Кіріспе
Софоклдің "Аякс" немесе "Аиас" (/eɪ//dʒ//æ//k//s/ немесе '/aɪ//.//ə//s/; Αἴας, gen. Αἴαντος) – б.з.б. 5 ғасырында жазылған грек трагедиясы. "Аякс" Софоклдің жеті трагедиясының ең ерте сақталғандарының бірі болуы мүмкін, бірақ ол алғаш рет сахналанған кезде, бұған дейін ширек ғасыр бойы пьесалар жазып келген болуы ықтимал. Бұл пьеса шамамен б.з.б. 442 немесе 441 жылы, 55 жасында орындалған "Антигона" пьесасымен бір кезеңге жатады. Пьеса "Илиада" оқиғаларынан кейін, бірақ Троя соғысы аяқталмас бұрын, Троядағы екінші ең ұлы батыр (Ахиллдан кейін) – Аякс жауынгерінің тағдырын көрсетеді.
Sophocles' Ajax, or Aias ('/eɪ//dʒ//æ//k//s/ or '/aɪ//.//ə//s/; Αἴας , gen. Αἴαντος), is a Greek tragedy written in the 5th century BCE. Ajax may be the earliest of Sophocles' seven tragedies to have survived, though it is probable that he had been composing plays for a quarter of a century already when it was first staged. It appears to belong to the same period as his Antigone, which was probably performed in 442 or 441 BCE, when he was 55 years old. The play depicts the fate of the warrior Ajax, the second greatest hero at Troy (after Achilles), after the events of the Iliad but before the end of the Trojan War.
Сюжет
Пьеса Афина мен Одиссейдің арасындағы әңгімемен басталады: Ұлы батыр Ахилл шайқаста қаза болғаннан кейін, оның қаруын кімге беру керек деген мәселе туды. Аякс, қазіргі уақытта ең ұлы грек батыры саналғандықтан, Ахиллдің қаруын өзіне беруі керек деп ойлады, бірақ екі патша, Агамемнон мен Менелай, оны Одиссейге табыс етті. Аякс қатты ашуланып, олардан үшiн де кек алуға бел буды. Бірақ Афина араласып, Аяксқа грек армиясының олжасын – мал мен оның бақташысын өлтіруге итермеледі. Афина Аяксқа жалған көріністер көрсетіп, малды адамдардай көруге мәжбүр етті. Афина Аяксты шақырады, ол сахнаға шығып, Агамемнон мен Менелайды өлтіргеніне сенетінін айтады. Ол Одиссейді қуу үшін кетеді. Оның күңі Текмесса мен хор Аякстың ақылынан айырылып, жасаған қорқынышты істері туралы әңгімелеседі және сипаттайды. Олар сахна сыртынан Аякс айқайлағанын естіп, ол өзіне келіп, не істегенін түсінеді. Ұяттан көңілі шығып, өзін-өзі өлтіруге шешім қабылдайды. Текмесса оны және ұлын Эврисакесті қорғаусыз қалдырмауға жалбарынады. Аякс ұлына қалқанын сыйлап, үйден шығып, өзін тазалау үшін және Гектор берген қылышын жерлеу үшін кететінін айтады. Аякстың жартылай бауыры Тюкер келеді. Тюкер пайғамбар Калхастан, Аякс күн батқанға дейін шатырынан шықпауы керек екенін, әйтпесе қаза табады дегенді естіген. Текмесса мен сарбаздар Аяксты іздеуге тырысады, бірақ олар кеш келеді. Аякс қылышын жерге сіңіріп, өзін-өзі өлтірген. Өмірден қол жұмбас алдында Аякс Атрей ұлдарынан (Менелай мен Агамемноннан) және бүкіл грек армиясынан кек алуды сұрайды. Текмесса Аякстың денесін бірінші болып табады. Тюкер келіп, Аякс ұлын жаулардан қорғау үшін өзіне әкелуді бұйырады. Менелай пайда болып, мәйітті жылжытпауға бұйырады. Пьесаның соңғы бөлігі Аякс денесімен не істеу керектігі туралы ызалы пікірталасқа толы. Екі патша, Агамемнон мен Менелай, денені көмілмей, жануарлар жеуге тастағысы келеді, ал Тюкер оны жерлегісі келеді. Одиссей Агамемнон мен Менелайға Аяксқа лайықты жерлеу рәсімін жасауға рұқсат беруді ұсынады. Одиссей тіпті жау болса да, өлген адамға құрмет көрсету керек дейді. Пьеса Тюкердің жерлеуге дайындық жасауымен аяқталады.
Өнер тарихы
Американдық режиссер Питер Селларс 1986 жылы Нью-Йорктегі Кеннеди орталығында және Сан-Диегодағы Ла-Холла ойын үйінде Роберт Аулеттаның "Аякс" пьесасының қойылымын сахналады. Оқиға орны жақын арада Латын Америкасындағы соғыстан жеңіс однысқан, бірақ қиын жағдайға түскен Америка Құрама Штаттарына көшірілді. "Аякс" пьесасы 2011 жылы Кембридждегі Американдық репертуарлық театрда заманауи киіммен, Таяу Шығыстағы соғыс аймағына ұқсас декорациямен қойылды. Аудармасын Чарльз Коннаган жасады, режиссері – Сара Бенсон. 2016 жылдың мамырында Джефф С. Дейли Манхэттеннің орталығындағы Джон Каллум театрында Офф-Бродвейде пьесаның шектеулі көрсетілімін қойды. Қойылым Софоклдің түпнұсқалық Троя орнын қалпына келтірді, ал бас рөлді Мэтью Хансен сомдады.
Бейімделулер
Тимберлейк Вертенбеккердің "Біздің Аякс" пьесасы, алғаш рет 2013 жылдың қараша айында Лондонның Саутварк плейхаусында қойылған, Софоклдің трагедиясынан шабыттанды. Пьесада қазіргі заманғы әскери орта бейнеленген, Ирак және Ауғанстандағы соғыстар сияқты қазіргі соғысқа қатысты сілтемелер бар. Вертенбеккер пьесаны дамыту барысында әскери қызметтегі азаматтармен және бұрынғы әскерилермен сұхбаттасқан материалдарды пайдаланды.