Нахум Гольдман: Сионист лидер және еврей конгресінің қайыршысы

Кіріспе

Дүниежүзілік еврей конгресінің негізін қалаушы және президенті (1895–1982)

Нахум Голдманн (10 шілде 1895 – 29 тамыз 1982) – көрнекті сионист. Ол Дүниежүзілік еврей конгресінің негізін қалаушысы және 1951 жылдан 1978 жылға дейін оның президенті болды, сондай-ақ 1956 жылдан 1968 жылға дейін Дүниежүзілік сионисттік ұйымның президенті қызметін атқарды.

Өмірбаян

Нахум Голдман Ресей империясының Вишнево қаласында, Елді мекендер аймағындағы (қазіргі Вишнева, Беларусь) штетлде, әкесі жақтаушы сионист болған литвак отбасында дүниеге келді. Алты жасында ол ата-анасымен бірге Германияның Франкфурт қаласына көшті. 1911 жылы, орта мектепте оқып жүргенде, әкесімен бірге онінші сионистік конгреске қатысты. Голдман Марбург, Гейдельберг және Берлинде заң, тарих және философияны оқыды. Ол заң және философия мамандықтарын бітірді. 1913 жылы төрт айға Палестинаға сапар шекті, ал келесі жылы өзінің әсерлерін «Eretz Israel, Reisebriefe aus Palästina» (Эрец Израиль, Палестинадан келген саяхат хаттары) кітабында жариялады, ол екі басылымда шықты. 1916–18 жылдары Голдман Германияның «Nachrichtenstelle für den Orient» мекемесінде жұмыс істеді, ол Германия Сыртқы істер министрлігіне байланысты барлау және үгіт бюросы болатын. Бұл бюро Осман империясындағы этникалық және діни ұлтшылдық ағымдарды – пантүркізм, исламизм және сионизмді Германия мүддесі үшін пайдалануға тырысты, аймақтағы британ және француз ықпалын тежеу мақсатында. «Nachrichtenstelle» басшысы сол кездегі жетекші неміс арабтанушысы және шығыстанушы, сонымен қатар Германия еврей қауымының белгілі тұлғасы профессор доктор Евгений Митвох болды. Осы кезеңде ол сионистік идеалды қолдау үшін император Вильгельмнің қолдауын алуға тырысты. 1922 жылы ол «Эшкол Публикациялар» қоғамын құрып, сионистік мерзімді басылымдар шығарумен айналысты. 1929 жылы Якоб Клатцкинмен бірге «Encyclopaedia Judaica» жобасын бастады, ол сол кездегі жетекші еврей ғалымдарының еңбектерін қамтыды. «Эшкол» энциклопедияның неміс тіліндегі он томдық және еврей тіліндегі екі томдық нұсқасын жариялады. Голдман сыра залы төңкерісінен кейін нацистер тарапынан құпия коммунист агенті деп жалған айыпталды. 1934 жылы ол Элис Готтшалкқа үйленді, олардың екі ұлы болды: 1938 жылы Швейцарияда туған Гвидо, ол 1972 жылы АҚШ-та Германияның Маршалл қорын құрды, және Майкл. 1934 жылдың қарашасында Голдман Саар аймағындағы еврейлер мәселесі бойынша Муссолинидің қолдауын сұрады, бұл аймақ сол кездегі нацистік Германиямен қайта бірігуге дайын тұрды. 1933 жылы ол әкесінің жерлеу рәсімі үшін Палестинаға барғандықтан гестапоның тұтқындауынан құтылды. 1935 жылы ол неміс азаматтығынан айырылып, француз министрі Луи Бартудың араласуы арқасында Гондурас азаматы болды. Ол Гитлер мен нацистік партияның қаупін ерте болжағандығымен есімдері танымал. 1942 жылдың көктемінде ол: «Нацистік режим, қоршауға алынған кісі өлтіруші ретінде, ұятқа ұшырамас бұрын соңғы сәтте не істейтінін кім болжай алады?» деді. 1942 жылдың қазан айында Американың сионистік ұйымына сөз сөйлегенде, геноцид туралы хабарларды естіп, ол: «Біздің ұрпақ трагикалық жағдайда, ұрпақтың жартысы біздің көз алдымызда қырғынға ұшырап жатыр, ал қалған жартысы отырып, осы апатты тоқтатуға шамасы келмейді» деп қайғырды. Голдман 1940 жылдың маусымында АҚШ-қа көшіп, содан кейін АҚШ азаматы болды және 1964 жылға дейін сол жерде тұрды. Голдман Германияның Бад-Рейхенхолл қаласында өкпе ауруынан қайтыс болды. Ол Иерусалимдегі Герцль тауының ұлттық зиратында, Дүниежүзілік сионистік ұйымның басшыларына арналған бөлімде жерленді. Оның жерлеу рәсіміне сол кездегі премьер-министр Менахем Бегин қатыспады, Израиль үкіметі қайғы туралы ресми мәлімдеме жасамады. Ясир Арафат көңіл айтып, «Палестиналықтар Нахум Голдманның өліміне қайғырады. Ол ерекше тұлғалы еврей мемлекет қайраткері еді. Ол барлық халықтар үшін әділдік пен заңды құқықтар үшін күресті» деді.

Nahum Goldmann was born in Vishnevo, Russian Empire, a shtetl in the Pale of Settlement (now Vishnyeva, Belarus), the son of a teaching and writing Litvak family, whose father was an ardent Zionist. At the age of six, he moved with his parents to Frankfurt, Germany, where his father entertained leading Zionists and intellectuals, and where he attended the Musterschule. In 1911, while still in high school, he and his father attended the Tenth Zionist Congress. Goldmann went on to study law, history and philosophy in Marburg, Heidelberg and Berlin. He graduated in law and philosophy. In 1913 he visited Palestine for four months, publishing his impressions the following year in his book Eretz Israel, Reisebriefe aus Palästina (Eretz Israel, Travel letters from Palestine), which was published in two editions. In 1916–18, Goldmann worked for the German "Nachrichtenstelle für den Orient", an intelligence and propaganda bureau linked to the German Foreign Office, which tried to exploit ethnic and religious nationalist currents within the Ottoman Empire such as Panturkism, Islamism and Zionism in German interests, to fight back increasing British and French influence in the region. In that period, the head of "Nachrichtenstelle" was Prof. Dr. Eugen Mittwoch, a leading German Arabist and Orientalist and at the same time a leading personality in Germany's Jewish community. During this period, he attempted to enlist Kaiser Wilhelm's support for the Zionist ideal. In 1922 he founded the Eschkol Publikations Gesellschaft (Eschkol Publication Society), and was involved in publishing a Zionist periodical. In 1929 he and Jakob Klatzkin started the project Encyclopaedia Judaica, which reflected the work of the leading Jewish scholars of the day. Eschkol published ten volumes of the Encyclopaedia Judaica in German and two volumes in Hebrew. Goldmann was falsely denounced by the Nazis as a secret communist agent shortly after the Beer Hall Putsch. In 1934 he married Alice Gottschalk and they had two sons, Guido, born 1938 in Switzerland, who founded the German Marshall Fund in the United States in 1972, and Michael. In November 1934, Goldmann petitioned Mussolini's support in relation to the Jews of the Saar, a region about to reunite with what was then Nazi Germany. In 1933, he managed to escape arrest by the Gestapo because he was in Palestine for his father's funeral. In 1935 he was stripped of his German citizenship, and became a citizen of Honduras thanks to the intervention of the French Minister Louis Barthou. He is credited with early prediction of the threat posed by Hitler and the Nazi Party. In the spring of 1942 he said, "[W]ho can foretell what the Nazi regime, once brought into the position of the surrounded killer, will do in the last moment before it goes down to shame?" Addressing the Zionist Organization of America in October 1942, having heard the reports of genocide, he lamented, "Our generation is in the tragic position that one half of the generation is being slaughtered before our eyes, and the other half has to sit down and cannot prevent this catastrophe." Goldmann took up residence in the United States in June 1940, eventually became a U. S. citizen, and remained there until 1964. Goldmann died in Bad Reichenhall, Germany of pulmonary collapse. He was buried in Jerusalem's Mount Herzl National Cemetery in the section reserved for leaders of the World Zionist Organization. His funeral was not attended by then Prime Minister Menachem Begin, and no official statement of grief was issued by the Israeli government. Yasser Arafat sent condolences, stating that "The Palestinians mourn the death of Nahum Goldmann. He was a Jewish statesman of a unique personality. He fought for justice and legitimate rights for all peoples."

Яһудилік және сионисттік белсенділік

Голдман АҚШ-тағы еврей басшылығының бөлінгенін, «ниет пен мақсаттың» бірлігі маңызды болған кезде біріктірілген саясаттың болмағанын анықтады. Голдман мен Уайздың ортақ пікірі, олар Хиллель Куктың (Питер Бергсонның) Еуропаның тасталған еврейлерін құтқаруға бағытталған белсенді, шығармашылық және ашық әдістеріне қарсы күшті оппозиция жасады. Осының салдарынан Голдман мен Уайз құтқару жұмысына кедергі келтірушілердің алдына шықты. «Үйде саяси қысым көрсету кезінде әрқашан сақтық пен сыпайылықты сақтау керек, әйтпесе ықпалды дипломаттардың наразылығына ұшырау қаупі бар» деген тұжырымына сәйкес, Голдман да, оның төңірегіндегі еврей басшылары да, Еуропалық еврейлер нацизмнен пана іздеп жүрген кезде АҚШ-тың иммиграциялық квота жүйесіне қарсы ашық науқан ұйымдастырмады. Луи Брандейс және Феликс Франкфуртер сияқты кейбір американдық еврейлер тыныш дипломатияға белсенді түрде араласып, 1939 жылға дейін квоталар толықтырылуына қол жеткізді. 1938 жылы Аншлюс салдарынан босқындар мәселесі ушығып, президент Рузвельтті сол жылдың шілде айында Францияда өткен Эвиан конференциясын шақыруға мәжбүр етті. Конференцияның мақсаты – жүздеген мыңдарға жеткен қашқын еврейлерге баспана табу болатын. Голдман Дүниежүзілік еврей конгресінің бақылаушысы ретінде қатысты. 32 елдің ішінде тек Доминикан Республикасы ғана қосымша босқындарды қабылдауға келісті. Осы жағдайда күш-жігер негізінен «Палестинаны қайта жандандыру» бағдарламасына қайта бағытталды. Голдман 1942 жылы нацистік саясаттың еуропалық еврейлерге тигізетін зиянын азайту үшін біртұтас стратегия жасау мақсатында сионистік ерекше конференция шақырды, нәтижесінде Білтмор бағдарламасы қабылданды. Бұл бағдарлама, басқалармен қатар, Палестинаға еврейлердің шексіз көшіп келуін талап етті. 1943 жылғы мамырда өткен Америкалық төтенше комитет отырысында Голдман, Абба Хиллель Сильвермен бірге, Макдональдтың ақ қағазына қарсы күрес еврей мемлекетін құру жолындағы қадам екенін жақтады. 1945 жылдың қаңтарында Голдман Еуропадағы еврей халқының қалдықтарын құтқару және қайта бейімдеу үшін Американдық еврей бірлескен тарату комитетінің (JDC) және еврей агенттігінің күш-жігерін біріктіретін комитет құруға белсенді түрде көмектесті. Голдман Палестинада екі мемлекет құруды, біреуі араб, біреуі еврей мемлекеті болуын ұзақ жылдар бойы қолдады. Оның пікірінше, тәуелсіздік нақты аумақты бақылаудан маңыздырақ, ал мақсат – «Палестинаның лайықты аумағында өмір сүретін еврей мемлекетін құру» болуы керек еді. Соғыстан кейін ол Давид Бен-Гурионмен бірге Израиль мемлекетін құру үшін белсенді жұмыс істеді, бірақ ол Моше Шертокпен бірге Бен-Гурионға арабтармен дипломатиялық келісімге қол жеткізу үшін тәуелсіздік жариялауды кейінге қалдыруды кеңес берді. Ол британдықтар мандатын тастап, Израиль мемлекеті жарияланғаннан кейін араб-израиль соғысы басталуы мүмкін деп алаңдады. 1951 жылдан бастап ол Еврей агенттігінің атқару комитетінің төрағасы болды. Сол жылы ол Нью-Йоркте 23 ірі ұлттық және халықаралық еврей ұйымдарының кездесуін шақырып, Батыс Германия үкіметімен нацистік Германия мен Холокост салдарынан еврейлерге келген зиян үшін өтемақы төлеу туралы келісімге қол жеткізу мәселесін талқылады. Осы кездесуден Германияға қарсы еврейлердің материалдық талаптары жөніндегі конференция (Талаптар конференциясы деп те аталады) құрылды. 1952 жылдың 10 қыркүйегінде, алты айлық келіссөздерден кейін, Талаптар конференциясы мен Конрад Аденауэрдің Батыс Германия үкіметі арасында өтемақы туралы келісімге қол жеткізілді. Келісімнің тарихи маңызын атап өткен Давид Бен-Гурион 1952 жылы доктор Голдманға: «Жүдей халқының тарихында бірінші рет, жүздеген жылдар бойы қанаушылық пен тонауға ұшыраған қанаушы мен тонаушы олжаның бір бөлігін қайтарып, материалдық шығынның бір бөлігі үшін жаппай өтемақы төлеуге мәжбүр болды» деді. 1954 жылы Австрия мен Израиль арасында ұқсас келісімге қол қойылды. Голдман Израильден тыс көптеген еврей ұйымдарының үйлестіруші органы – Дүниежүзілік еврей конгресінің президенті болды. Ол Израильдің ресми саясатын қатты сынға алса да, басқа елдерде Израильді қолдады. 1956 жылдан 1968 жылға дейін Голдман Дүниежүзілік сионистік ұйымның президенті болды. Осы қызметінде Голдман Израиль үкіметінің Адольф Эйхманды ұрлаудағы әрекеттерін ашық сынап, мәселені халықаралық сотқа беруге шақырды. 1962 жылы Израиль азаматтығын, ал 1969 жылы Швейцария азаматтығын алды. Ол Израильде тұрақты түрде тұрмады, уақытын Израиль мен Швейцария арасында бөлісті. Өмірі бойы жеті азаматтық алды және соңғы жылдарын Парижде өткізді.

Goldmann found Jewish leadership in the U. S. divided, with no cohesive policy in place at a time when unity of "intention and purpose was vital." Among other reasons it was this view, shared by Goldmann and Wise, which led them strongly to oppose Hillel Kook's (Peter Bergson)'s energetic, creative and public methods of attempting to rescue the abandoned Jews of Europe. As a result Goldman and Wise became leading obstructors of rescue. Consistent in his view that "in exerting political pressure at home, one must always be cautious and tactful or risk incurring the hostility of influential diplomatic figures," neither Goldmann nor the Jewish leadership around him mounted a public campaign against the American immigration quota system even as European Jewry were seeking refuge from Nazism. Some American Jews, including Louis Brandeis and Felix Frankfurter, did try their hands at quiet diplomacy with some success, such that the quotas were being filled by 1939. The worsening of the refugee problem after the Anschluss in 1938, however, created additional pressure, leading President Roosevelt to call for an international conference known as the Evian Conference, which met in France in July of that year. The conference goal was to find homes for the hundreds of thousands of displaced Jews. Goldmann attended as an observer for the World Jewish Congress. Of the 32 nations that attended, only the Dominican Republic agreed to accept additional refugees. In such circumstances, efforts were mainly directed towards the old program of 'rehabilitating Palestine'. Goldmann called for an extraordinary Zionist conference in 1942 to form a cohesive strategy to attenuate the devastating effects of Nazi policies on European Jews, and the outcome was the Biltmore program, which called for, among other things, unrestricted Jewish immigration to Palestine. At the May 1943 American Emergency Committee meeting Goldmann, along with Abba Hillel Silver, was an advocate of the rationale that the struggle against the MacDonald White Paper was a step in the establishment of the Jewish commonwealth. In January 1945, Goldmann was instrumental in the creation of a committee combining the efforts of the American Jewish Joint Distribution Committee (JDC) and the Jewish Agency for the rescue and rehabilitation of the remnants of the Jewish people in Europe. Goldmann had long supported the creation of two states in Palestine, one Arab and one Jewish; his view was that independence was more important than controlling specific territory, and his definition was that the aim should be to create 'a viable Jewish state in an adequate area of Palestine’. After the war he worked actively with David Ben Gurion towards the creation of Israel, although he, with Moshe Shertok, advised Ben Gurion, in vain, that the declaration of independence be delayed in order to allow more time for reaching a diplomatic entente with the Arabs. He was concerned that an Arab Israeli war would break out after the British left their Mandate and the State of Israel was proclaimed. From 1951 he was the Chairman of the Executive Committee of the Jewish Agency. In that year, he convened a meeting in New York City of 23 major national and international Jewish organizations to address the task of negotiating an agreement with the West German government for the reparations to Jews for losses caused by Nazi Germany and the Holocaust. The Conference on Jewish Material Claims against Germany (also known as the Claims Conference) was the organization that emerged from this meeting. On September 10, 1952, after six months of negotiations, a reparations agreement between the Claims Conference and Konrad Adenauer's government of West Germany was reached. Noting the historic import of the agreement, David Ben Gurion said in 1952 [to?] Dr. Goldmann, “For the first time in the history of the Jewish people, oppressed and plundered for hundreds of years the oppressor and plunderer has had to hand back some of the spoil and pay collective compensation for part of the material losses.” In 1954, a similar treaty was signed between Austria and Israel. Goldmann served as president of the World Jewish Congress, the coordinating body for many Jewish organizations outside Israel. He supported Israel in other countries, even though he was a profound critic of official Israeli policies. From 1956 to 1968, Goldmann served as the President of the World Zionist Organization. In that capacity Goldmann was openly critical of the Israeli Government's actions in the abduction of Adolf Eichmann, and urged referring the matter to an international court. He became a citizen of Israel in 1962, and of Switzerland in 1969. He never took up permanent residence in Israel, dividing his time between Israel and Switzerland. During his life he held seven citizenships, and lived the last part of it in Paris.

Еврей мәдениетінің мемориалдық қоры

Еврей мәдениетінің мемориалдық қоры 1964 жылы Голдманмен құрылды, ол Германия Федеративтік Республикасының канцлері доктор Конрад Аденауэрмен өтемақы төлеу туралы келіссөздер жүргізді. Голдманның MFJC-ге қатысты көзқарасы – Холокост кезінде қырылғандардың орнын толтыру үшін жаңа буын суретшілерді, ғалымдарды және Тораны зерттеушілерді дамыту еді. Барлығында, Голдман Батыс Германия үкіметінен еврей мәдени өмірін жаһандық деңгейде қолдау үшін 20 миллион доллардан астам қаржы алды. Құрылғаннан бері MFJC еврей академиялық, ғылыми-зерттеу және білім беру мекемелеріне, сондай-ақ жеке тұлғаларға 16 000-нан астам грант, стипендия және шәкіртақы берді. Қор еврей өмірінің барлық салаларындағы көшбасшыларға гранттар ұсынады.

Нахум Голдман стипендиясы бағдарламасы

Нахум Голдманн стипендиялық бағдарламасы 1987 жылы әлемнің түкпір-түкпірінен келген жас еврей көшбасшыларын біріктіру, оларға қатысты мәселелерді талқылау, еврейлік идентитілерін зерттеу, көшбасшылық дағдыларын қатайту және әлемнің басқа аймақтарындағы еврей қауымдастықтарымен танысу мақсатында құрылды. Бағдарлама аясындағы іс-шаралар әлемнің әртүрлі елдерінде өткізілді, және 70-тен астам елден 1000-нан астам адам бағдарламаның түлектері болып табылады.