Кіріспе
Раббилік мәртебеге тиесілі теологиялық және қауымдық билік Яһуди дініндегі раббилік билік – раввилерге және олардың яһуди заңы мәселелеріндегі үкімдеріне тиесілі теологиялық және қауымдық билік. Тарих бойында раббилік биліктің ауқымы әртүрлі яһуди топтары мен дін ағымдарында әртүрлі болды. Яһуди дініндегі раббилік биліктің бастауы ежелгі Израиль мен Яһуданың Жоғарғы соты – Синедрионмен байланысты деп есептеледі. Ғалымдардың пікірінше, тарихи тұрғыдан раббилік билік яһуди азаматтық, қылмыстық және діни заңдарымен байланысты болған, ал яһуди философиясы сияқты заңға қатысты емес раббилік ұстанымдар міндетті емес деп қарастырылған. Раббилік билік, сонымен қатар, парызшылдардың (яғни, Раббилік Яһудизмнің) діни тәжірибесін саддукейлер мен Құмран сектасының діни тәжірибесінен ажыратқан. Бұл тұжырым раввиндік заңды қабылдаумен байланысты, ол Яһудизмді самариялықтар және қараиттер сияқты басқа діни ағымдардан бөліп тұрады. Қазіргі заманғы ортодоксалды Яһудизмде раббилік билік кейде да’ас Тора (немесе да’ат Тора) деп аталады (сөзбе-сөз – «Тора пікірі»), ал осы контексте раббилік билік туралы түсінік яһуди заңының шегінен асып, жеке, әлеуметтік және саяси мәселелердің кең ауқымына қолданылады. Бұл Мұса кітабының (Деутерономия) мына аятынан бастау алады:
«Олар саған үйреткен заңға және олар айтқан үкімге сәйкес істе; олар саған бұйырған нәрселерден оңға да, солға да бұрылма (ло тасур)». (Деутерономия 17:11)
Яһуди ғалымдарының пікірінше, ло тасур бұл діни талап тек қана Синедрионның (немесе басқа да біртұтас соттың) барлық яһуди халқының атынан ресми дауыс берген жағдайында ғана қолданылады. Бұған қоса, бұл қағида тек Мишна мен Талмуд дәуіріндегі ертедегі раббилік лауазымдарға қатысты, бірақ кейінгі ұрпақтардың раббилеріне емес. Қоғамдық көшбасшылар да Синедрионның құқықтарының бір бөлігін бөліседі, бірақ бұл тек қана қоғамның көпшілігі олардың билігін қабылдаған жағдайда ғана қолданылады. Қоғам мүшесі емес адамдар қоғамдық көшбасшылардың шешімдерін орындауға міндетті емес. Ло тасур талабынан өзге, Таурат ғалымдарын құрметтеу және оларға баға беру туралы жеке діни талап бар, тіпті егер сіз олардың пікірлерімен келіспесеңіз де.
Rabbinic authority in Judaism relates to the theological and communal authority attributed to rabbis and their pronouncements in matters of Jewish law. The extent of rabbinic authority differs by various Jewish groups and denominations throughout history. The origins of rabbinic authority in Judaism is understood as originally linked to the High Court of ancient Israel and Judah, known as the Sanhedrin. Scholars understand that the extent of rabbinic authority, historically, would have related to areas of Jewish civil, criminal, and ritual law, while rabbinic positions that relate to non legal matters, such as Jewish philosophy would have been viewed as non binding. Rabbinic authority also distinguished the practice of Judaism by the Pharisees (i. e., Rabbinic Judaism) to the religious practice of the Sadducees and the Qumran sect. This concept is linked with the acceptance of rabbinic law, which separates Judaism from other offshoot religions such as Samaritanism and Karaite Judaism. In contemporary Orthodox Judaism, rabbinic authority is sometimes referred to as da'as Torah (or da'at Torah) (, literally "opinion of Torah"), and the notion of rabbinic authority in this context is often extended beyond the confines of Jewish law, but to a variety of personal, social and political matters. and is sourced from the Book of Deuteronomy which states:
According to the law which they will teach you and according to the judgment which they will tell you, you shall do; you should not turn aside (lo tasur) from the things that they will declare to you neither to the right nor to the left.|Deuteronomy 17:11
According to Jewish scholars, only when the majority of the Sanhedrin (or another centralized court) that represents the entire Jewish people formally votes does the Biblical injunction of lo tasur apply. Additionally, this precept only applies to the early rabbinic positions from the era of the Mishna and Talmud, but not to the rabbis of later generations. Community leaders similarly share some of the rights of the Sanhedrin, but this applies only where the majority of the community accepts their authority. Individuals who are not community members are not required to follow the decisions of community leaders. Aside from the injunction of lo tasur there is a separate Biblical commandment to respect and honor Torah scholars, even if one disagrees with their views.
Талмудтағы ем
Талмуд кезеңінде раввиндік биліктің нақты шегі туралы тарихи көзқарастар екі бағытта – максимализм және минимализм тұрғысынан қарастырылады. Максималистер раввиндік билікті рим үкімшілігі кезіндегі яһудилердің діни және қоғамдық өміріне тараған билік деп есептейді. Минималистер рим үкімшілігі тұсында раввиндердің билігінің шектеулі болғанын, олар өз шешімдерін міндетті түрде орындай алмағанын айтады. Сонымен қатар, кейбір ғалымдар талмуд раввиндерінің қираған Яһуди ғибадатханасы туралы көптеген мәтіндер жазғанын, бұл ғибадатханадан кейінгі кезеңде раввиндердің беделін арттырғанын көрсетеді. Яһуди деректерінде раввиндердің билігі тақырыбы жиі кездеседі. Синедрион билігінен басқа да мәселелер де талқыланады. Вавилондық Талмудта раввиндердің билігі кейде құдайлық билікке қарсы келетін жағдайлар да болады. Бұл қайшылық Вавилондық Талмудтағы (Баба Метзия 59б) Елиезер бен Хуркан данасының Ахнай пешінің қасиеттілігі туралы мәтінде айқын көрінеді, ол көпшіліктің пікіріне қарсы шықты. Мәтінде айтылғандай, раввиндер Рабби Елиезердің логикалық дәлелдерін де, оның ғажайыптарын және құдайлық дауыстарын да қабылдамайды. Бұл үзінді раввиндердің азшылық пікіріне де, құдайлық билікке де (немесе Тора "аспанда емес") билік ету құқығын көрсетеді. Иерусалим Талмуды мен Сифреге сүйене отырып, Иерусалимдегі алғашқы Синедрионға ғана бағыну керек пе, әлде Ямния кеңесі (раббилік мәтіндерде Явне Бет-Дині деп аталады) сияқты соңынан құрылған раввиндік соттарға да бағыну керек пе деген пікірталас жүреді. Бұл тақырып еврей дәстүрінің даналығын алудың қырық сегіз қасиетінің жиырма үшіншісі ретінде тізілген.
Биліктің негізі
Раввиндік биліктің практикалық негізі – раббинің жеке тұлғасын және оның ғылыми дәрежесін қабылдау болып табылады. Яһуди қауымдары мен жеке адамдар көбінесе өздері таңдаған раввиннің билігіне адалдық көрсетеді. Мұндай раввиндік басшы кейде "жергілікті басшы" (мара д'атра) деп аталады. Яһудилер басқа раввиндердің билігін мойындаса да, заңдық мәселелерді шешуді мара д'атраға жүктейді.
Орта ғасырдағы қиындықтар
Орта ғасырлар мен одан кейінгі ерте заманда раввиндік билікке үш маңызды сын туды, олар бұрынғы раббилердің билігіне қарсы жарықтарға, бөлінуге және қарсылыққа әкелді. Осы кезеңдегі алғашқы маңызды сын – рационализмнің өркендеуі және оның еврей теологиясына тигізген әсері. Екінші маңызды сын – Испаниядан қуылғаннан кейінгі салдарлар және Еуропа мен Жаңа дүниедегі конверсолар мен олардың ұрпақтарына жасалған сол кездегі мәжбүрлі дін өзгертулер. Үшінші сын – еврей мистикасының танымалдылығы және Саббатайшылықтың пайда болуымен байланысты оқиғалар.
Православтық иудаизм және даас Тора
Православтық иудаизмнің кейбір қауымдастықтарында раввиндік билік кеңінен таралған деп саналады, оған сәйкес православиелік яһудилер тек яһуди заңдары мәселелеріне ғана емес, сонымен қатар өмірдің барлық маңызды мәселелеріне қатысты раввиндік ғалымдардан кеңес алуы керек, өйткені Тора туралы білім өмірдің барлық мәселелеріне көмектеседі. Православтық раввиндік билік туралы түсініктің байланысы даас Тора деп аталады және бұл даулы мәселе болып табылады, ал православие ішіндегі пікірлер ішінара қауымдық желілер бойынша бөлінеді. Хареди және Хасид қауымдастықтарының раввиндік басшылары бұл ұғымды яһуди дәстүрінің ғасырлар бойы ажырамас байланысы ретінде қарастырады. Қазіргі православие иудаизмі ішінде көптеген раввиндер мен ғалымдар бұл мәселені он тоғызыншы ғасырдағы еврейлердің қоғамдық өміріндегі өзгерістерге байланысты болатын қазіргі заманғы даму деп санайды. Православиеде діни билік тақырыбы яһуди заңдары мен әдет-ғұрыптарына қатысты қатаңдықтар ұғымына да айтарлықтай байланысты. Даас Тора ұғымы хасидистік иудаизмдегі ребе рөлінің кеңейтілуі ретінде пайда болған болуы мүмкін. Православие дінінің хареди тармағында яһудилердің жеке және ұжымдық түрде белгілі діни ғұламалардың пікірін іздеу керек деген сенім қалыптасқан. Раввиндердің пікірлері яһуди заңына қатысты мәселелерге, сондай-ақ қоғамның барлық салаларына қатысты мәселелерге қатысты. Даас Тора туралы түсінікті хареттік раввиндер яһуди дінінде ұзақ уақыттан бері қалыптасқан дәстүр ретінде қараса, қазіргі православиелік ғалымдар хареттік талапты ревизионисттік деп санайды. Қазіргі православие ғалымдарының айтуынша, "даас Тора" термині бұрын қолданылған болса да, раббилік биліктің абсолюттілігі туралы түсінік тек Шығыс Еуропадағы Агудас Исраел партиясының құрылуынан кейінгі онжылдықтарда пайда болды. Сонымен қатар, хареди ұстанымын түсіндіретін православиелік ғалымдар заңдық және заңнан тыс мәселелерде раввиндік билікті бір-бірінен ерекшелеуге мұқият қарайды. Яһуди заңдарының мәселелерін жариялау кезінде раввиндік билік өкілдері шешімдерді прецеденттерге, деректерге және Талмудтық талдау қағидаттарына негіздеп шығаруы керек болса, раввиндік билік Даас Тора деп жариялау кезінде халахикалық пікірді айқындауға қарағанда үлкен еркіндікке ие. Халахикалық пікір танылған көздерден заңды негіздеуді талап ететін болса, қарапайым даас Тора әлдеқайда нәзік сипатта болып саналады және бұрынғы көздерден нақты заңды негіздеуді немесе нақты негіздеуді қажет етпейді. Осылайша, әр түрлі органдар өздерінің түсініктеріне негізделген қарама-қайшы пікірлер білдіруі мүмкін. Кейбір ғалымдар қазіргі заманның өрлеуі, зайырлы білімнің кеңінен таралуы және дінге деген берілділіктің азаюы салтқа сай яһуди қауымдастығының мүшелері раввиндердің басшылығына қарсылық білдірді деп айтады. Харедтердің даас Тора ұстанымы, мүмкін, заманауилікке байланысты өзгерістерге қарсы реакция. Бұл қарсы реакция раббилердің билігі қатесіз деген пікірге жол ашады. Басқа ғалымдардың пікірінше, даас Тора ұғымы Польшадағы соғыстар аралығындағы Агудат Исраел саяси партиясының өрлеуімен байланысты. Сонымен қатар, ол қазіргі православиелік яһуди басшыларының ұстанымына қарсы, заманауилікке қарсы шыққан харедилік ұстанымның бір бөлігі ретінде пайда болған болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер Израильдегі зайырлы ақпарат құралдары православиелік раввиндердің өз қауымдары мен саяси партияларындағы билігіне ерекше сын ретінде қарайды. Бұл қиындықты жеңу үшін православиелік қауымдар тек православиелік қауымдарға арналған БАҚ-тарды құрды. Денсаулыққа әсері – Ольтра-ортадхис пациенттерін емдеумен айналысатын психикалық денсаулық саласының мамандары әдетте жеке мәселелерге кеңес беру үшін раввиндік билікке жүгінетін адамдардың қиындықтарына тап болды. Бұл психикалық денсаулық саласының қызметкерлері осындай науқастарды емдеуде бірлескен күш-жігерді қолдайды, өйткені психикалық денсаулық саласының қызметкері діни мәселелер бойынша кеңес бере алмайды, бірақ раввиндік органдар күрделі мәселелер бойынша денсаулық кеңестерін бере алмайды. Бұл дилемма психикалық денсаулықтың бір кең таралған мысалы болып табылады, онда обсессивті-компульсивті бұзылысқа қатысты. Сондай-ақ, емдеуге ұмтылған ультра-православ пациенттерінің едәуір бөлігі алдымен раввиндерден рухани жауаптар іздеді, олардың алғашқы емдеу таңдауы раввиндік билік пен даналыққа жүгіну болды. OCD мәселесі қазіргі раввиндік жауаптарда (шеэлот у тешувот) қарастырылады. Интернет негізіндегі раввиндік билік – Интернеттің пайда болуымен раввиндер кеңес алу үшін ізделіп жүр. Алайда, интернет ортасындағы раввиндік билікке жүгіну қалыпты құрметтің төмендеу тәуекеліне әкеледі. Интернет коммуникациялық платформаларында раввиндік шешімдерге жауап беруге ұмтылу, еңбексіздікке әкелуі мүмкін.
Консервативті иудаизм
Консервативті иудаизмде "лос тасур" бұйрығы көбінесе тек Иерусалимдегі Синедрион сотының құзыретіне қатысты деп түсініледі, демек, оның үкімдеріне немесе дәстүрлеріне қатысты кейінгі раввиндердің билігіне қолданылмайды. Дегенмен, консервативті раввиндер "лос тасур" бұйрығы еврей заңындағы көпшілік пікірлер мәселесіне қатысты екі түрлі түсіндіруге ие болуы мүмкін екенін де мойындайды. Бірінші көзқарас, раббинат сотының көпшілік шешімдеріне Құдайдан берілген билік бар деген метафизикалық сенімге негізделген. Екінші көзқарас, пайғамбарлық дәуірден кейін Тораның берілу жолына қатысты теологиялық ұстанымға сүйенеді, бұл раббинаттың көпшілігімен байланысты биліктің төмен деңгейін қабылдауға мүмкіндік береді. Екі көзқарас та раббинаттағы азшылықтың және раббинат сотының көпшілігімен келіспейтін жеке тұлғалардың құқықтарына қатысты мәселелерді қамтиды. Консервативті иудаизмнің ішінде әрбір көзқарас сақталуы мүмкін және раббинаттың көпшілігін пайдалануға баса назар аударумен байланысты болғанымен, екінші көзқарас консервативті қозғалыстың дәстүрімен көбірек үйлеседі, ол раббинаттағы азшылыққа кеңірек өкілеттік беруге мүмкіндік береді.
Гендерлік билік
1980 жылдан бері консервативті иудаизм әйелдерді раввин қызметіне бекітіп, консервативті раввинатқа қабылдады, онда олар раввиндік міндеттердің барлық саласында қызмет етеді. Бұл кейбір ғалымдарды жыныс пен раввиндік билік арасындағы байланыс мәселесін зерттеуге жетеледі. Қозғалыстың теологиялық институтының мүшелері арасындағы алғашқы пікір бойынша, көптеген әйелдер раввин статусын алғаннан кейін раввинаттағы гендерлік теңсіздік маңызды мәселе болып тоқтатылатын еді. Бұл көзқарас консервативті иудаизмдегі раввиндік биліктің көп бөлігінің ер және әйел раввиндер үшін бірдей болатындығына сәйкес келеді. Дегенмен, әйелдердің қауымда ресми лауазымдарға қол жеткізуіне кедергі жасайтын факторларды зерттеу нәтижесінде, әйел раввиндердің раввиндік билік ретінде мойындалуындағы гендерлік кедергілерге қатысты сынға толы көзқарас қалыптасты.
Хасидтер діні
Хасидтік ортада ребе немесе тзадик көбінесе ерекше рухани күшке ие деп есептеледі және оның ізбасарлары өмірдің барлық ісінде жеке кеңес алу үшін оған жүгінеді. Тзадикке деген сенім Хасидтің ақыл-ойы мен санасын молшылыққа ие болу үшін алғышарт ретінде тоқтатуды қамтиды. Сондай-ақ, Хасид үшін тзадик Құдай мен Хасид арасындағы делдал рөлін атқарады. Тзадикке сенудің күші Хасидтік қозғалысының барлық тармақтарына ортақ болды, ал тзадиктың сөздері мен кеңестері Хасидтер тарапынан пайғамбарлық деңгейімен тең деп қарастырылды және Хасидтер олардан ешқандай ауытқуға болмайды. Дегенмен, Хасидтік топтар арасында тзадиктердің қарсылығының деңгейі бойынша айырмашылықтар бар. Хабадтың Лиади раввині Шнеур Зальман және Бреслов раввині Нахман өз ізбасарларының материалдық табыс үшін бата сұрауына қарсылық танытты.