Кіріспе

1967 жылы Норман Джуисонның түсірген "Түннің ыстық шағында" фильмі – 1967 жылы Норман Джуисон режиссерлік еткен, Уолтер Мириш продюсерлік еткен және Сидни Пуатье мен Род Штайгер қатысқан американдық нео-нуарлық құпия драма. Фильм Филадельфиялық қара нәсілді полиция детективі Вирджил Тиббс (Поатье) туралы, ол Миссисипи штатындағы шағын қаладағы кісі өлтіруге қатысты тергеуге тартылады. Сценарийі Джон Боллдың 1965 жылғы осы аттас романы негізінде Стерлинг Силлифант жасаған. 1967 жылдың тамызында United Artists компаниясы шығарған фильм кең ауқымды сынға ие болып, коммерциялық сәттілікке жетті. 40-шы "Оскар" марапаттау рәсімінде фильм жеті номинацияда ұсынылып, "Үздік фильм", "Үздік бейімделген сценарий" және Род Штайгер үшін "Үздік актер" сияқты бес жүлде жеңіп алды. Куинси Джонстың музыкасы, соның ішінде Рей Чарльз орындаған тітул әні, "Грэмми" сыйлығына ұсынылды. Фильмнің табысы Поатье қатысқан екі жалғасты және 1988 жылдан 1995 жылға дейін көрсетілген осы аттас телесериалға әкелді. "Түннің ыстық шағында" 1960-шы жылдардың ең маңызды американдық фильмдерінің бірі саналады. "Мені мырза Тиббс деп атайды!" деген цитата Американдық кино институтының "100 жыл 100 фильм цитатасы" тізімінде 16-шы орынды иеленді. Фильм AFI-нің "100 жыл 100 фильм" тізіміне де енді, ол американдық кинодағы 100 ең ұлы фильмнің тізімі. 2002 жылы фильм Конгресс кітапханасы тарапынан "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танылып, АҚШ Ұлттық кино тізіліміне енгізілді.

Сюжет

Бай өнеркәсіпші Филип Колберт пен оның әйелі Спарта, Миссисипи қаласында фабрика құрылысын қадағалауда. Бір түні полиция офицері Сэм Вуд көшеде өлтірілген Колберттің денесін табады. Вуд теміржол станциясында үлкен қалтасы бар қара нәсілді Virgil Tibbs-ты ұстайды. Полиция бастығы Билл Гиллеспи оны кісі өлтіру және қарақшылық жасады деп айыптайды, бірақ жақын арада Тиббс Филадельфиядан келген ірі қылмыс детективі екенін біледі, ол анасына барып қайтқаннан кейін қаладан өтіп бара жатқан еді. Тиббс келесі пойызбен қаладан кетуге ниеттенсе, Филадельфиядағы бастығы оған Гиллеспидің кісі өлтіру ісін тергеуіне көмектесу үшін Спартада қалуын ұсынады. Гиллеспи, Спартаның көптеген ақ нәсілді тұрғындары сияқты, нәсілшіл болғанымен, Тиббспен бірге жұмыс істеуге мәжбүр болады. Дәрігерлер Колберттің денесі табылғанға дейін бір сағаттан кем уақыт өлгенін анықтайды. Тиббс денесін қарап, кісі өлтіру ертерек болғанын, қылмыскер оң жақтағы адам болғанын және құрбанның басқа жерде өлтіріліп, Вуд денесін тапқан жерге көшірілгенін қорытады. Гиллеспи тағы бір күдікті Харви Оберсті ұстайды, ол өзінің кінәсіз екенін айтады. Полиция одан жауап алу үшін ұруды жоспарлайды, бірақ Тиббс Оберстің сол жақтағы адам екенін және оның алибиін растайтын куәгерлер бар екенін мәлімдейді. Полицияның тиімсіздігіне ашуланған, бірақ Тиббстің қабілетіне тәнті болған Колберттің жесірі Тиббс тергеуді жүргізбесе, фабрика құрылысын тоқтатумен қорқытады, сондықтан қаланың белгілі азаматтары оның талабын орындауға мәжбүр болады. Тиббс бастапқыда кісі өлтіруші бай плантация иесі Эрик Эндикотт деп күдіктенеді, ол әдепті нәсілшіл және Спартаның ең ықпалды азаматы, ол Колберттің жаңа фабрикасына ашық қарсы болған. Тиббс оны сұраққа тартып бастағанда, Эндикотт оған шапалақ соғады, ал Тиббс оған жауап ретінде шапалақ соғады. Кейін Эндикотт оның соңынан қарақшылар тобын жібереді. Гиллеспи Тиббсті құтқарып, өзін құтқару үшін қаладан кетуін айтады, бірақ Тиббс қалып, істі аяқтауға бекінеді. Тиббс офицер Вудтан кісі өлтірілген түні оның патрульдік машинасының маршрутын қайта қарауды сұрайды, Гиллеспи оларға қосылады. Вудтың патрульдік маршрутынан неге бұрылып кеткенін сұрағаннан кейін, Тиббс Вудтың 16 жасар Делорес Пурдидің үйінен өтуді ұнататынын, ол оны азғыру үшін жарықпен жалаңаш жүріп, оны көрмеу үшін маршрутын өзгерткенін біледі. Гиллеспи Вудтың кісі өлтірілген күнінен кейін банк шотына 632 доллар салып қойғанын біледі. Ол Вудты ұстайды, Тиббс оның кісі өлтіруші емес екенін айтса да. Тиббс Гиллеспиге кісі өлтіру жоспарланған фабрика орнында жасалғанын айтады, бұл Вудты тазартады, өйткені ол өзінің және Колберттің машиналарын қалаға қайтарып әкете алмас еді. Кейін Вуд өзінің үлкен салымдарына ақшаның қайдан келгенін сенімді түрде түсіндіреді. Расист Ллойд, Делорес ағасы, оны полиция бөліміне алып келіп, Вудты жүктілікке алғандығы үшін зорлау айыбын қоюға шақырады. Тиббс Делоресті сұраққа тарту кезінде қатысуын талап еткенде, Ллойд оның тергеуіне қара нәсілді адамның қатысқанына ашуланады және жақын арада Тиббске шабуыл жасау үшін линч жасағын жинады. Тиббс заңсыз аборт жасайтын Мама Калебаға Делореске аборт жасауға дайын екенін ашу үшін қысым жасайды. Делорес келіп, Тиббсті көргенде, қашып кетеді. Тиббс Делореске ілесіп, оның қарулы жігіті, жол бойындағы асхананың аспазы Ральф Хеншоумен кездеседі. Пурдидің тобы келіп, Тиббсті қарумен ұстап алады. Тиббс Пурдиге Делорестің сөмкесінде Ральфтың аборт үшін берген 100 долларын тексеруді бұйырады, ол Колбертті өлтіріп, тонағаннан кейін алған. Ллойд Тиббс дұрыс айтқанын түсінеді, ол сөмкені ашып, ақшаны табады. Ллойд Ральфке әпкесі жүкті болғаны үшін қарсылық білдіргеннен кейін, Ральф Ллойдты атып өлтіреді. Тиббс Ральфтың қаруын тартып алады. Ральф ұсталып, Колбертті өлтіргенін мойындайды. Ол Колбертпен автостоппен бірге жүріп, одан жұмыс сұрағаннан кейін, Ральф оған жаңа фабриканың құрылыс алаңында шабуыл жасады, ол тек Колбертті есінен танып, тонап кетуді көздеді, бірақ оны кездейсоқ өлтірді. Тиббс Филадельфияға оралу үшін пойызға жету үшін вокзалға келеді, ал Гиллеспи оның чемоданын көтеріп, Тиббстің қолын сілтеп, қоштасады. Гиллеспи мен Тиббс арасындағы соңғы сәтте, детектив пойызға көтерілгенде, Гиллеспи соңғы рет оған дауыстап, Тиббске шын жүректен: "Сен сақ бол, естідің бе?" Бір сәт ойланғаннан кейін, Тиббс жылы күлімсіреп жауап береді. Гиллеспи Тиббске күлімсіреп, ол пойызға отырады.

Кастинг

Сидни Пуатье мен Род Штайгер рөлдерді ойнауға бірінші кандидаттар болған. AFI-ның толық метражды фильмдер каталогында көрсетілгендей, екеуі де "ескі достар болып, бірге жұмыс істеуге ұзақ уақыттан бері мүмкіндік іздеп келген". Энтони Джеймс, Квентин Дин және Элдон Квик. Клег Хойттың бұл фильмдегі есімдер тізіміне енбеген рөлі – оның актерлік мансабындағы соңғы жұмысы болды. Ол фильм шыққаннан кейін екі айда қайтыс болды.

Қабылдау

"The Chase" және "Hurry Sundown" сияқты Оңтүстік туралы шатасқан көзқарастар ұсынған фильмдерден өзгеше, "Түн ыстық шағында" сырттан келгендерді өзінен де жазғандай көретін, қатал және өткір Оңтүстік қалашығының бейнесін көрсетті – бұл тақырып сол кездегі беймәлім көңіл-күйді бейнеледі, азаматтық құқықтар қозғалысы бекінуге тырысқан шақта. Канадалық режиссер Жьюисон қиындықтарға қарамастан ақ және қара терілі адамдардың бірлесіп жұмыс істегенін баяндағысы келді. Жьюисон бұл фильм оның көптен бері сақтап келген нанымын дәлелдегенін айтты: "Бұл сен әлемге қарсы. Соғысқа бару сияқты. Әркім саған басқаша нәрсе айтуға тырысады және олар үнемі сенің жолыңда кедергілер қояды". Фильмдегі ең әйгілі сәттердің бірі Гиллеспи "Виргиль" есімін мазақтап айтқаннан кейін орын алады: Гиллеспи: "Филадельфиядан келген қара балаға бұл қызық есім! Сізді онда қалай атайды?" Тиббс (ашуланып): "Мені Мистер Тиббс деп атайды!" Бұл жауап кейіннен Америка кино институтының "100 жыл – 100 киноцитата" тізімінде 16-шы орынға ие болды және фильмнің жалғасының атауы болды. Сол кездегі көрермендерді таңқалдырған тағы бір маңызды көрініс – Тиббс Эндикотттан шапақ жегенде. Тиббс дереу оған жауап шапақпен қайтарады. Сан-Францискодағы алдын ала көрсетілімде, жас көрермендер фильмді комедия сияқты күлді деп ойлағандықтан Жьюисон алаңдады. Көргендердің шапаққа таңғалыс реакциясы Жьюисонды фильмтің драма ретінде тиімді екеніне көндірді. Осы көрініс фильмді көрермендер үшін осылай танымал етті, соңғы рет қара терілі актердің нәсілшілдікке қарсы физикалық жауап беруін көрді, сондықтан фильм "Суперспад Реднектерге қарсы" деген лақап ат алды. Фильмнің алғашқы көрсетілімі кезінде Штайгер мен Пуатье Нью-Йорктегі Капитолий театрына барып, көрермендердің арасында қара және ақ терілілердің қанша екенін көруге тырысты, оны Тиббстің кек алу шабуылына қолдау білдіргендердің шулы дауысынан және таңғалыспен "О!" деп шыбырлағандардан бірден білуге болады.

Сыни жауап

Босли Кроутер газеті «Нью-Йорк Таймс» Жьюисонды «шынайы көрініс пен дыбысқа ие және шындықтың күшті соққысын сезіндіретін фильм» жасағаны үшін мақтады. Ол сондай-ақ Штайгер мен Пуатьеді «әрқайсысы өнерлеріне физикалық күш пен жеке тереңдік сыйлағаны» үшін жоғары бағалады. «Life» журналының Ричард Шикелі жазғандай, «осы фильмдегі әлдебір нәрсе жақсы – шебер сомдалған екінші рөлдер, мұқият құрылған сюжет, әр көріністің орын, көңіл-күй және диалогтарының керемет үйлесімділігі. Ең бағалысы – ешкімнің оқиғаны әділсіз жеңілдетіп көрсетпегені». «The Hollywood Reporter» журналының Джон Махони бұл фильмді «әлеуметтік мәні бар және нәсілдік мәселелерді терең зерттейтін, қызықты және күдікті кісі өлтіру оқиғасы» деп атады. «Time» журналы фильмнің нәсілдік бірлік туралы идеясын «Штайгер мен Пуатьенің ұлттық стереотиптерді бұзған керемет ойындарының арқасында» қолдайды. Роджер Эберт «Түннің ыстық шағында» фильміне жағымды баға беріп, «оқиғаның өзі біршама болжамды» екенін атап өтті. Кейін ол оны 1967 жылғы үздік фильмдердің тізімінде оншы орынға қойды. «Variety» журналының Артур Д. Мерфи Пуатье мен Штайгердің керемет ойындары, тіпті бірқатар кемшіліктері бар, теңдессіз сценарийді де жеңіп шықты деп санайды. «The New Yorker» журналының Пенелопа Гиллиат бұл фильмде «қазіргі Американың проблемаларына қатысты сыртқы алаңдаушылық» сезімі бар екенін және «бұл, негізінен, әлсіздің күштіге қарсы жеңісі туралы қарапайым оқиға» деп ойлады. Акира Куросава «Түннің ыстық шағында» фильмін өзінің сүйікті фильмдерінің бірі деп атады. «Rotten Tomatoes» веб-сайтында фильмге 89 рецензия негізінде 96% жағымды баға берілген, ал орташа бағасы 8.40/10 құрайды. Сайттың консенсусы: «Шығымды, күлкілі және ойландыратын фильм, Сидни Пуатье мен Род Стайгердің керемет ойындарымен көтерілген, режиссер Норман Джуисонның шағын қалалық Америкадағы кісі өлтіру және расизм туралы көзқарасы бүгінгі күнге дейін өзекті». «Metacritic» 14 рецензия негізінде 75 ұпай берді, бұл «жалпы жағымды пікірлерді» көрсетеді.

Кассалық жинақ

Фильм 1967 жылғы 2 тамызда Нью-Йорктегі Капитолий театрында және 86-шы көшедегі Шығыс театрында көрсетілімге түсті, алғашқы бес күнінде 108 107 доллар табыс әкелді. 4 тамызда Майами Бич, Флорида және Торонто қалаларында да көрсетілімге түсті, соның нәтижесінде демалыс күндері 20 974 доллар жинады. Нью-Йорктегі табыстармен қосып есептегенде, демалыс күндерінің жалпы табысы 95 806 долларға жетті. Бұл фильм Ньюарк, Милуоки және Детройт қалаларындағы нәсілдік тәртіпсіздіктерден кейін жарық көрді.

Мұра

2003 жылы «Түннің ыстық шағында» фильмі «Нью-Йорк Таймс» газеті тарапынан барлық уақытта жасалған 1000 ең үздік фильмнің қатарына енді.

Сақтау

1997 жылы "Түннің ыстық шағында" фильмі Академия киноархивінде сақталды. 2002 жылы Конгресс кітапханасы бұл фильмді "мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды" деп танып, АҚШ Ұлттық кино тізіліміне енгізді.

Үй медиасы

"Түннің ыстық шағында" фильмінің DVD-сі алғаш рет 2001 жылы жарық көрді. Бұл шығарылымдағы жалғыз қосымшалар – театрлық трейлер және Норман Джуисон, Хаскелл Векслер, Род Стайгер және Ли Грантпен аудио түсіндірмелер болды. Фильмнің 40 жылдығына орай 2008 жылы тағы бір DVD шығарылды. 2010 жылы фильм жоғары сапада (1080i) цифрлық форматқа көшіріліп, MGM HD арнасында көрсетілді. MGM фильмді Blu-ray форматында 2014 жылдың 14 қаңтарында 20th Century Fox арқылы шығарды. Бұл шығарылым 2001 жылғы және 40 жылдық мерекелік DVD-дегі барлық қосымшаларды қамтиды. 2019 жылдың 29 қаңтарында The Criterion Collection тағы бір DVD және Blu-ray шығарды. Бұл шығарылымда жаңа және бұрын шығарылған қосымшалар бар. Kino Lorber "Түннің ыстық шағында" фильмін 4K Ultra HD / Blu-ray жинағы ретінде 2022 жылдың 19 сәуірінде екі дискіден тұратын жинақ ретінде шығарды. Негізгі дискке фильмнің UHD SDR нұсқасы, сонымен қатар 2001 жылғы түсіндірме және тарихшылар Стив Митчелл мен Натаниел Томпсон, сондай-ақ Роберт Мириштің жаңа түсіндірмесі бар екі аудио түсіндірме кіреді. Арнайы мүмкіндіктер дискісінде "Олар мені мырза Тиббс деп атайды!" және "Ұйым" атты жалғастар, сонымен қатар 40 жылдық мерекелік қосымшалар мен барлық үш фильмнің трейлерлері бар.

Оқиғалар және бейімделулер

Фильмнің артынан Сидней Пуатьемен бірге екі жалғасы шықты: «Мені Мистер Тиббс деп атаңыз» (1970) және «Ұйым» (1971). Ешқайсысы да Боллдың соңынан жазылған романдарының негізінде түсірілмеген. Алайда, екі фильм де прокатта жақсы табыс әкелді, бірақ сыншылар тарапынан бұрынғыдай жоғары баға алмады. Фильм мен роман 1988 жылдан 1995 жылға дейін көрсетілген, сол аттас телесериалдың негізі болды. Сериал фильмдегі оқиғалардың жалғасы ретінде дамытылады, Вирджил Тиббс Спартаға оралып, жергілікті полиция бөліміне толық уақыт детективтердің бастығы болып орналасады. Сериалда Говард Роллинс Тиббс рөлін, ал Кэрролл О’Коннор Гиллеспи рөлін сомдады. Сериал көбінесе жағымды пікірлерге ие болды, Роллинс NAACP Image Award сыйлығын, ал О’Коннор Primetime Emmy Award сыйлығын жеңіп алды.