Кіріспе

Жоғары герман тілінің диалектісі Берн неміс тілі (стандартты неміс: Berndeutsch) – Швейцарияның таулы алқабында (Миттелланд) Берн кантонының бөлігінде және кейбір көршілес аймақтарда сөйленетін Жоғары герман тілінің диалектісі. АҚШ-тың Индиана штатындағы Адамс округіндегі Швейцариялық Амиш қауымдастығы, сондай-ақ АҚШ-тың, негізінен Индиана штатындағы басқа да елді мекендерде Берн неміс тілінің бір түрі қолданылады.

Прагматика

Батыс Швейцария неміс диалектілерінде және француз тіліндегідей, сыпайы сөйлесу үшін үшінші жақ емес, екінші жақ көпше түрі қолданылады.

Сөздік

Берн неміс тіліне тән лексиканың көп бөлігі Маттененглиш тілінен келген, мысалы, Gieu 'ұл', Modi 'қыз'. Берн неміс тіліндегі ең танымал сөздер – "әйтеуір" немесе "мүмкін", (j)ieu 'иә', geng (немесе ging, gäng) 'әрқашан', Miuchmäuchterli 'сүт қамы'. Берн тіліндегілер неміс тіліндегі manchmal (кейде) сөзін mängisch деп айтады. Сөйлем соңында жиі қолданылатын сұрақ тіркесі – "gäu" (бірлік санның екінші жағы) немесе "gäuet" (көптік санның екінші жағы, әдепті форма), мағынасы 'солай емес пе?', ал басқа швейцар неміс диалектілері 'немесе не?' сияқты "oder" сөзін қолданады.

Берндік неміс әдебиеті

Берн неміс тілі көбінесе ауызша қолданылатын тіл (жазу үшін стандартты неміс тілі пайдаланылады), бірақ 20 ғасырдың басынан басталатын салыстырмалы түрде кең әдебиеті бар. Берн неміс тілінің грамматикасы мен сөздіктері де жасалған.

Берндік неміс киносы

2014 жылы шыққан «Der Goalie bin ig» (ағылшынша атауы: «I Am the Keeper») фильмі, диалогы берн неміс тілінде жазылған, 2014 жылғы Швейцария кино сыйлығының жеті номинациясында жемісті өтті, оның ішінде төрт жүлде, соның ішінде «Үздік көркем фильм» атағын жеңіп алды. Сабин Босс режиссерлік еткен бұл фильм Педро Ленцтің «Der Goalie bin ig» романы негізінде түсірілді (ал Педро Ленц пен Донал Маклафлин оны «Naw Much of a Talker» деген атаумен Глазго диалектісіне аударған). Фильм 2014 жылдың тамызында Локарно кинофестивалінде көрсетілді. 2012 жылғы швейцариялық «More Than Honey» фильмінде екі швейцариялық ара өсіруші ара шаруашылығы техникаларын талқылап, ара тобының көбеюін шектеу туралы әңгімелеседі, осы ретте берн неміс тілінде: «Енді артымда сатымен ара шаруашылығын істемеймін» дейді.

Берндік неміс музыкасы

Көптеген берн неміс тіліндегі әндер Швейцарияның неміс тілді бөлігінде кеңінен танымал болды, әсіресе Мани Матердің әндері. Бұл берн неміс рок музыкасының дамуына ықпал еткен болуы мүмкін, ол швейцариялық неміс рок музыкасының алғашқысы болып табылады және бүгінгі күнге дейін ең маңыздыларының бірі саналады. Қазіргі таңда берн неміс тілінде ән салатын танымал топтардың қатарында Patent Ochsner, Züri West және Stiller Has бар.

Берндік неміс тіліне аударма

Ханс, Рут және Бенедикт Битенхард: Ескі Жаңа өсиет bärndütsch таңдамасы. Берн: Бертхольд Халлер баспасы, 1991. Ханс және Рут Битенхард: Жаңа Жаңа өсиет bärndütsch. Берн: Бертхольд Халлер Верлаг, 1984. Альберт Мейер: Гомер Bärndütsch Одиссея. Мюри би Берн: Edition Francke im Cosmos Verlag басылымы, 1960 (кейінгі басылымдар 1963, 1978, 1988). Уолтер Гфеллер: Гомер Bärndütsch Илиада. Берн: Francke Verlag, 1981. Уолтер Гфеллер: Вергилий Bärndüsch Энеида. Берн: Francke Verlag, 1984. Антуан де Сент-Экзюпери: "Кішкентай ханзада". Лоренц Паулидің bärndütsch аудармасы. Берн: Lokwort Buchverlag, 2004. Доминик Мели: Данте Алигьери: Құдайлық комедия. Төңкеріс тауы – Бейіс. Bärndütsch. 2021 (academia.edu).