Кіріспе
Афиналық Платонның диалогы. оның соңғы еңбектерінің бірі. Эпиномис (грекше: Ἐπινομίς, немесе Заңдар туралы) – Платонның барлық еңбектеріндегі соңғы диалог, ол Заңдардағы әңгімелесушілердің арасындағы сұхбаттың жалғасы. Бұл он екі кітаптан тұратын, қала құрылымын қалай дұрыс жасауды зерттейтін еңбек. Әңгімеге Критің Клинийі, Спартаның Мегилі және аты-жөні айтылмаған афиналық қатысады. Эпиномисте олар бұрынғы талқылауда қамтылмаған бір мәселені қарастыру үшін қайта жиналады: адам қалай даналыққа жетеді.
Epinomis (Greek: Ἐπινομίς, or On the Laws) is the final dialogue in the Platonic corpus, a follow on conversation among the interlocutors of Laws – a twelve book exploration of the best way to structure a polis. The participants in the conversation were Clinias of Crete, Megillus of Sparta, and an unnamed Athenian. In Epinomis they reconvene to address an issue not covered in the earlier discussion: how one acquires wisdom.
Қысқаша мазмұны
Кленияс Мегиллмен және афиналықпен қайтадан кездесіп, «Өлімге ұшырайтын адамды даналыққа (σοφια) жетелейтін қандай зерттеулер бар?» деген сұрақ қояды (973б). Афиналық жауап ретінде «Бақыт пен қуаныш» көптеген адамдар үшін мүмкін емес екенін айтады, өйткені жас және қарттың өмірі ауырсыну мен ыңғайсыздыққа толы, сондықтан олар білім алуға аз уақыт бөледі. Орта жастағы қысқа мерзім, бұл ыңғайсыздықтар біраз уақытқа басылады, жеткіліксіз. Одан басқа, даналықты іздегендердің көбісі оны өмір сүру үшін қажетті өнер мен ғылымдардан: шаруашылық және өндіріс, жұлдыжол болжау, музыка мен сурет салу, тіпті қорғаныс ғылымдары, соғыс және медицинадан іздейді, бірақ олардың ешқайсысы көп көмекке ие емес. «Олардың ешбір құрылғысы нағыз даналыққа лайықты атаққа ие бола алмайды; олар ережеге келтірілмей, қиялға толы болжамдар мұхитында адасып жүр» (975а). Бізді даналыққа жетелейтін бір ғылым – сандар ғылымы (αριθμος) (976e) – ол құдайдан берілген сый. Қай құдай? Уран, немесе оны Хронос немесе Олимп деп атаңыз, қалай қаласаңыз. «Ол бізге сандар тізбесінің сыйлығымен бірге, біз де солай деп есептейміз, түсініктің қалған бөлігін және барлық жақсылықты да береді. Бірақ ең үлкен сый – адам сандар сыйлығын қабылдап, санасын бүкіл аспан шеңберіне таратуға мүмкіндік беруі». Басқа да қасиеттер – әділдік, батылдық және ұстамдылық – осы білімсіз де қол жеткізіледі, бірақ нағыз даналық оны талап етеді. Содан кейін әңгіме космологияға ауысты, оның мақсаты – жаратылысты дұрыс түсіну даналыққа жетудің алғышарты екенін көрсету. Афиналық ең алдымен Гесиод пен басқалардың құдайлар мен адамзаттың пайда болуы туралы айтқандарын сынады. Ол Заңдардағы дін туралы талқылауға сілтеме жасап, онда құдайлардың бар екендігі, олардың үлкен-кішілі барлық нәрсеге қамқорлық жасайтыны және ешқандай жалбарыну оларды әділдік жолынан бұра алмайтыны туралы айтқандарын еске салды. Ол енді жанның тәннен бұрын пайда болғаны рас болуы керек екенін қосты. Себебі біз көрген барлық «денелер», жерде болсын немесе аспанда, тәнсіз «жанмен» тірілген. Дәл осы жан шикі элементтерді – олардың бесеуі (жер, ауа, от, су және эфир) – тірі денеге айналдырады. Барлық денелер барлық элементтерден құралған болса да, әртүрлі түрлерде бір элемент басым. Жер бетіндегі барлық тірі жандар үшін бұл – «жер». Аспандағылар үшін от. Сонымен қатар, аспан денелері – күн, ай, жұлдыздар және бес планета – Гермес (Меркурий), Афродита (Венера), Арес (Марс), Зевс (Юпитер) және Хронос (Сатурн) – ақылды, ал жер бетіндегілер ақылды емес. Қалай? Әйтпесе, аспан денелері қалайша өздерінің тұрақты қозғалысын мәңгілік сақтай алады? Тек құдайлардың құлшынысы арқылы ғана олар өз орбиталарын ұстап тұра алады. Жер бетіндегі денелердің, адамдардың да, адам емес жандардың да қозғалысының тұрақсыздығы олардың ақыл-ойының жоқтығының белгісі. Аспан мен жердің арасында ортаңғы аймақ бар, онда басқа да жандар тұрады: демон мен оларға ұқсас жандар, негізінен эфирден немесе ауадан тұрады, мөлдір және ажыратылмастан, бірақ біздің ойларымызды оқи алады. Олар жақсылықты жақсы көреді, жамандықты жек көреді. Олар құдайлардан айырмашылығы, ауырсыну мен қуаныш сезімін сезіне алады және олар бір-біріне де, құдайларға да барлық нәрсенің түсіндірмешілері ретінде қызмет етеді. Бесінші элемент, су, біз жартылай құдай деп атайтын нәрсеге жатады, ол кейде көрінеді, бірақ кейде жасырынып, көрінбейді, сондықтан бізді оның анық емес көрінісімен таңғалдырады (985б). Осы демон, жартылай құдайлар және оларға ұқсас жандар кейде түсімізде пайда болады немесе аурулардың немесе өлім аузында естілетін оракулдық немесе пайғамбарлық дауыстар арқылы бізге келеді, бұл нағыз құдайларға назар аудармайтын көптеген діни тәжірибелерге әкелді және шындықты білетіндердің үнсіздігі қорқынышты емес пе? Бұл жерде афиналық өзінің аспан денелері мен оларды мекендейтін/жандандыратын құдайлар туралы бұрынғы тұстарын қайта қарастырды, содан кейін гректердің географиялық жағдайға ие болуын атап өтті, бұл «ерекше жетістікке жету үшін өте қолайлы». Олар басқа қоғамдарға қарағанда кейінірек құдайларды ашқанмен, «Грек еместерден бірдеңе алған сайын, олар оны одан да жоғары кемелдікке жеткізеді» (987e). Олар сондай-ақ осы құдайлардың табиғатын жақсырақ түсінеді. Бұл оны «сандарға» қайтарды – осы түсініктің нағыз жолы. Демек, даналықты үйрету үшін қандай білім қажет? Біз табуымыз керек – білімнің немесе ғылымның қандай түрі, оны білу жеткіліксіз болса, бізді өз құқықтарымыздан бейхабар қалдырады, осы кемшілік болғанша. Мен оны биіктікте де, тереңдікте де іздедім және енді сізге оны мүмкіндігінше анық жеткізуге тырысамын. Менің мықты сенімділігімше, мәселенің түбі – біздің өзіміздің ең маңызды қасиеттеріміздегі қателік. Адамдық қасиеттердің ішінде ең үлкені – соғыну (989а б). Даналыққа қажетті білім құдайдан келеді, сондықтан құдайларға құрмет көрсету – оған жетудің қажетті шарты. Бірақ біз соғынуды қалай үйренеміз? Біз осы зерттеуге беретін ат, тақырыбымен таныс емес адамды таң қалдырады – астрономия (ἀστρονομία) (990а). Ал астрономия математика (μαθημάτων), геометрия (γεωμετρίαν), кеңістіктік геометрия (стереометрия, στερεομετρία) және музыкадағы (гармония, ἁρμονία) қатынастар туралы алдын ала білімді қамтиды. Дұрыс жолмен зерттеуді жалғастырған адамға барлық геометриялық құрылыстар, барлық сандар жүйелері, дұрыс құрылған әуендік прогрессиялар, барлық аспан денелерінің біртұтас ретті жүйесі ашылады және олар ашылады, егер, мен айтқандай, адам зерттеулерін дұрыс жүргізсе, санасымен олардың жалғыз мақсатына назар аударса. Мұндай адам ойланып, осы мәселелердің барлығының арасындағы табиғи байланыстың біртұтас байланысын ашады. Егер осы мәселелер басқа рухта қарастырылса, адам, мен айтқандай, сәтіне сенеді. Біз сенімді болғанымыз жөн, осы талаптарсыз ешбір қоғамда бақыт пайда болмайды; осы әдіс, осы тамақ, осы зерттеулер қажет; қиын немесе оңай, осы жолмен жүруіміз керек. Соғынудың өзі бізге құдайларды еске түсірмейді, енді олардың барлығы туралы қуанышты жаңалық ашылғаннан кейін. (991e 992b) Афиналықтың соңғы сөздері әңгімені Заңдарда толыққандай қарастырылмаған мәселеге – кім билік құруы керек екеніне қайтарды. Сондықтан біз жеке дауысымызбен және қоғамдық заңымызда осы зерттеулерде еңбек еткендер, ересек жасқа жеткенде, біздің басқарушылық лауазымдарымызға тағайындалсын, басқалар олардың сөзіне құрметпен қарап, барлық жыныстың құдайларына құрметпен қарасын және біз осы даналықтың мәнін толық түсінгендіктен және оның талаптарын сынап көргендіктен, түндегі кеңесіміздің барлық мүшелерін оған қатысуға шақыруымыз дұрыс болар еді (992d). Қорытындылай айтқанда, афиналықтың аргументі мынадай: төрт қасиеттің (батылдық, әділдік, ұстамдылық және даналық) ішінде даналық ең үлкені – бізге қол жеткізілген басқа да пайдаларды қалай дұрыс қолдану керектігі туралы білім. Оны тек соғыну (εὐσεβείας) арқылы үйренуге болады: құдайларға құрмет көрсету және оларды білу – кейбір адамдар сияқты емес (Гесиод және басқалар), бірақ олардың нағыз табиғатында. Олардың табиғаты олардың көрінетін көрінісінде ашылады: аспандағы сегіз дененің қозғалысы: күн, жұлдыздар, ай және планеталар. Бұл денелер білімсіздіктен емес, оларды жандандыратын құдайлық интеллектінің арқасында қозғалады. Білімсіздік – жердегі жағдай – хаостық қозғалысқа әкеледі.
Авторлығы / шынайылығы
Эпиномистің авторлығы ежелгі заманнан бері даулы. Грамматик Трасилл (б.з. 1-ғасыры), Диоген Лаертский (б.з. 3-ғасыры) Платонның өмірбаянында баяндайтын болса, ол оны Минос, Заңдар және Хабарламалармен бірге Платонның тоғыз тетралогиясының соңғысына қосты. Алайда Диоген былай деп хабарлады: Кейбіреулер оппунттық Филипп өзінің «Заңдар» еңбегін балауызға түсіргенін айтады. Олар Эпиномистің де оған тиесілі екенін айтады. Бұл пікірді 10-шы ғасырдағы Суда авторы қайталады: [Аты белгісіз] философ Платонның Заңдарын 12 кітапқа бөлді; өйткені ол 13-ші кітапты өзі қосты делінеді. Ол Сократтың және Платонның шәкірті болды, аспан денелерін зерттеумен шұғылданды. Македониялық Филипптің тұсында өмір сүрген ол келесілерді жазды: Күн мен айдың арақашықтығы туралы; Құдайлар туралы (2); Уақыт туралы (1); Мифтер туралы (1); Бостандық туралы (1); Ашу туралы (1); Өзара қарым-қатынас туралы (1); Опунттық локриандар туралы; Рахат туралы (1); Ыстық туралы (1); Достар және достық туралы (1); Жазу туралы; Платон туралы; Айдың тұтылуы туралы; Күн, ай және Жердің мөлшері туралы (1); Шаңғыршық туралы; Планеталар туралы; Арифметика туралы; Көбейтілген сандар туралы; Оптика (2); Эноптика (2); Киклиака; Орташа есептер; және т.б. Судадағы аты белгісіз философтың кім екенін Людольф Кюстер анықтады, ол 1705 жылы оның еңбегінің басылымын және аудармасын жариялады, бұл оның Филипп екенін нақтылады. Ол өзінің ойын мына жазбада түсіндірді: Мен ұзақ уақыттан бері Судада айтылған осы аты белгісіз философтың кім екенін іздеп келемін. Соңында ол Платонның шәкірті, оппунттық Филипп екенін анықтадым. Бұл ақпарат Лаертскийдің Платонның өмірбаянынан, 37-ші нөмірден алынған. Себебі сол жерде оппунттық Филипп Эпиномистің авторы екені айтылған, ол 13-ші кітап. Сонымен қатар, біздің аты белгісіз философтың жазбаларын қарап, оның Локрис Оппунтий туралы жазғанын көреміз, Филипп Оппунтийдің оған қаншалықты сәйкес келетініне ешкім күлмейтінін анықтауға болады. Қазіргі ғалымдар Эпиномистің авторы Платон ба, әлде Филипп пе деген мәселеде екіге бөлінген. А. Э. Тейлор және неміс ғалымы Х. Раэдер Вернер Ягердің сөздері бойынша Платонның авторлығын жақтады, себебі олар оған математикалық білімді жатқызуды қалады. Герхард Леджердің Эпиномисті Заңдармен байланыстыратын стилометриялық талдауы Платонның авторлығын қолдайтын сияқты, бірақ Дебра Найлс пен Холгер Теслефф атап өткендей, мұндай талдау кері нәтижеге де әкелуі мүмкін: Заңдардың өзі Платонның еңбегі емес – екі жұмыс та Платондық негізге материалдың жиналуын көрсетеді, оның соңғы түрі кейінірек диалогтар деп аталатын стильді қабылдаған, бірақ қарастырылған тақырыптардың біртұтас көрінісі жоқ. Басқалардың көпшілігі Филипп Опустың авторлығын растайтын ежелгі куәлікті қабылдады. Егер осы пікірді қабылдаса, онда Филипптің әрекеті Академия басшыларының ресми қолдауына ие болды ма, әлде ол «мектептен тыс» жазды ма деген сұрақ туындайды. Одан әрі, ол Платонның ойларын оның кейінгі жылдары дамығандай бейнеледі ме, әлде ол Платоннан асып, Эпиномиске өз сенімдерін сіңірді ме (Найлс пен Теслефф айтқандай)? Бұл мәселелер де кеңінен талқыланды. 1940 жылдары жазған Вернер Ягер Филипптің Академияның қолдауымен жұмыс істегенін көрді: Платон қайтыс болғаннан кейін, оның хатшысы және биографы болған Опустың Филипп «Заңдарды» оның балауыз тақташаларындағы толық емес жобасынан өңдеп, оны он екі кітапқа бөлді. Ол билеушіні тәрбиелеу жүйесінің болмауынан туындаған олқылықты байқады және билеушіге қажетті ерекше білімді егжей-тегжейлі анықтап, оны толықтыруға тырысты. Осы қосымша ойларын ол әлі күнге дейін кітаптың соңында «Эпиномис» немесе «Заңдарға қосымша» ретінде сақталған трактатта жазды. Академия оған бұл тапсырманы сеніп тапсырған болуы керек, өйткені ол Платонның қолжазбаларын және оның жоспарларын білген, сондықтан Эпиномистің жалған екенін айтуға болмайды. Бұл Платонның өз мектебі толық емес деп санайтын «Заңдардың» толықтырылуы. 1970-ші жылдардың басында жазған Леонардо Таран Филипптің авторлығына сенімді емес еді, бірақ дәлелдердің теңгерімі оның пайдасына екенін мойындады. Алайда, ол Филипптің Платонның сол кездегі ой-пікірлерінің жай-күйін жақсы білгеніне сенбеді, ол (бір сыншының сөзімен) Платонның ілімдерін түсінбеу немесе қарама-қайшылықты білдіретінін, мысалы, астрономияны диалектикадан жоғары зерттеу нысаны ретінде қою, Идеялардың жоққа шығарылуы, от пен ауаның арасына бесінші элемент, эфирдің енгізілуі және үш орталық элементте қоныстанған дэймондардың күрделі теориясы. Бұл мәселе талқыланып талқылана береді. Кез келген шешім Платонның ойы оның кейінгі жылдары қалай дамығандығын білуге байланысты болады. «Заңдар» өзі Платонның жас кезіндегі ең жақсы мемлекетті анықтауға жасаған алғашқы әрекетінен үлкен өзгеріс болды. «Республиканың» «идеалды» қоғамының орнына, «Заңдарда» ол «мүмкін ең жақсы» мемлекеттің егжей-тегжейін жасауға қанағаттанды. Идеалды формалар сол жұмыста айтылмады, сондықтан Эпиномистің оларды қамтымағаны үшін сынауға болмайды. Ал стандартты төрт элементтің тізіміне «эфирді» қосуға қатысты, Аристотель осы туралы Академиядан кеткенге дейін «Философия туралы» еңбегінде жазған, бірақ Эпиномистің авторы бес элементті басқа тәртіппен орналастырды. Соңғысы «дэймон» ұғымы бұрынғы ондаған жылдарда жазылған Сократтың диалогтарының маңызды бөлігі болды, сондықтан мұнда айтылатын нәрсе – автор бұл ұғымды ойлап тапқан жоқ, тек оған космологиясында нақты орын берді. Эпиномисте бейнеленген идеялар сол кезде Академия мүшелері арасында кеңінен талқыланғаны сөзсіз. Платонның осы идеяларды өзінің ойлау жүйесіне енгізгеніне кім біледі.