Кіріспе

Қытай математигі және жазушысы Ян Хуэй (шамамен 1238–1298), әдептік аты Цигуан (謙光), Сун әулеті кезіндегі қытай математигі және жазушысы. Бастапқыда Қиантаңнан (қазіргі Ханчжоу, Чжэцзян) шыққан Ян сиқырлы квадраттар, сиқырлы шеңберлер және бином теоремасы бойынша жұмыс істеді. Ол Ян Хуэй үшбұрышын таныстыру арқылы ең көп танылды. Бұл үшбұрыш Янның алдыңғысы Цзя Сянь ашқан Паскаль үшбұрышымен бірдей болды. Ян сол кездегі танымал математик Цин Цзюшаомен замандас болды.

Жазбаша еңбек

"Паскаль үшбұрышы" туралы ең ерте қытайлық иллюстрациясы Янның 1261 жылғы "Сянцзи Цзюжан Суанфа" (詳解九章算法) кітабында кездеседі, онда Ян өзінің "Ян Хуэйдің үшбұрышы" арқылы түбірлерді табу әдісі математик Цзя Сяньның 1100 жыл шамасындағы ойлап тапқандығын мойындайды, бұл Паскальдан 500 жыл бұрын болған. Оның кітабы (қазір жоғалған), "Жинақтау арқылы қуаттарды түсіндіру және коэффициенттерді ашу" (Rújī Shìsuǒ 如積釋鎖) деген атпен белгілі, және оның замандасы математик Лю Рюкси (劉汝諧) арқылы танымал. Цзя қолданған әдіс "ли чэн ши суо" (биномиалдық коэффициенттерді табу жүйесі) деп сипатталған. 1275 жылға таяу Ян екі математикалық кітабын жариялады: "Сюгу Чайцзы Суанфа" (續古摘奇算法) және "Суанфа Тонгбиан Бенмо" (算法通變本末, жинақы түрде Ян Хуэй суанфа 楊輝算法) деп аталды. Бірінші кітапта Ян концентрлі және концентрлі емес шеңберлердің айналасында орналасқан натурал сандар туралы, сондай-ақ "сиқырлы шеңберлер" деп аталатын және оларды салу ережелері бар, күрделі комбинаторлық құрылымдардың, "сиқырлы квадраттардың" тік және көлденең диаграммалары туралы жазды. Ол өзінің жазбаларында Ли Чунфэннің және Лю Идің (劉益) бұрынғы еңбектерін қатаң сынға алды, олардың екеуі де теориялық негіздерін зерттемей-ақ әдістерді қолдануға қанағаттанды. Дегенмен, Эвклидтің алғашқы кітаптары қытай тіліне 17 ғасырдың басында итальяндық иезуит Маттео Риччи мен Мин әкімшілігінің өкілі Сюй Гуанцзидің бірлескен еңбегі арқылы аударылды. Янның жазуларында "x" теріс коэффициенттері бар квадраттық теңдеулер алғаш рет кездеседі, бірақ ол бұл еңбекті бұрынғы Лю Иге жатқызады. Ян ондық бөлшектерді қолдану шеберлігімен де белгілі болды. 24 қадам 3 4/10 фут ені және 36 қадам 2 8/10 фут ұзындығы бар тіктөртбұрышты өрістің ауданын есептегенде, Ян оны жылдамдық бірлігінің ондық бөлігі ретінде 24.68 X 36.56 = 902.3008 деп көрсетті.

Ян Хуй сыйлығы

Янг Хуэй сыйлығы математиктер мен ғалымдарға олардың мансабындағы ерекше үлесі үшін халықаралық деңгейде танылғандарға табыс етіледі. 2023 жылғы Янг Хуэй сыйлығы алғаш рет 2023 жылғы 22-26 қарашада Шанхайда, Қытайда өткен Математикалық талдау, қолданбалар және есептеулік модельдеу жөніндегі халықаралық конференцияда (ICMAACS 2023) табыс етілді.