Социализмге қатысты сынлар мен пікірлер

Кіріспе

Экономикалық жүйе мен саяси идеологияны сынға алуға шолу

Социалистік экономикалық жүйелер мен саяси қозғалыстарды сынға алу

Социализмді сынға алу – социалистік экономика мен социалистік ұйымдастыру үлгілерін және олардың іске асырылу мүмкіндігін, сондай-ақ мұндай жүйені қабылдаудың саяси және әлеуметтік салдарларын қамтитын кез келген сын. Кейбір сын-ескертпелер міндетті түрде социализмді жүйе ретінде емес, социалистік қозғалысқа, партияларға немесе қазіргі мемлекеттерге бағытталған. Кейбір сыншылар социализмді теориялық негізде сынға алуға болатын таза теориялық ұғым деп санайды, мысалы, экономикалық есептеу мәселесі және социалистік есептеу туралы пікірталас, ал басқалары белгілі бір тарихи мысалдар бар және оларды тәжірибелік тұрғыдан сынға алуға болады деп есептейді. Социализмнің көптеген түрлері болғандықтан, көптеген сын белгілі бір түріне – командалық экономикаға және социализмнің әртүрлі үлгілері мүлік иелігі, экономикалық үйлестіру және социализмге қалай жету мәселелері бойынша қайшылыққа түсетіндіктен, кеңестік үлгідегі экономикалардың тәжірибесіне, барлық социализм түрлеріне қолданылмауы мүмкін. Социализмнің нақты бір үлгісін сынға тартқандар басқа социализм түрін жақтауы мүмкін. Австрия мектебінің экономисі Людвиг фон Мизестің пікірінше, ақшаны, қаржылық есептеуді және нарықтық бағаны пайдаланбаған экономикалық жүйе капитал тауарларын тиімді бағалай алмайды және өндірісті үйлестіре алмайды, сондықтан оның ойынша социализм мүмкін емес, себебі ол экономикалық есептеуді жүргізу үшін қажетті ақпаратқа ие емес. Экономикалық жоспарлауға негізделген социалистік жүйелерге қарсы тағы бір маңызды аргумент – тараған білімді пайдалану. Бұл тұрғысынан социализм іске аспайды, өйткені ақпаратты орталық орган жинақтап, бүкіл экономика үшін тиімді жоспар құрастыру үшін пайдалана алмайды, себебі бұл бұрмаланған немесе жоқ баға сигналдарына әкеледі; бұл экономикалық есептеу мәселесі деп аталады. Басқа экономистер социализмнің неоклассикалық экономикаға негізделген үлгілерін экономикалық тепе-теңдік және Парето тиімділігінің қате және шындыққа сай емес болжамдарына сүйенгені үшін сынға алады. Кейбір философтар социализмнің мақсаттарын сынға алып, теңдік жеке ерекшеліктерді жояды және тең қоғамды құру үшін күшті мәжбүрлеу қажет болады деп санайды. Көптеген сыншылар коммунистік режимдердегі жаппай өлтірулерді социализмді айыптау ретінде қарастырады; кейбір социалистер оларды аномалия деп жауап береді, капитализм мен империализм салдарынан болған жаппай өлім-жітімге назар аударады, ал кейбіреулері олар қолдайтын социалистік модель емес дейді. Экономикалық либералдар мен оң либертариандар өндіріс құралдарының жеке меншігін және нарықтық айырбасты олардың бостандық және еркіндік туралы түсініктерінде маңызды орын алатын табиғи құбылыс немесе моральдық құқық ретінде қарастырады және капитализмнің экономикалық динамикасын өзгермейтін және абсолютті деп есептейді. Осының салдарынан, олар өндіріс құралдарының мемлекеттік меншігін және экономикалық жоспарлауды бостандыққа қол сұғушылық ретінде қарастырады.

Criticism of socialism is any critique of socialist economics and socialist models of organization and their feasibility, as well as the political and social implications of adopting such a system. Some critiques are not necessarily directed toward socialism as a system but rather toward the socialist movement, parties, or existing states. Some critics consider socialism to be a purely theoretical concept that should be criticized on theoretical grounds, such as in the economic calculation problem and the socialist calculation debate, while others hold that certain historical examples exist and that they can be criticized on practical grounds. Because there are many types of socialism, most critiques are focused on a specific type of socialism, that of the command economy and the experience of Soviet type economies that may not apply to all forms of socialism as different models of socialism conflict with each other over questions of property ownership, economic coordination and how socialism is to be achieved. Critics of specific models of socialism might be advocates of a different type of socialism. According to the Austrian School economist Ludwig von Mises, an economic system that does not use money, financial calculation, and market pricing would be unable to effectively value capital goods and coordinate production, and therefore in his view socialism is impossible because it lacks the necessary information to perform economic calculation in the first place. Another central argument leveled against socialist systems based on economic planning is based on the use of dispersed knowledge. Socialism is unfeasible in this view because information cannot be aggregated by a central body and effectively used to formulate a plan for an entire economy, because doing so would result in distorted or absent price signals; this is known as the economic calculation problem. Other economists criticize models of socialism based on neoclassical economics for their reliance on the faulty and unrealistic assumptions of economic equilibrium and Pareto efficiency. Some philosophers have criticized the aims of socialism, arguing that equality erodes away at individual diversities and that the establishment of an equal society would have to entail strong coercion. Many critics point to the mass killings under communist regimes as an indictment of socialism; some socialists respond that they were aberrations, point to mass deaths they argued were caused by capitalism and imperialism, and some say that they are not the socialist model they support. Economic liberals and right libertarians view private ownership of the means of production and the market exchange as natural entities or moral rights which are central to their conceptions of freedom and liberty and view the economic dynamics of capitalism as immutable and absolute. As a result, they perceive public ownership of the means of production and economic planning as infringements upon liberty.

Баға сигналының бұрмалануы немесе болмауы

Экономикалық есептеу мәселесі – социализмнің кейбір түрлерінде кездесетін орталық экономикалық жоспарлауға қатысты сын. Оны алғаш рет 1854 жылы пруссиялық экономист Герман Генрих Госсен ұсынды. Кейіннен 1902 жылы голланд экономисі Николас Пирсон, ал 1920 жылы Людвиг фон Мизес осы мәселені кеңінен жазды. Мәселенің мәні – экономикада ресурстарды ұтымды түрде қалай бөлуде. Еркін нарық баға механизміне сүйенеді, онда адамдар жекелеген түрде белгілі бір тауарлар мен қызметтерге ақша жұмсауға дайындығына қарай ресурстарды қалай бөлу керектігін шеше алады. Баға ресурстардың жеткіліктілігі және оларға деген қажеттілік туралы (сұраныс және ұсыныс) ақпаратты жеткізеді, бұл өз кезегінде жеке келісімге келген шешімдер негізінде тапшылықты және артық өндірісті болдырмайтын түзетулер жасауға мүмкіндік береді. Мизес және Хайек бұл – жалғыз мүмкін шешім екенін, ал нарықтық бағалар ұсынған ақпаратсыз социализмде ресурстарды ұтымды бөлу әдісі жоқ екенін дәлелдеді. Осы сынды қолдайтындар, оның социализмді жоққа шығаратынын және социалистік жоспарлы экономиканың ешқашан жұмыс істемейтінін көрсететінін айтады. Бұл пікірталас 1920-1930 жылдары қызу жүрді және экономикалық тарихшылар осы кезеңді «Социалистік есептеу пікірталасы» деп атады. Мизес 1920 жылы жарияланған «Социалистік қоғамда экономикалық есептеу» атты мақаласында социалистік экономикадағы баға белгілеу жүйелері міндетті түрде кемшілікке ұшырайтынын, себебі егер үкімет өндіріс құралдарына ие болса, капитал тауарларына баға қою мүмкін емес, өйткені олар социалистік жүйедегі тауарлардың ішкі ауысуы болып табылады және «алмасу объектісі» емес, ақыры аяқталған тауарлар сияқты. Сондықтан оларға баға қойылмайды, демек жүйе міндетті түрде тиімсіз болады, өйткені орталық жоспарлаушылар қолда бар ресурстарды тиімді қалай бөлу керектігін білмейді. Мизес жоспарлы экономикаға негізделген социалистік жүйе баға сигналдарының болмауына байланысты ресурстарды тиімді бөле алмайды деп мәлімдеді. Өндіріс құралдары бір ұйымның бақылауында болғандықтан, жоспарлы экономикада капитал тауарларына бағаны шамамен анықтау мүмкін емес. Оның пікірінше, социализм экономикалық есептеу мәселесіне байланысты экономикалық тұрғыдан сәтсіздікке ұшырауы керек – социалистік үкімет күрделі экономиканы ұйымдастыру үшін қажетті экономикалық есептеулерді жасай алмайды. Мизес нарықтық экономика болмаса, капитал тауарларын олардың ең өнімді пайдалануына ұтымды және тиімді бөлу үшін маңызды баға жүйесі болмайды деп болжады. Мизес пікірінше, социализм сәтсіздікке ұшырайды, өйткені бағасыз сұранысты білу мүмкін емес. Осы аргументтерді кейіннен австриялық экономистер, мысалы Хайек, дамытты. Венгриялық экономист Янош Корнай «базарлық социализмді жүзеге асыруға тырысу ұғымсыз жүйе тудырады, онда бір-біріне қайшы келетін элементтер бар: мемлекеттік меншіктің үстемдігі және нарықтың жұмыс істеуі үйлесімсіз» деп жазды. Laissez faire капитализмін жақтаушылар жеке монополиялар нақты бәсекелестікке ие болмаса да, оларды бақылайтын көптеген әлеуетті бәсекелестер бар екенін, ал егер олар жеткіліксіз қызмет көрсетсе немесе тауар немесе қызмет үшін шамадан тыс мөлшерде ақы алса, инвесторлар бәсекелестік кәсіпорынды ашады деп санайды. Анархокапиталистік экономист Ханс Герман Хоппе өндіріс құралдарына баға болмаған жағдайда еңбек пен ресурстарды ең құнды мақсаттарға бағыттайтын шығындар есебінің болмайтынын айтады. Тибор Маханның айтуынша, «сатып алу және сұраныс заңына сәйкес бөлінетін нарық болмаса, ресурстарды нақты адам қалаулары мен мақсаттарына сәйкес бөлу қиын немесе мүмкін емес». Экономист Мильтон Фридманның пікірінше: «Жетістік бөлігінің маңыздылығы пайда бөлігінің маңыздылығымен тең. Жеке жүйе мен мемлекеттік социалистік жүйенің арасындағы айырмашылық – шығын бөлігі. Егер кәсіпкердің жобасы жұмыс істемесе, ол оны жабады. Егер бұл мемлекеттік жоба болса, онда ол кеңейтіледі, өйткені пайда мен шығын элементінің тәртібі жоқ». Хаос теориясының жақтаушылары экономика сияқты өте күрделі жүйелер үшін ұзақ мерзімді болжамдар жасау мүмкін емес деп санайды. Пьер Жозеф Прудон өзінің «XIX ғасырдағы революцияның жалпы идеясы» атты еңбегінде ұқсас есептік мәселелерді көтереді, бірақ ол сондай-ақ экономикалық есептеуді талап ететін белгілі бір ерікті шараларды да ұсынады. Децентральдандырылған экономикалық жоспарлаудың жақтаушысы Леон Троцкий орталықтандырылған экономикалық жоспарлау «миллиондаған адамдардың күнделікті тәжірибесі болмаса, олардың өздерінің ұжымдық тәжірибесін сын тұрғысынан қараса, олардың қажеттіліктері мен талаптарын білдірмесе және ресми қасиетті орындардың шегінде жүзеге асырылмаса» және «егер саяси бюрода жеті ғаламдық гений, жеті Маркс немесе жеті Ленин болса да, олар өздерінің барлық шығармашылық қиялымен 170 миллион адамның экономикасын басқара алмайды» деп мәлімдеді. Нарықтың болмауына қарағанда, нарықтық социализм дәстүрлі социалистік модельге балама ретінде қарастырылуы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, дәстүрлі социалистік экономика мен нарықтық социалистік экономика арасындағы негізгі айырмашылық – өндіріс құралдары мен капитал тауарларына нарықтың болуы. Нарықты жоюшы социалистер капитализмнің жақтаушылары, әсіресе австриялық мектеп, тепе-теңдік бағаларының жоқ екенін мойындаса да, олардың бұл бағаларды ұтымды негіз ретінде пайдалануға болатынын айтады, бірақ бұл дұрыс емес, сондықтан нарықтар тиімді емес. Нарықты жоюшы социалистердің пікірінше, децентральдандырылған жоспарлау спонтанды түрде өзін-өзі реттейтін қор жағдайын (тек табиғаттағы есептеуге сүйене отырып) құруға мүмкіндік береді, бұл экономикалық есептеу аргументімен көтерілген қарсылықты жеңеді, яғни кез келген ірі масштабты экономика міндетті түрде нарықтық бағалар жүйесіне жүгінуі керек.

The economic calculation problem is a criticism of central economic planning which exists in some forms of socialism. It was first proposed in 1854 by the Prussian economist Hermann Heinrich Gossen. It was subsequently expounded in 1902 by the Dutch economist Nicolaas Pierson, in 1920 by Ludwig von Mises The problem referred to is that of how to distribute resources rationally in an economy. The free market relies on the price mechanism, wherein people individually have the ability to decide how resources should be distributed based on their willingness to give money for specific goods or services. The price conveys embedded information about the abundance of resources as well as their desirability (supply and demand) which in turn allows—on the basis of individual consensual decisions—corrections that prevent shortages and surpluses. Mises and Hayek argued that this is the only possible solution and without the information provided by market prices socialism lacks a method to rationally allocate resources. Those who agree with this criticism argue it is a refutation of socialism and that it shows that a socialist planned economy could never work. The debate raged in the 1920s and 1930s and that specific period of the debate has come to be known by economic historians as "the Socialist Calculation Debate". Mises argued in a famous 1920 article "Economic Calculation in the Socialist Commonwealth" that the pricing systems in socialist economies were necessarily deficient because if government owned the means of production, then no prices could be obtained for capital goods as they were merely internal transfers of goods in a socialist system and not "objects of exchange", unlike final goods, therefore they were unpriced and hence the system would be necessarily inefficient since the central planners would not know how to allocate the available resources efficiently. Mises argued that a socialist system based upon a planned economy would not be able to allocate resources effectively due to the lack of price signals. Because the means of production would be controlled by a single entity, approximating prices for capital goods in a planned economy would be impossible. His argument was that socialism must fail economically because of the economic calculation problem—the impossibility of a socialist government being able to make the economic calculations required to organize a complex economy. Mises projected that without a market economy there would be no functional price system which he held essential for achieving rational and efficient allocation of capital goods to their most productive uses. According to Mises, socialism would fail as demand cannot be known without prices. These arguments were elaborated by subsequent Austrian economists such as Hayek

Hungarian economist János Kornai has written that "the attempt to realize market socialism produces an incoherent system, in which there are elements that repel each other: the dominance of public ownership and the operation of the market are not compatible". Proponents of laissez faire capitalism argue that although private monopolies do not have any actual competition, there are many potential competitors watching them and if they were delivering inadequate service, or charging an excessive amount for a good or service, investors would start a competing enterprise. The anarcho capitalist economist Hans Hermann Hoppe argues that in the absence of prices for the means of production, there is no cost accounting which would direct labor and resources to the most valuable uses. According to Tibor Machan, "[w]ithout a market in which allocations can be made in obedience to the law of supply and demand, it is difficult or impossible to funnel resources with respect to actual human preferences and goals". According to economist Milton Friedman: "The loss part is just as important as the profit part. What distinguishes the private system from a government socialist system is the loss part. If an entrepreneur's project doesn't work, he closes it down. If it had been a government project, it would have been expanded, because there is not the discipline of the profit and loss element". Proponents of chaos theory argue that it is impossible to make accurate long term predictions for highly complex systems such as an economy. Pierre Joseph Proudhon raises similar calculational issues in his General Idea of the Revolution in the 19th Century, but he also proposes certain voluntary arrangements which would also require economic calculation. Leon Trotsky, a fierce proponent of decentralized economic planning, argued that centralized economic planning would be "insoluble without the daily experience of millions, without their critical review of their own collective experience, without their expression of their needs and demands and could not be carried out within the confines of the official sanctums" and "[e]ven if the Politburo consisted of seven universal geniuses, of seven Marxes, or seven Lenins, it will still be unable, all on its own, with all its creative imagination, to assert command over the economy of 170 million people". In contrast to the lack of a marketplace, market socialism can be viewed as an alternative to the traditional socialist model. Theoretically, the fundamental difference between a traditional socialist economy and a market socialist economy is the existence of a market for the means of production and capital goods. Socialist market abolitionists reply that while advocates of capitalism and the Austrian School in particular recognize equilibrium prices do not exist, they nonetheless claim that these prices can be used as a rational basis when this is not the case, hence markets are not efficient. According to market abolitionists socialists, decentralized planning allows for a spontaneously self regulating system of stock control (relying solely on calculation in kind) to come about and that in turn decisively overcomes the objections raised by the economic calculation argument that any large scale economy must necessarily resort to a system of market prices.

Бақ-береке төмендеуі

Австрия мектебінің экономисі Ханс Герман Хоппе өндіріс құралдары мемлекеттік меншікке алынған елдердің, өндіріс құралдары жеке меншікте болған елдердей гүлденбейтінін айтты ("гүлдену" ЖІӨ арқылы анықталады). Дегенмен, барлық социалистер ұлттандыру идеясын қолдамайды, кейбіреулері оның орнына социалистендіруді ұсынады. Австрия мектебінің тағы бір экономисі Людвиг фон Мизес, мемлекеттік араласу арқылы табыстардың теңдігіне қол жеткізудің қажетті түрде ұлттық табысты, демек орташа табысты төмендетуге алып келетінін мәлімдеді. Осының салдарынан, социалист табысты тең бөлу мақсатын, кедей адамға табыстың шекті пайдасы бай адамға қарағанда жоғары деген болжаммен көздейді. Мизес пікірінше, бұл жоғары орташа табысқа қарағанда төмен орташа табысты бағалауға негіз болады. Ол мұндай бағалаудың рационалды негізі жоқ екенін, сондай-ақ табыс теңдігін арттыру мақсатына қол жеткізілгенін көрсететін дәлелдердің аз екенін айтады. Мизес былай дейді: "Советтік үкімет тұсындағы Ресейдегі жағдай туралы барлық адамдар келісетін жалғыз нақты факт – ресейлік халықтың тұрмыс деңгейі капитализмнің үлгісі саналатын Америка Құрама Штаттарындағы халықтың деңгейінен әлдеқайда төмен. Егер біз Кеңес үкіметін тәжірибе деп қарасақ, онда тәжірибе капитализмнің басымдығын, социализмнің кемтарлығын анық көрсетті деуге болады".

Әлеуметтік және саяси әсерлері

Фридрих Хайек "Құлдыққа апаратын жол" атты еңбегінде өндіріс құралдарын ұлттандыру арқылы байлықты тең бөлу саяси, экономикалық және адам құқықтарын жоғалтпай жүзеге асырылмайды деп дәлелдеді. Ол өндіріс құралдары мен байлықты бөлуді бақылауға алу үшін мұндай социалистердің маңызды мәжбүрлеу құралдарына ие болуы қажет екенін айтты. Хайек социализмге апаратын жол қоғамды тоталитаризмге жеткізеді деп, ал фашизм мен нацизм Италия мен Германиядағы алдыңғы кезеңдегі социалистік тенденциялардың сөзсіз салдары болғанын мәлімдеді. Осылайша, Хайек капитализмнен социализмге қарай жылжудың іс жүзінде капитализмнен фашизмге қарай жылжу екенін санайды. Бұл идеялар "аттың ішекшесі" теориясында бейнеленген. Динеш Д'Суза сияқты сыншылар да осыған ұқсас пікір білдірді. Олар Германия нацистік партиясының толық атауы Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei болғандықтан және "Nationalsozialistische" сөзі "Ұлттық социализм" деп аударылғандықтан, фашизм – социализмнің бір түрі және көптеген социалистер нацистер деп санайды. Питер Селф дәстүрлі социалистік жоспарлы экономиканы сынға алады және "шексіз теңдікке" ұмтылуға қарсы шығады, себебі ол "күшті мәжбүрлеуді" қажет етеді және "әр түрлі жеке қажеттіліктерді, талғамдарды (жұмыс немесе демалысқа) және қабілеттерді лайықты тануға" мүмкіндік бермейді деп есептейді. Селф социалистік жоспарлы экономика капитализмдегіге қарағанда әлдеқайда көп еркіндік береді деп санайды, себебі капитализмде адамдардың көп бөлігі аштық қорқынышымен шағын капиталистік таптың пайдасы үшін жұмыс істеуге мәжбүр болады. Социализмге нарықты қосу еркіндік пен тиімділікті арттырады. Сәйкесінше, Селф капитализм немесе нарық емес социализмнің орнына нарықтық социализмді ұсынады. Социализмді сыншылары Совет Одағы мен Венесуэланы социализмнің сәтсіздікке ұшыраған елдерінің мысалдары ретінде келтіреді.

Басшылықтың сыбайлас жемқорлығы туралы мәлімдемелер

Социализмді сынға тартқан кейбір сарапшылар социализмді дәстүрлі түрдегі әлеуметтік-экономикалық құрылым емес, саяси мемлекеттік ұйым түрі деп қарастырады. Осы ойшылдар көбінесе "социализмге" емес, "социалистік мемлекеттерге" сын айтады. Милтон Фридман жекеменшік экономикалық қызметтің жоқтығы саяси лидерлерге мәжбүрлеу билігін өздеріне беруге мүмкіндік береді деп санайды, ал капиталистік жүйеде бұл билік капиталистік классқа берілер еді, Фридман бұны жақсырақ деп есептеді.

Жаппай қаза

Саяси оңшылдардың көптеген баяндамалары коммунистік режимдердегі жаппай өлтірулерді социализмді кінәлау ретінде көрсетеді. "Коммунизмнің қара кітабы" осы пікірді дәлелдеуге арналған ең толыққанды және танымал жұмыстардың бірі болды. Социализмді қорғаушылар коммунистік режимдердегі жаппай өлтірулер социализмнің өзінен емес, нақты авторитарлық режимдердің салдарынан туындаған қателіктер екенін айтады. Солшыл, прогрестік "Current Affairs" журналының бас редакторы Натан Дж. Робинсон социализмді сыннан қорғады, көптеген үкіметтер қабылдаған авторитарлық "социализмге" әрқашан күшті қарсылық көрсеткен либертариандық социалистік дәстүр бар екенін атап өтті.