Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Парфян империясының тең билеушісі
Co ruler of the Parthian Empire
Мұса (кейде Муса деп те жазылады), сондай-ақ Теа Муса деген атпен де белгілі, б.з. дейінгі 2 жылдан б.з. 4 жылына дейін Парфян империясын билеген патшайым болды. Бастапқыда итальяндық құл қыз болған ол, Рим императоры Август Парфян монархы Фраат IV-ке сыйлық ретінде берілді. Ол тез арада Фраат IV-тің сүйіктісіне айналып, Фраат (Фраат V) деген ұлды дүниеге әкелді. Б.з. дейінгі 2 жылы ол Фраат IV-ті улап өлтіріп, өзі мен Фраат V-ті империяның тең билеушілері етіп жариялады. Бірақ олардың билігі ұзаққа солмады; Парфян ақсүйектері оларды тақтан түсіріп, Ород III-ті патша етіп сайлады, осыдан кейін Мұса мен Фраат V Римге қашуға мәжбүр болды. Мұса – Иран тарихында монарх ретінде билік жүргізген үш әйелдің біріншісі, ал қалған екеуі – 7-ғасырдың Сасанид әпкелері Боран мен Азармадохт. Ринну, Ифра Хормизд және Денаг сияқты басқа әйелдер тек ұлдарының регенттері ретінде билік етті, бірақ өздерінің атынан толыққанды монархтар болған жоқ.
Musa (also spelled Mousa), also known as Thea Musa, was a ruling queen of the Parthian Empire from 2 BC to 4 AD. Originally an Italian slave girl, she was given as a gift to the Parthian monarch Phraates IV by the Roman Emperor Augustus She quickly became queen and a favourite of Phraates IV, giving birth to Phraataces (Phraates V). In 2 BC, she had Phraates IV poisoned and made herself, along with Phraates V, the co rulers of the empire. Their reign was short lived; they were forced to flee to Rome after being deposed by the Parthian nobility, who crowned Orodes III as king. Musa is the first of only three women to rule as monarchs in Iranian history, the others being the two 7th century Sasanian sisters Boran and Azarmidokht Additional women, Rinnu, Ifra Hormizd and Denag, ruled only as regents of their sons and not as full monarchs in their own name.
Билікке көтерілу
Мұса - итальяндық құл қыз, оны Рим императоры Август Парфян монархы Фраат IV-ге сыйлық ретінде берді. Фраат IV оны б.з.д. 20 жылы жасалған келісімге сәйкес алды, осы келісім бойынша ол б.з.д. 53 жылы Карраэ шайқасында түскен рим легиондарының туларын және аман қалған римдік әскери тұтқындарын қайтарып алды, ал оларға орнына ұлына азаттық берілді. Парфтар бұл ханзаданы қайтарып алу үшін төленген шағын құн деп есептеді. Эмма Стругнелл (2008) Августтың Мұсаны римдіктердің пайдасына парфян патшасынан ақпарат алу немесе оған ықпал ету үшін жіберген болуы мүмкін деп болжады. Авроманның пергаменттерінде Фраат IV-тің сол кезде кем дегенде төрт патшайымы болғандығы айтылады: Оленниар, Клеопатра, Басейрта және Бистеибанапс. Мұса тез патшайым болып, Фраат IV-тің сүйіктісіне айналды және шамамен б.з.д. 19 жылы Фраат (Фраат V) деген ұлды дүниеге келтірді. Ұлының тағын қорғау мақсатымен, ол Фраат IV-ті б.з.д. 10/9 жылы өзінің тұңғыш төрт ұлын Римге жіберуге көндірді, осылай тақ таласын болдырмақшы болды.
Musa was an Italian slave girl who was given to the Parthian monarch Phraates IV as a gift by the Roman Emperor Augustus Phraates IV received her around the time a treaty was made in 20 BC, whereby he received his kidnapped son in exchange for several Roman legionary standards captured at Carrhae in 53 BC, and the surviving Roman prisoners of war. The Parthians viewed this as a small price to pay to regain the prince. Emma Strugnell (2008) has suggested that Augustus may have sent Musa in an attempt to obtain information or influence the Parthian king to the advantage of the Romans. According to the Parchments of Avroman, Phraates IV already had at least four other queens at that time: Olennieire, Cleopatra, Baseirta and Bistheibanaps. Musa quickly became queen and a favourite of Phraates IV, giving birth to Phraataces (Phraates V) about 19 BC. Seeking to secure the throne for her son, she convinced Phraates IV in 10/9 BC to send his four first born sons to Rome in order to prevent conflict over his succession.
Билік
Б.з.д. 2 жылы Мұса IV Фраатты уландырып, V Фраатпен бірге Парф империясын бірлесіп билеушілер етіп қойды. V Фрааттың кейінгі монеталарының арт жағында анасы Мұсаның суреті бейнеленген, айналасындағы дөңгелек жазу оны «көктей» деп сипаттайды. Бұл парфян монеталарындағы дәстүрлі шаршы жазулардан өзгеше, олардың кем дегенде бірлесіп билегенін көрсетеді. Сонымен қатар, V Фраат оған базилисса («патшайым») атағын берді, бұл атақ эллинистік дәуірде патшаның әйелі ғана емес, басқа да патша әйелдеріне де берілген. Бірінші ғасырдың римдік тарихшысы Иосиф Флавий Мұсаның ұлына үйленгені туралы әңгімелерді келтіреді. Алайда, Иосифтің бұл мәлімдемесін растайтын немесе жоққа шығаратын басқа ешқандай дәлел жоқ. Парфтардың өзінің және олардан бұрынғы ирандық Ахеменидтердің дәуірінде де ата-ана мен бала арасында неке болуына сенімді айғақ табылмады. Қазіргі заманғы тарихшы Джоан М. Бигвуд Иосифтің баяндамасын «аса қате және жаңылыстыратын» деп бағалайды. Ол оның Ассирия патшайымы Семирамида туралы әңгімемен керемет ұқсастығына назар салып, Мұса туралы есебі, көбінесе, халық арасында кең тараған аңызға негіделген деген тұжырым жасайды. Леонардо Грегоратти де Иосифтің баяндамасының тарихи шындығына күмән келтіріп, оны «жалған тарихи» деп атайды. Оның пікірінше, Иосиф Арсакидтердің институционалдық әлсіздігін көрсету үшін парфян әйелдеріне «құрылған рөл» берген. Ұзаққа соқпаған билікке ие болғаннан кейін, Парфян ақсүйектері V Фрааттың Армениядағы рим үстемдігін мойындауына және анасының итальяндық құлдан тараған тегіне ашуланып, оларды тақтан түсіріп, Ород III-ті патша етіп тағайындады. V Фраат пен Мұса Римге қашып, онда Август оларды құрметпен қарсы алды.
In 2 BC, Musa had Phraates IV poisoned and made herself along with Phraates V the co rulers of the Parthian Empire. The reverse of Phraates V's later coins notably has an image of his mother, Musa, with a circular legend labelling her as "heavenly", contrary to the square legends which had been typical on Parthian coins, implying that they were at least co rulers. Furthermore, the title of basilissa ("queen") was given to her by Phraates V, which was not necessarily only used by the wife of the king in the Hellenistic era, but also other royal women. The 1st century Roman historian Josephus noted allegations that Musa married her son. However, there is no other evidence that supports or contradicts Josephus' claim; and neither under the Parthians, nor their Iranian predecessors—the Achaemenids—is there reliable evidence that marriage was practiced between parents and their children. The modern historian Joan M. Bigwood calls the report of Josephus "seriously misleading", and points out its striking similarities to the story of the Assyrian queen Semiramis, deducing that his account of Musa was most likely derived from a common folk tale. Leonardo Gregoratti likewise questions the historicity of Josephus' report, calling it "pseudo historical." He argues that the latter created a "fictional role for the Parthian women to prove the institutional weakness of the Arsacids." After a short rule, the Parthian nobility, angered by Phraates V's recent acknowledgement of Roman suzerainty in Armenia and his mother's Italian slave descent, deposed them both from the throne and installed a certain Orodes III as king. Phraates V and Musa fled to Rome, where Augustus welcomed them.
Портреттер деп айтылған
Мұсаға қатысты деген бірнеше портрет бар, оның ішінде алтын сақина мен қымбат тас. Бірақ, Мұсамен байланысы кейіннен күмәнді болып қалды. 1939 жылы археолог Роланд де Меккенем тапқан, Сузадан шыққан әйел мүсіні – грек суретшісі Антиох жасаған, алғашқыда бельгиялық археолог Франц Кумонт оны Мұсаның портреті деп атады. Бұл пікірге бірнеше ғалым қолдау көрсетті. Дегенмен, мүсіннің бет пішіні Мұсаның монеталарындағы бет пішінінен көп ерекшеленеді. Мүсінде Ахеменид дәуірінде кигенге ұқсас, тік тісті тәж бар, ал Мұсаның монеталарында ол үш қабатты әшекейлі тәжбен бірге диадема киген. Тік тісті тәжді патшалық отбасы мүшелері жиі кигенімен, оны құдайлар да киеді. Грек құдайы Тихе кейде парфиялық монеталарда осындай тәжбен бейнеленеді. Сондықтан, кейбір ғалымдар бұл мүсін Тихе құдайының суреті болуы мүмкін деп санайды.
Some portraits have been attributed to Musa, including a gold ring and a gem. However, these links with Musa have subsequently been questioned. A bust of a female figure from Susa—uncovered in 1939 by the archeologist Roland de Mecquenem—made by a Greek artist named Antiochus, was first attributed to Musa by the Belgian archeologist Franz Cumont. This attribution was agreed by several other scholars. The facial characteristics of the bust, however, has little in common with that of the coins of Musa. The bust is wearing a crown with crenellations, resembling those worn in the Achaemenid era, while the coins of Musa portrayed her wearing a diadem along with a jewelled crown with three layers. The crown with crenellations, albeit often worn by members of the royal family, was also worn by deities. The Greek goddess Tyche is sometimes portrayed with a similar crown on Parthian coins. As a result, some scholars have suggested the bust is a portrayal of Tyche.