немесе қашықтағы қоғамдарға қол жеткізу және олардан үлес алуға бастайтын қадамдар. Мысалы, қалалық жағдайда бала киноға бару үшін қалада қалай жүруді немесе автобусқа отыруды, кино көрсетілімі кестесін оқуды және билет ақысын төлеуді үйренуі тиіс. Икемделу дағдылары оқушыға айнала-қоршаған ортаны және жаңа жағдайлардың талаптары мен қауіп-қатерлеріне жауап беруге қажетті өзгерістерді жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді, соның арқасында зерттеулер қауіпсіз болады. Икемделу дағдылары мағыналы әлеуметтік өзара әрекеттесуге және қабылдануға көбірек мүмкіндіктер жасайды. Бұл дағдылар кез келген жаста және гендерге қарамастан (секстік ерекшеліктерге байланысты биологиялық айырмашылықтарды ескермей, мысалы, гигиеналық күтім дағдылары) әлеуметтік жағынан қабылданады және қажетті болып саналады.

Өзгерісті үйрену

Адаптациялық дағдылар күнделікті жағдайлардың кең ауқымын қамтиды және әдетте тапсырманы талдаудан басталады. Тапсырманы талдау табиғи ортада тапсырманы орындау үшін қажетті барлық қадамдарды анықтайды. Мінез-талдау процедураларының қолданылуы балалармен, жасөспірімдермен және ересектермен мінез-талдау мамандары мен қадағалаушы мінез-талдау техникалық мамандарының басшылығымен жүзеге асырылғандығы құжатталған. Қолданбалар тізімі кең және қолданбалы мінез-талдау саласындағы зерттеулердің артуымен үнемі кеңейіп келеді (Қолданбалы мінез-талдау журналына және Вербальді мінез-талдауға қараңыз).

Практопоэтикалық теория

Практопоэтикалық теорияға сәйкес, бейімделу мінез-құлқының қалыптасуы жүйелік ұйымның әртүрлі деңгейлері арасындағы ерекше, поэтикалық өзара әрекеттесулерді қамтиды. Бұл өзара әрекеттесулер, әсіресе жақсы реттеуші теоремасы негізінде кибернетикалық теория арқылы сипатталады. Практопоэтикалық жүйелерде төменгі деңгейдегі ұйым жоғары деңгейдегі ұйымның қасиеттерін анықтайды, бірақ керісінше болмайды. Бұл төменгі деңгейдегі ұйымның (мысалы, гендердің) әрқашан жоғары деңгейдегі ұйымға қарағанда кибернетикалық жағынан көбірек жалпы білімге ие болуын қамтамасыз етеді – жоғары деңгейдегі білім төменгі деңгейдегі білімнің ерекше жағдайы болып табылады. Ұйымның ең жоғары деңгейінде айқын мінез-құлық жатыр. Танымдық операциялар осы иерархияның ортаңғы бөлігінде, гендерден жоғары және мінез-құлықтан төмен орналасқан. Мінез-құлықтың бейімделуі үшін кем дегенде үш бейімделу циклы қажет.