Кіріспе

Ұсынылған еуразиялық макротіл - гипотетикалық және даулы тілдердің макроотбасы ұсынысы, оған тарихи тұрғыдан солтүстік, батыс және оңтүстік Еуразияда сөйленген көптеген тіл отбасылары кіреді. Еуразиялық суперотбасы идеясы 100 жылдан астам уақыттан бері қолданылып келеді. Джозеф Гринбергтің 1990-шы жылдардағы ұсынысы ең көп талқыланған нұсқа болып табылады. 2013 жылы Марк Пейджел және оның үш әріптесі еуразиялық тілдер отбасының статистикалық дәлелі деп санайтын мәліметтерді жариялады. Еуразиялық тармақтары ұсыныстар арасында әр түрлі, бірақ әдетте кеңінен қабылданбаған алтай макроотбасы (моңғол, тунгус және түрік тілдерінен құралған), чукчи-камчатка, эскимо-алеут, индоевропалық және урал тілдері кіреді, бірақ Гринберг оның орнына дау тудыратын урал-юкагир жіктелуін қолданады. Кейде басқа тармақтар ретінде картвель және дравид отбасылары да жатады, бұл Пагель және басқалар ұсынғандай, сонымен қатар тілдік оқшаулаулар – нивх, этрус және Гринбергтің «корей-жапон-айну» тілдері де қарастырылады. Кейбір ұсыныстар еуразиялық топтарын тіпті үлкен макроотбасылармен, мысалы ностратикпен біріктіреді; бірақ көптеген кәсіби лингвистер қолданылған әдістерді жарамсыз деп санайды. Бұл гипотезаның қолдауы азайды және оны қабылдау деңгейі шектеулі, негізінен орыс лингвистерінің аз бөлігі арасында. Әлемдегі лингвистер еуразиялық және басқа да көптеген макроотбасылық гипотезаларды, мысалы ностратикалықты жоққа шығарады, тек денэ-енисей тілдеріне қатысты кейбір дәрежеде қабылдау бар.

Тұжырымдаманың тарихы

1994 жылы Мерит Рулен еуразиялық тілдерде «есімдердің көпше түрі есім түбіріне 't' қосымшасы арқылы, ал есімдердің жұп түрі 'k' қосымшасы арқылы жасалады» деген грамматикалық үлгінің бар екенін мәлімдеді. Расмус Раск осы грамматикалық үлгіні қазір урал және эскимо-алеут тілдері деп аталатын топтарда 1818 жылдан бері атап көрсеткен, бірақ оны тунг, нивх (гиляк деп те аталады) және чукчи-камчат тілдерінде де табуға болады – Гринберг олардың барлығын еуразиялық тілдерге жатқызған. Руленнің сөзіне қарағанда, бұл үлгі еуразиялық тілдерден тыс тілдер мен тілдер отбасында кездеспейді. 1998 жылы Джозеф Гринберг Африка тілдерін жіктеу үшін 1950 жылдары алғаш ұсынған әдістемесін – массалық салыстыруды пайдаланып, еуразиялық тілдерді зерттеуді жалғастырды. 2000 жылы ол еуразиялық тілдерге қатысты аргументтерін толыққанды кітапқа – «Индоевропалық және оның ең жақын туыстары: Еуразиялық тілдер отбасы» – дамытып, тілдер отбасының дұрыстығын көрсететін фонетикалық және грамматикалық дәлелдерді келтірді. Оның дәлелінің негізі – ол қарастырған тілдер отбасында ортақ деп санайтын 72 морфологиялық ерекшелік. Көптеген ұсыныстардың ішінде Гринбергтің жұмысы ең көп академиялық назарды өзіне тартты. Стефан Георг пен Александр Вовин, көптеген әріптестерінен өзгеше, ежелгі байланыстарды табуға жасалған тыраштар сәтсіз аяқталады деп алдын ала шешім шығармай, Гринбергтің талаптарын егжей-тегжейлі зерттеді. Олар Гринбергтің морфологиялық аргументтері тілдер отбасын анықтау үшін дұрыс тәсіл екенін айтады, бірақ оның қорытындыларына күмән келтіреді. Олар былай деп жазады: «Гринбергтің 72 морфемасы алғашқы қарапайым көзқараспен еуразиялық тілдерді қолдайтын маңызды дәлел сияқты көрінеді. Егер дұрыс болса, көптеген тіл білімі мамандарының күмәндануға құқығы болмас еді [ ]. Алайда, мұқият тексеру [ ] тым көп қате түсініктер, қателіктер және дұрыс емес талдаулар [ ] осылар Гринбергтің еуразиялық тілдердің дұрыстығын дәлелдеу әрекеті сәтсіз аяқталғанын көрсетуге мүмкіндік бермейді». 1980 жылдары орыс тіл білімі маманы Андреев Николай Дмитриевич «Бореальный язык» гипотезасын (Бореальный язык) ұсынды, ол үнді-еуропалық, урал және алтай тілдері (кейінгі еңбектерінде корей тілін қоса) тілдері отбасын байланыстырады. Андреев сонымен қатар өзінің болжамдалған Бореалдық макроотбасы үшін 203 лексикалық түбірді ұсынды. 1997 жылы Андреев қайтыс болғаннан кейін Бореалдық гипотезаны Сорин Палига (2003, 2007) одан әрі дамытты.

Жіктеу

Гринбергтің пікірінше, еуразиялық тілдер отбасы ең жақын америнд тілдерімен байланысты. Ол: «Еуразиялық-америнд туысы Арктика мұзының еруінен ашылған жерлерге шамамен 15 000 жыл бұрын салыстырмалы түрде жақында кеңейді» дейді. Ал «Еуразиялық-америнд Ескі әлемнің басқа тілдер отбасыларынан өзгеше, олардың арасындағы айырмашылықтар әлдеқайда зор және терең тарихи топтастыруды көрсетеді». Еуразиялық сияқты, америнд те кеңінен қабылданған ұсыныс емес. Еуразиялық және тағы бір ұсынылған макроотбасы – ностратик, көбінесе бірнеше тілдер отбасын қамтиды. Владислав Ильич Свитичтің ностратик сөздігінде еуразиялық тізіміндегі кіші сібір тілдері отбасылары болмады, бірақ бұл олар үшін прототілдер жаңартылмағандықтан болды; ностратиктер бұл тілдерді ностратиктен шығарып тастауға тырысқан жоқ. Көптеген ностратик теориялықтары еуразиялықты афроазиялық, картвельдік және дравидтік тілдермен бірге ностратиктің ішкі тобы ретінде қабылдады. LWED де еуразиялықты ностратиктің кіші отбасысы деп санайды.

Тамырлар

Рюлен еуразиялық тілдер үшін келесі түбірлерді ұсынады: кʷи (кім? ), ми (не? ), pälä (екі), akʷā (су), tik (бір немесе саусақ), konV (қол 1), bhāghu(s) (қол 2), bük(ä) (қиылыс немесе тізе), punče (шаш), p'ut'V (қынап немесе ұрық безі), snā (иіс немесе мұрын), kamu (ұстау немесе сығу) және parV (ұшу етістігі). Дене-кавказдық тіл отбасының бар екендігі Лайл Кэмпбелл, Айвс Годдард және Ларри Траск сияқты көптеген тіл білімі мамандары тарапынан дауланып, немесе жоққа шығарылады. Отбасының соңғы ортақ атасы ультра сақталған сөздердің филогенетикалық талдауы арқылы шамамен 15 000 жыл бұрынғы деп есептелді, бұл тілдердің соңғы мұз дәуірінің ең жоғары шегіндегі "бетон" аймақтан тарағанын көрсетеді.