Кіріспе

Софоклдің ежелгі грек трагедиясы – «Трахис әйелдері» немесе «Трахиниялар» (Τραχίνιαι, Trachiniai), шамамен б.з.д. 450–425 жылдары жазылған, Софоклдің афиналық трагедиясы. «Трахис әйелдері» Софоклдің басқа туындыларына қарағанда кем дамыған деп есептеледі, ал оның жазылған мерзімі сыншылар мен ғалымдар арасында пікірталас тудырған.

Қысқаша мазмұны

Әңгіме Гераклдің әйелі Деянейраның ерте өмірінің тарихын және некедегі өмірге бейімделудің қиындықтарын баяндауымен басталады. Ол Гераклдің өзінің алғашқы қалаушысы емес екенін, оның алғашқы қалаушысы Ахелос өзен құдайы болғанын талқылайды. Деянейра Зевстің араласуымен Гераклдің Ахелосты жеңіп, оны әйеліне қалай алғанын айтады. Ол күйеуінің отбасына немкетті қарайтынын сезді. Көбінесе қандай да бір оқиғаға қатысқандықтан, ол оларға сирек келеді. Ол Гераклден соңғы рет естігеніне он бес ай болды, ал Деянейра оның қайда екенін білмейді. Ол өзінің ұлы Гиллді оны табуға жібереді, өйткені ол Геракл туралы пайғамбарлықтарды және ол қазіргі уақытта Гераклдің өліміне әкелуі мүмкін деп мәлімдейді. Гилл жолға шыққаннан кейін хабаршы келіп, соңғы шайқаста жеңіске жеткен Геракл Кенаум мысығында құрбандық шалып, жақын арада Трахидаға қайтып келе жатқанын айтады. Хабаршы сонымен қатар үйге кідіріп кетуінің себебі оның жеңістерін естігісі келгендердің бәрі екенін айтады. Лихас, Гераклдің хабаршысы, тұтқындармен бірге келеді. Ол Деянейраға Гераклдің Эхолия қаласын қоршауға алуының себебін жалған әңгімемен түсіндіреді. Ол Гераклдің құлдыққа түсуіне қаланың патшасы Эврит кінәлі екенін және сондықтан Геракл оған және оның халқына кек алуға ант берді деп мәлімдеді. Осы тұтқынға жауап ретінде Геракл Еврит әйелдерін құл етті. Тұтқынға алынған қыздардың арасында Еврит қызы Иола да бар. Деянейра көп ұзамай хабаршыдан шындықты біледі, Иолеге ие болу үшін Геракл қалаға қоршау салды, патша Гераклге Иолеге құпия сүйіктісі ретінде рұқсат беруден бас тартқаннан кейін. Ол қалаға шабуыл жасап, Иолды өзіне алу үшін жасады. Деянейра қатты күйзеліп, Лихастан сұрақтар қояды, ол оған шындықты айтады. Күйеуінің жас әйелге ғашық болуын елестете алмай, ол оған махаббат сыйлықтарын, оны қайтадан өзіне қайтаратын сиқырлы дәрісін қолдануға шешім қабылдайды. Жас кезінде оны Евен өзенінен Несс деген кентавр алып өткен. Ол оған шабуыл жасағысы келеді, бірақ Геракл оның айқайлауын естіп, құтқаруға келеді, тез арада оған жебемен атқан. Ол өлген кезде, оған өзінің қаны, енді Геркулес жебесі батырылған Лернея гидрасының уымен араластырылған, егер ол оның нұсқауларына сәйкес келсе, Гераклдің басқа әйелді одан да жақсы көруін тоқтататынын айтты. Деянейра қанмен шапанды бояйды және Лихасқа оны Гераклге алып барады, оған оны ешкім кимеуі керектігін және оны кимегенше қараңғыда ұстауы керектігін қатаң нұсқау береді. Сыйлық жібергеннен кейін, ол туралы жаман сезімде бола бастайды. Ол қалған заттарды күн сәулесінде шашып, қышқыл сияқты әсер етеді. Несс махаббат сыйлығы туралы өтірік айтты, ол шынымен улы зат еді. Көп ұзамай Гилл Гераклдің оның сыйына байланысты өліп жатқанын хабарлауға келеді. Ол сондай ауырсыну мен ашу-ызаға ұшырап, сыйлық әкелген Лихасты өлтірді: "оның ақ миы шашынан шықты, өйткені бас сүйегі сыпырылып, қан шашылып кетті" (Сэр Ричард С. Джеббтің аудармасы бойынша). Деянейра жасаған әрекеті үшін ұялады, ол ұлының қатал сөздерімен күшейтіліп, өзін-өзі өлтіреді. Көп ұзамай Хайлл күйеуін өлтіру оның ниеті емес екенін біледі. Өлі Гераклді үйіне апарып әкеледі, ол қатты азап шегіп, әйелі оны өлтіруге тырысты деп ойлайды. Гилл шындықты түсіндіреді, ал Геракл өзінің өлімі туралы пайғамбарлық орындалғанын түсінеді: оны өлі біреу өлтіру керек еді, ал ол Несс болып шықты. Ақыры, ол қатты азап шегіп, біреудің өзін өлтіруін сұрап жалбарынады. Осы әлсіз күйінде ол өзін әйелге ұқсатады дейді. Ол Гиллден өзіне екі нәрсеге уәде береді, Гилл оған (назарымен) мойынсұнуға уәде береді, Гилл Иолаға үйленуге және Гилл Гераклді Зевстің ең биік шыңына алып барып, тірідей бағанаға жағып өртеп жіберу керек. Ол сондай-ақ Хиллден бұл оқиғалар болған кезде жыламауға уәде береді. Пьесаның соңында Гераклді алып кетеді, ол жерде оның азап шегуін тоқтату үшін қайырымдылық ретінде өлтіріледі.

Күні

"Трахида әйелдері" пьесасының алғашқы қойылымының күні белгісіз, және ғалымдар оның бастапқы қойылымына қатысты кең ауқымдағы күндерді болжаған. Т. Ф. Хой сияқты ғалымдар пьеса Софоклдің мансабының салыстырмалы түрде ерте кезеңінде, шамамен б.з.д. 450 жылы жазылған деп санайды. "Трахида әйелдері" пьесасының драмалық формасы Софоклдің басқа сақталған туындыларына қарағанда нашар дамығандығы жиі ерте жазылғандығының дәлелі ретінде келтіріледі, бұл пьесаның жас және тәжірибесі аз Софоклден шыққандығына сендіреді. "Эдип патшасымен" (Oedipus Rex) салыстырғандағы уақытқа қатысты дәлелдерге екі пьесаның тақырыптық ұқсастығы жатады. Вебстердің осы мерзімдеуге байланысты берген себебі – 438 және 417 жылдар аралығында жазылған деп белгілі Еврипидтің пьесалары мен "Трахида әйелдері" арасындағы бірқатар ұқсастықтар бар, бұл күндердің ауқымын тарылта алады, бірақ қай ақын екіншісінен қарыз алғаны белгісіз. Мұндай мерзімдеуді қолдайтын аргументтерге пьесадағы оқиғалар сол кездегі Пелопоннес соғысы кезінде болған оқиғаларды бейнелейтіні жатады. Спарталықтар өздерін Гераклдың ұрпақтары деп есептеген, ал 427 немесе 426 жылы Спарта Трахидада Гераклея деп аталған колония құрған. Бұл колония Афинаны алаңдатты, олар колония Эвбеяға шабуыл жасау үшін пайдаланылуы мүмкін деп қорқып, ал "Трахида әйелдерінде" Геракл Эвбеяға қарсы соғыс жүргізіп жатыр немесе оны жоспарлап отыр деп айтылады. Викерс қазіргі оқиғалар мен Спартаның байланысының пьесада Гераклдің соншалықты салқын бейнеленуіне себеп болғанын айтады. Викерс сондай-ақ Софокл Гераклдің хабаршысы үшін "Лихас" есімін таңдағанын, өйткені Лихас соғыс кезіндегі көрнекті спарталық елшінің аты болғандықтан, қазіргі оқиғалармен байланысты деп санайды.