Кіріспе
Құрттар туысы Эхинококк – Cestoda тұқымдасының бір туысы, жалпақ құрттар (platyhelminthes) тобының паразиттік класы. Адамдағы эхинококкоз – келесі түрлердің тудыратын жұқпалы ауру: E. granulosus, E. multilocularis, E. vogeli немесе E. oligarthrus. Құрттың инкубациялық кезеңі көбінесе ұзаққа созылады, 50 жылға дейін жалғасуы мүмкін. Цистикалық эхинококкоз көбінесе Оңтүстік және Орталық Америкада, Африкада, Таяу Шығыста, Қытайда, Италияда, Испанияда, Грецияда, Ресейде және АҚШ-тың батыс штаттарында (Аризона, Нью-Мексико және Калифорния) кездеседі. Эхинококкоз – зооноздық ауру. Ақырғы қожайындары – ет жейтін жыртқыштар: иттің, қасқырдың, түлкінің және арыстанның. Ересек тасқұрттар олардың жіңішке ішегінде тіршілік етеді және нәжіспен бірге шығарылатын жұмыртқаларды тудырады. Аралық қожайындар жұмыртқаларды жұту арқылы жұғады. Қойлар, ешкілер, ірі қара мал, түйелер, шошқалар, жабайы шөпқоректілер және кеміргіштер әдетте аралық қожайындар болып табылады, бірақ адамдар да жұқтыруы мүмкін. Адам – соқыр қожайын, себебі олардың денелерін қазіргі кезде ет жейтін жыртқыштар жемейді. Жұмыртқа аралық қожайынның ас қорыту жүйесінде қабыршақталып, планула дертізбасын (larva) тудырады. Ол ішек қабырғасын тесіп, қан ағысымен бауырға, өкпеге, миға немесе басқа да ағзаларға жеткізіледі. Онда орнығып, гидатидтік киста деп аталатын, көпіршік тәрізді құрылымға айналады. Киста қабырғасының ішкі қабатынан протосколекстер (яғни, қысыңқы тінді қабаттары бар сколекстер) бүршіктеп, киста ішіндегі сұйықтыққа шығады. Аралық қожайын өлгеннен кейін, оның денесін ақырғы қожайын ретінде жарамды етқоректілер жеуі мүмкін. Олардың жіңішке ішегінде протосколекстер керіліп, бекініп, ересек тасқұрттарға айналып, тіршілік циклін аяқтайды. Адамдарда кисталар жылдар бойы сақталып, өседі. Олар көбінесе бауырда (сондай-ақ, басқа да ағзаларда: көкбауыр, бүйрек, сүйек, ми, тіл және теріде) табылады және өлшемдері ұлғайғанда белгілер тудырмайынша немесе кездейсоқ анықталмайынша белгісіз болып қалады. Кисталардың зақымдануы (спонтанды немесе медициналық араласу салдарынан, мысалы, бауыр биопсиясы) анафилактикалық шоктан туындап, өмірге қауіпті болуы мүмкін. Кисталар ультрадыбыс, компьютерлік томография немесе басқа да бейнелеу әдістерімен анықталады. Антиэхинококк антиденелерін серодиагностикалық тесттер арқылы анықтауға болады: жанама флуоресцентті антиденелер, комплемент байланысуы, ELISA, Western blot және басқа да әдістер.
the organism
Echinococcus is a genus within Cestoda, a parasitic class of the platyhelminthes phylum (colloquially known as flatworms). Human echinococcosis is an infectious disease caused by the following species: E. granulosus, E. multilocularis, E. vogeli or E. oligarthrus. A worm's incubation period is usually long and can be up to 50 years. Cystic echinococcosis is mostly found in South and Central America, Africa, the Middle East, China, Italy, Spain, Greece, Russia, and the western United States (Arizona, New Mexico, and California). Echinococcosis is a zoonosis. The definitive hosts are carnivorous predators – dogs, wolves, foxes, and lions. The adult tapeworm lives in their small intestines and delivers eggs to be excreted with the stool. The intermediate hosts are infected by ingesting eggs. Sheep, goats, cattle, camels, pigs, wild herbivores, and rodents are the usual intermediate hosts, but humans can also be infected. Humans are dead end hosts, since their corpses are nowadays seldom eaten by carnivorous predators. The egg hatches in the digestive system of the intermediate host, producing a planula larva. It penetrates the intestinal wall and is carried by bloodstream to liver, lung, brain, or another organ. It settles there and turns into a bladder like structure called hydatid cyst. From the inner lining of its wall, protoscoleces (i. e. scoleces with invaginated tissue layers) bud and protrude into the fluid filling the cyst. After the death of the normal intermediate host, its body can be eaten by carnivores suitable as definitive hosts. In their small intestines, protoscoleces turn inside out, attach, and give rise to adult tapeworms, completing the lifecycle. In humans, the cysts persist and grow for years. They are regularly found in the liver (and every possible organ: spleen, kidney, bone, brain, tongue and skin) and are asymptomatic until their growing size produces symptoms or are accidentally discovered. Disruption of the cysts (spontaneous or iatrogenic e. g. liver biopsy) can be life threatening due to anaphylactic shock. Cysts are detected with ultrasound, X ray computed tomography, or other imaging techniques. Antiechinococcus antibodies can be detected with serodiagnostic tests – indirect fluorescent antibody, complement fixation, ELISA, Western blot, and other methods.
Таксономия
Бұл туысқа жататын бірнеше түр үшін филогенетикалық ағаш құрылды – Echinococcus oligarthrus, Echinococcus vogeli, Echinococcus multilocularis, Echinococcus shiquicus, Echinococcus equinus, Echinococcus ortleppi және Echinococcus granulosus. Ең алғаш бөлінген түрлер – неоропикалық эндемикалық түрлер E. oligarthrus және E. vogeli. E. ortleppi және E. canadensis – бауырлас түрлер, сондай-ақ E. multilocularis және E. shiquicus. E. canadensis E. granulosus-қа туыс. Бұл паразиттердің пайда болуы, иесі мен паразит арасындағы эволюциялық байланысты салыстыру нәтижесінде Солтүстік Америка немесе Азия деп саналады, бұл аталық иесінің иттің немесе мысықтың туысы болуына байланысты. Echinococcus oligarthrus және Echinococcus vogeli осы туыстың базалық түрлері болып табылады. Бұл туыс 10 миллион жыл бұрын бөлінген Taenia туысымен туыс. Echinococcus туысы Солтүстік Америкада иттілерде пайда болып, әртараптана бастады. 2020 жылы 16 елден келген ғалымдардың халықаралық күш-жігері Echinococcus түрлеріне қатысты генетика, эпидемиология, биология, иммунология және клиникалық аспектілерде қолданылатын терминология бойынша толық келісімге келді.
In 2020, an international effort of scientists from 16 countries lead to a detailed consensus on terminology, i. e. the terms to be used or rejected for the genetics, epidemiology, biology, immunology and clinical aspects linked with Echinococcus species.
Алдын алу
Echinococcus multilocularis-қа қарсы вакцина жоқ. Дегенмен, негізгі жануарлардың ішек құрттарын жою арқылы адамдарды түлкі тасқұртынан қорғауға болады.