Кіріспе

Туи Канокуполу (басшылар) – Тонгадағы Хаа Туи (патша әулетінің) төмен дәрежедегі өкілдері.

Терминология

Хаа Туи Канокуполу Кау Халалало деп сипатталады. Каухала сөзі «жолдың қабағы» дегенді, ал лало – «төмен» дегенді білдіреді. Осылайша, Кау Халалало – жолдың төменгі қабағы. Кау Халалало термині Хаа Туи Канокуполуды патшаның әулетінің ең аға және қасиетті мүшелері болып саналатын Хаа Туи Тонгадан ажыратады. Кау Халалалодан өзгеше, Хаа Туи Тонга Кау Халаута, яғни «жолдың жоғары қабағы» деп аталады. Тонганың ежелгі астанасы және Хаа Туи Тонганың дәстүрлі тұрағы – Муа Тонгатапуда Хаа Туи Тонга жолдың жоғары, құрлыққа қарайтын жағында, ал Хаа Туи Канокуполу жолдың төменгі, жағалау жағында тұрған. Муа Тонгатапуда елді мекен жолдың төменгі, жағажай бойында кеңейтілген. Инаси рәсімдері кезінде Тонга империясының түрлі биліктерінен (аудандарынан) Хаа Туи Тонгаға құрмет көрсетіліп, Хаа Туи Канокуполу қайықтармен келіп, жағажайға қоныстанған. Олар құрмет көрсеткеннен кейін (мысалы, жемістер сияқты сыйлықтар ұсынғаннан кейін), Хаа Туи Канокуполу өз биліктеріне қайта оралған. Тупу – Туи Канокуполуға берілетін лақап.

Нгата, 1-ші Туи Канокуполу

Хаа Туи Канокуполу лауазымы Моунга'отонга, алтыншы Туи Хаа Такалауа (патша) тұсында пайда болды. Нгата – Моунгатонга мен Тохуияның кіші ұлы, Тохуия – Уполудан шыққан самоан әйелі, ол Сафатадан шыққан самоан соғыс басшысы Аманың қызы еді. Нгата Хаа Туи, Туи Тонга және Туи Хаа Такалауа атынан округті басқару үшін Тонга империясының батыс бөлігі – Тонгатапудағы Хихифо ауданына жіберілді. Нгатаға оның көкесі Нуку мен туысы Ниукапу сүйемелдеді. (Бұл оқиғалар Улутолу әңгімесінде баяндалған). Нгатаның бұл жобасын анасының отбасы – Фале Хаакили ("Хаакили үйі") де қолдады. Тонганың барлық аймақтарында Фале Хаакили – Туи Канокуполудың дәстүрлі қолдаушылары. Нгата Хавакатолоның (Хихифо ауданы) басшысы Ахомеэдің екі қызы Ваэтапу мен Кауфоуға үйленді. Олардың балалары алғашқы Туи Канокуполу руын құрып, Хихифода қоныстанды. Хаа Нгата руы Хаа Нгата Мотуа (ескі Хаа Нгата) және Хаа Нгата Тупу деп екіге бөлінеді.

Атаматаила, 2-ші Туи Канокуполу

Атаматаила Хихифолық Нгата мен Кауфоудың ұлы болды. Ол Хихифо губернаторының лауазымын нығайтты. Ол Туи Хаатуунганың қызы және Орталық Тонга империясының басшысы Туи Хаамеяның қызының немересі Токилупеге үйленді. Атаматаиланың қызы Палула Тонганың сегізінші патшасы Ваэа Тангитаудың әйелі болу үшін жіберілді.

Матаэлетүапико, 3-ші Туи Канокуполу

Матаэлетүапико Атаматаила мен Токилупенің ұлы болды. Ол Орталық Тонга империясының басшысы Туи Хаамеаның қызы Папахамеаға, 31-ші Туи Тонганың қызы Фатафехи Каулуфонуафекайға және Тамаха руының Туи Тонгасы Фефиненің қызы Туималаға үйленді. Матаэлетүапиконың балалары Туи Канокуполудың екінші руын – Хаа Хавеані құрады. Хаа Хавеа Орталық Тонганың үлкен Хавеа руы – Хаа Хавеа Лахи және Вавау аралдарының кіші Хавеа руы – Хаа Хавеа Сии деп екіге бөлінеді.

Оның Ұлылығы, 22 - ші Туи Канокуполу, Тауфахау Тупу IV патшасы

Тауфахау Тупу IV – Ұлылық патшайым Салоте Тупу III және Тунги басшысының ұлы болған. Ол тақ мұрагері ретінде Тупутоа деп белгілі болды, кейін әкесінің Тунги атағын иеленді. 1965 жылы таққа отырып, Тунги атағын сақтап қалды, ал Тупутоа атағы тақ мұрагеріне берілді.

Оның Ұлылығы, Король Георг Тупу V, 23-ші Туи Канокуполу

Ол 2006 жылы әкесінен мұрагерлікке өтті және 2012 жылы қайтыс болғанға дейін таққа отырды.