Ганс Таусен: Дания реформациясының қайраткері

Кіріспе

Даниялық діни реформатор (1494–1561)

Ханс Таузен (Тавсен) (1494 – 11 қараша 1561) «Даниялық Лютер» деген лақап атымен белгілі болған Даниядағы реформацияның бас лютерандық теологы. Ол Рибе епископы қызметін атқарды және 1535 жылы алғаш рет Пятикнижіні дания тіліне аударды.

Өмірбаян

Ханс Таузен Даниядағы Фюн аралындағы Биркендеде дүниеге келген. Балалық шағы мен жастық кезеңі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Оденсе мен Слагельседегі гимназияларда оқыған, соңында Слагельсе маңындағы Антворсков қасиетті Иоанн орденінің монастырында монах болып қоныстанған. Ростокта оқығаннан кейін, ол өнер магистрі дәрежесін алды, сондай-ақ дін қызметкеріне бекітілді. Одан кейін ол қысқа мерзімге Копенгаген университетінде оқыды, және оның тәлімгері оны қайтадан шетелге жіберді, басқа орындармен қатар, Бельгиядағы жаңадан ашылған Левен университетіне сапар шегіп, голланд гуманистерімен танысты. Ол латын және иврит тілдерін жақсы меңгерген. Кейін ол Мұса кітаптарын иврит тілінен аударған.

Мансап

1523 жылдың мамыр айында Таузен Виттенбергке сапар шегіп, Мартин Лютермен кездесіп, бір жарым жыл бойы оқыды, содан кейін Антворсковқа қайтарылды. Мартин Лютердің ілімдеріне адалдығының нәтижесінде 1525 жылдың көктемінде ол Ютландиядағы Виборгтағы Сент-Джон орденінің монастырына ауыстырылды, онда ол лютерандық нанымды уағыздауды жалғастырды және ақырында Сент-Джон шіркеуінің мінберінен уағыз айтуға рұқсат алды. Таузеннің уағыздары соншалықты революциялық болды, ол енді Сент-Джон орденінің ішінде қауіпсіз сезінбеді, сондықтан діни киімдерін тастап, Виборг азаматтарының қорғауына өтті. Алғашқыда ол Сент-Джон шіркеуінде уағыз айтты, бірақ ол оған тым кішкентай болып көрінді, сондықтан ол шіркеу мұнарасынан базар алаңындағы халыққа үндеді. Францискандықтар оған үлкен шіркеуінде уағыз айтуға рұқсат бермегенде, халық күшпен ішке кірді. Соңында, ер бауырлар таңертең уағыз айтуға, ал Таузен түстен кейін уағыз айтуға келісті. Епископ Таузенді тұтқындау үшін қарулы әскер жіберді, бірақ қару-жарақтарымен келген қала тұрғындары епископтың әскерін кері қайтарды. 1526 жылдың қазан айында король Фредерик I Аалборгқа сапары барысында Ханс Таузенді өзінің қорғауына алды, оны өзінің капелландарының бірі етіп тағайындады және Виборг азаматтарына Киелі Жақсы Жаңалықты уағыздауды жалғастыруды тапсырды, олар оның қауіпсіздігіне жауапты болды, осылайша оның өзін жаңа ілімдермен тікелей байланыстырды, бұл оның тәж кию кезіндегі сертіне тікелей қайшы келді. Таузен Жорген Садолинмен (шамамен 1490-1559) серіктес және реформатор табады, ол Таузеннің қарындасы Доротея Йенсдаттер Садолинге (шамамен 1510-1537) үйленді, бұл римдік католиктердің арасында үлкен сенсация тудырды. Ол әйел алған Данияның алғашқы діни қызметкері болды. Сондай-ақ ол шіркеу қызметтерінде латын тілінің орнына дания тілін қолданған алғашқы реформаторлардың бірі болды, ол Виборгта енгізген кешкі ән өте әдемі болды. Таузен, әрине, барлық жаңа отандық ұстаздардың ішіндегі ең тәжірибелі және дарындысы болды. Бірақ ол жазушыдан гөрі уағыздаушы және агитатор ретінде күшті болды, ол Виборгта қоныстанған неміс баспагері Ханс Вингаардтың баспасынан шығарған жарияламалары Лютердің кішкентай еңбектерінің бейімделуінен асып түспеді. Ол Францискан монастырының шіркеуінде уағыз айтуды жалғастырды, ал Садолин, оны діни қызметкер етіп тағайындаған, қаладан қашып кеткен Доминикан шіркеуінде қызмет етті. Францискандықтар қарсыластары өздеріне қарсы соққы берген сарбаздардың табандылығымен қолданатын зорлық-зомбылыққа ғана мойын бұйды. 1529 жылы Таузеннің Виборгтағы миссиясы аяқталды. Король Фредерик оны Копенгагенге Сент-Николас шіркеуінде уағыз айту үшін жіберді, бірақ ол мұнда епископ Ронненің қабілетті және батыл қарсыласын тапты. Содан кейін үлкен дау-дамайлар болды, және протестанттар дауды ұтысып, епископтар мен діни қызметкерлерді көшеде қорлап, католик шіркеулерін қиратып, бүлдірді. 1530 жылдың 2 шілдесінде Копенгагенде екі қарама-қайшы дін арасындағы келісімді табу үшін Асылдар жиналысы өткізілді, бірақ король саяси себептермен, ал ақсүйектер прелаттардың иеліктеріне қызығушылық танытып, протестант халықтың асыра сілтеуіне жол бермеуге тырыспады, оны Таузен ашық түрде қолдады. Екінші жағынан, уағыздаушылар 1527 жылғы Оденсе келісімінің күшін жоюға қол жеткізе алмады, ол оларды прелаттардың рухани билігіне бағындырды. Король Фредерик қайтыс болғаннан кейін, Ронненің өтінішімен, 1533 жылғы Асылдар жиналысында Таузен дінге қарсы сөздер айтқан деп айыпталды және Сейланд епархиясынан қуылды, содан кейін халық епископқа қарсы көтеріліп, Таузеннің араласуы болмағанда, оны өлтіретін болған. Ронне ризашылығынан Таузенге барлық шіркеулерде уағыз айтуға рұқсат берді, бірақ ол оның сөйлеуін жұмсартуын талап етті. Реформацияның толық жеңісімен Таузен Рибе епископы болып тағайындалды (1542), ол осы лауазымда жиырма жыл бойы болды.

In May 1523 Tausen went to Wittenberg, where he met Martin Luther and studied for a year and a half, when he was recalled to Antvorskov. In consequence of his professed attachment to the doctrines of Martin Luther he was transferred, in the spring of 1525, to the monastery of the Order of Saint John at Viborg in Jutland, where he continued to preach the Lutheran belief, and eventually was allowed to use the pulpit of the Saint Johns Church. Tausen's preaching was so revolutionary that he no longer felt safe within the Order of Saint John, so he discarded his religious habit and placed himself under the protection of the burgesses of Viborg. At first he preached in the parish church of St John, but this soon growing too small for him he addressed the people in the market place from the church tower. When the Franciscans refused to allow him to preach in their large church, the mob broke in by force. A compromise was at last arranged, whereby the friars were to preach in the forenoon and Tausen in the afternoon. The bishop sent armed men to the church to arrest Tausen, but the burghers, who had brought their weapons with them, drove back the bishop's men. In October 1526 King Frederick I, during his visit to Aalborg, took Hans Tausen under his protection, appointed him one of his chaplains, and charged him to continue for a time to preach the Holy Gospel to the citizens of Viborg, who were to be responsible for his safety, thus identifying himself with the new doctrines in direct contravention of the plain letter of his coronation oath. Tausen found a fellow worker and reformer in Jørgen Sadolin (c. 1490– 1559), whose sister, Dorothea Jensdatter Sadolin (c. 1510–1537), he married, to the great scandal of the Roman Catholics. He was the first Danish priest to take a wife. He was also the first of the reformers who used the Danish language instead of Latin in the church services, the Even song he introduced at Viborg being of great beauty. Tausen was certainly the most practically gifted of all the new native teachers. But he was stronger as a preacher and an agitator than as a writer, the pamphlets which he now issued from the press of the German printer Hans Vingaard, who settled down at Viborg, being little more than adaptations of Luther's Opuscula. He continued to preach in the church of the Franciscan monastery, while Sadolin, whom he had consecrated a priest, officiated at the church of the Dominicans, who had already fled from the town. The Franciscans only yielded to violence persistently applied by the soldiers whom their opponents quartered upon them. In 1529 Tausen's mission at Viborg came to an end. King Frederick now recommended him to Copenhagen to preach at the church of St Nicholas, but here he found an able and intrepid opponent in Bishop Rønne. Serious disturbances thereupon ensued; and the Protestants, getting the worst of the argument, silenced their gainsayers by insulting the bishops and priests in the streets and profaning and devastating the Catholic churches. A Herredag, or Assembly of Nobles, was held at Copenhagen on 2 July 1530, ostensibly to mediate between the two conflicting confessions, but the king, from policy, and the nobility, from covetousness of the estates of the prelates, made no attempt to prevent the excesses of the Protestant rabble, openly encouraged by Tausen. On the other hand, the preachers failed to obtain the repeal of the Odense recess of 1527 which had subjected them to the spiritual jurisdiction of the prelates. On the death of King Frederick, Tausen, at the instance of Rønne, was, at the Herredag of 1533, convicted of blasphemy and condemned to expulsion from the diocese of Sjælland, whereupon the mob rose in arms against the bishop, who would have been murdered but for the intervention of Tausen, who conducted him home in safety. Rønne thereupon, from gratitude, permitted Tausen to preach in all his churches on condition that he moderated his tone. On the final triumph of the Reformation Tausen was appointed Bishop of Ribe (1542), an office he held for twenty years.

Ескерткіштер

Ханс Таузеннің Бригге аралдарындағы шіркеуі 1924 жылдың 30 қарашасында ашылды. Ханс Таузеннің есіне арналған қазіргі заманғы ескерткіш 2004 жылы Виборг қаласында, қаланың реформацияға 475 жыл толуына орай орнатылды. Ескерткішті даниялық суретші Бьёрн Нёргаард жасады.

Басқа дереккөздер

Engelstoft & Dahl (ред.): Dansk Biografisk Leksikon (Даниялық өмірбаяндық сөздік), Копенгаген 1942. Suhr, Tausens Levnet (Рибе, 1836); Danmarks Riges Historie, vol. III (Копенгаген, 1897–1905). Дрейер, Расмус ХК: "Ганс Таузен Лютер мен Цвингли арасында. Ганс Таузеннің теологиясы және ерте Дания реформациясы туралы зерттеулер" (Оденсе: Syddansk University Press 2020). Дрейер, Расмус ХК: Лютерді қорғау: Даниялық Лютер туралы миф: Даниялық реформатор Ганс Таузен және "Қысқа жауап" (1528/29). Пітер Обиц (ред.): "Реформация мифі", Геттинген 2013, 211–232 бб.