Кіріспе
Майкл Э. Краусс (15 тамыз 1934 - 11 тамыз 2019) – американдық лингвист, профессор-эмеритус, Алясканың жергілікті тілдер орталығының негізін қалаушы және ұзақ жылдар бойы басқарған адам. Алясканың жергілікті тілдер архиві оның есімімен аталады. Краусс ең алдымен атабаска тілдерін зерттеуші және 2008 жылдың қаңтар айында жойылып кеткен еяк тілінің маманы ретінде танымал. Дегенмен, ол Алясканың 20 түпкілікті тілінің барлығымен айналысты, олардың 18-і На-дене және эскимо-алеут тілдері отбасыларына жатады. Өмірі бойы, әсіресе 1991 жылы Америка Лингвистикалық Қоғамына жасаған мәлімдемесінде, Краусс жойылып бара жатқан тілдердің жаһандық мәселесіне назар аударды. Ол әлемдегі жойылып бара жатқан тілдерді құжаттау және жаңарту жұмыстарын қолдады. Краусс 1960 жылы Аляска Университетінің құрамына қабылданды және 1972 жылы құрылғаннан бастап 2000 жылдың маусымында зейнеткерлікке шыққанға дейін Алясканың жергілікті тілдер орталығының директоры қызметін атқарды. Ол Алясканың жергілікті тілдерін құжаттау ісіне белсенді қатысып, жойылып бара жатқан тілдердің жаһандық мәселесі туралы хабардарлықты арттыруға үлес қосты.
Michael E. Krauss (August 15, 1934 – August 11, 2019) was an American linguist, professor emeritus, founder and long time head of the Alaska Native Language Center. The Alaska Native Language Archive is named after him. Krauss is known first and foremost as an Athabaskanist and Eyak language specialist, a language that became extinct in January 2008. However, he worked on all of the 20 Native languages of Alaska, 18 of which belong to the Na Dené and Eskimo–Aleut language families. Throughout his career, and most notably with his 1991 address to the Linguistic Society of America, Krauss focused awareness of the global problem of endangered languages. He worked to encourage the documentation and revitalization of endangered languages across the world. Krauss joined the faculty of the University of Alaska Fairbanks in 1960 and served as director of the Alaska Native Language Center from its inception in 1972 until his retirement in June 2000. He remained active in efforts to document Alaska's Native languages and encouraged awareness of the global problem of endangered languages.
Білім
Краус Чикаго университетінен бакалавр (1953), Колумбия университетінен магистр (1955), Париж университетінен Certificat d'Etudes supérieures (1956) және Гарвард университетінен лингвистика және кельт тілдері бойынша докторлық диссертациясын қорғады (1959). Оның диссертациясы "Ирланд гаэль тілінің фонологиясы мен орфографиясы бойынша зерттеулер" деп аталды.
Ирландия
Краусс 1956-1958 жылдары Батыс Ирландияда ирландтар арасында далалық зерттеулер жүргізді.
Солтүстік
Краусс 1958–1960 жылдары Исландия және Фарер аралдарында солтүстік тілдері бойынша далалық зерттеулер жүргізді.
Атабаска салыстырмалы лингвистикасы
Гейл тілдері бойынша диссертациясын аяқтағаннан кейін Краусс 1960 жылы Аляскаға Аляска университетінде француз тілін оқыту үшін келді. Бірақ Краусс Аляскаға келгенге дейін-ақ жергілікті тілдерге құлшынып, олар туралы білуге ниеттенген. Шындысы, Аляскаға жолға шығар алдында ол сол кездегі атабаска тілдерінің маман ғалымы Гарри Хойджерге барып кездесті. Аляскаға келген соң, ол Алясканың жергілікті тілдерінің нашар халде екенін бірден байқап, оларды құжаттауға көшті, алғашқыда (Төменгі) Танана тіліне ден қойды. Бұл атабаска тілдерін салыстырып зерттеушілер үшін өте пайдалы болды, себебі Төменгі Танана протоатабаска тіліндегі *ts дыбыстық тобының бөлінуін анық көрсетті, бұл Хойджердің зерттемелерінде кездеспеген. Краусс осы жаңа мәліметті Хойджерге дереу жеткізгенімен, ол 1963 жылы жарық көрген Хойджердің маңызды Атабаска монографиясына қосылмады. Минто деректері 1960 жылдардың ортасы мен соңында Краустың IJAL мақалаларында жарияланды, бірақ протоатабаска тіліндегі қосымша аффрикат дыбыстық тобының бар екені кеңінен белгілі болғанға дейін біраз уақыт өтті.
Еяк
Краустың тілдік құжаттамаға қосқан ең үлкен үлесі 1961 жылы басталған Эяк тілі жөніндегі жұмысы болды. Эяк сол кезде Аляска тілдерінің арасында ең қорғаусыз, жойылуға жақын тіл еді, ал Краустың еңбегін қазіргі лингвистикалық зерттеулердің құтқару жұмысы деп қарастыруға болады. Кейбір Эяк деректері бұрын қолжетімді болғанымен, оларды бұрынғы ғалымдар, соның ішінде Эдвард Сапир назардан тыс қалдырған. Дегенмен, Эяк тарихи лингвистика үшін маңызды буын болып табылды, ол көршілес Атна тілімен де, алыс Навахо тілімен де тығыз байланысты екенін көрсетті. Сапалы Эяк деректерінің арқасында Атабаска-Эяк-Тлингит тілдер отбасының бар екені анықталды, бірақ Хайда тілімен байланысты дыбысталулық дәлелдер табылмады. Сонымен қатар, Эяк тіліндегі дауыстылардың өзгерту жүйесі Краустың Атабаска тоногенезі туралы теориясын дамытуға ықпал етті, онда дыбыс дауыстылардың тартылуынан пайда болады.
Құрып кету қаупі бар тілдер
Майкл Краустың 1991 жылғы қаңтарда Америка лингвистикалық қоғамының конференциясында оқыған лекциясы лингвистика ғылымын құжаттауға қайта бағыттап, әлемдегі тілдік әртүрлілікті жүйелі түрде құжаттауға жаһандық күш-жігерді ынталандырған маңызды кезең ретінде жиі сіңіріледі. "Дүниежүзіндегі тілдер дағдарыста" деген тақырыптағы лекциясында доктор Краусс мәшһүр түрде ескертті: "Біз міндетті түрде басымдықтарымызды қайта қарастыруымыз керек, әйтпесе тіл білімі өзі арналған саланың 90% жойылуына бейжай қараған жалғыз ғылым ретінде тарихқа ірікпес." Майкл Краусс АҚШ-та балалар әлемдегі қалған тілдердің тек 20% ғана үйренетінін айтады.
Монографиялар
Краусс, Майкл Е. (к.ж.б.). На Дене. Колледж, А.К.: Аляска университеті және М.И.Т.
Краусс, Майкл Е. (1969). Атапаска, Еяк және Тлингит тілдеріндегі жіктеу туралы. Балтимор: Уэверли Пресс, Индиана университеті.
Краусс, Майкл Е. (1970). Еяк сөздігі. Колледж, А.К.: Аляска университеті.
Краусс, Майкл Е. (1970). Еяк мәтіндері. Колледж, А.К.: Аляска университеті және Массачусетс технология институты.
Краусс, Майкл Е. (1970). Эскимо-алеут. Гаага: Моутон.
Краусс, Майкл Е. (1974). Алясканың жергілікті халықтары мен тілдері. Фэрбанкс, А.К.: Алясканың жергілікті тілдер орталығы, Солтүстік білім беру зерттеулер орталығы, Аляска университеті.
Краусс, Майкл Е. (1980). Алясканың жергілікті тілдері: өткен, қазіргі және болашақ. Фэрбенкс, А.К.: Алясканың жергілікті тілдер орталығы.
Краусс, Майкл Е. (1980). Атапаскан тіл білімінің тарихы және салыстырмалы қолданылуы туралы. Фэрбенкс, Аляска: Аляска университеті, Жергілікті тілдер орталығы.
Краусс, Майкл Е. (1985). Юпик эскимосының дыбыс жүйесі: сипаттамалық және салыстырмалы зерттеулер. Фэрбенкс, А.К.: Алясканың жергілікті тілдер орталығы.
Krauss, Michael E. (1969). On the classification in the Athapascan, Eyak, and the Tlingit verb. Baltimore: Waverly Press, Indiana University. Krauss, Michael E. (1970). Eyak dictionary. College, AK: University of Alaska. Krauss, Michael E. (1970). Eyak texts. College, AK: University of Alaska and Massachusetts Institute of Technology. Krauss, Michael E. (1970). Eskimo–Aleut. The Hague: Mouton. Krauss, Michael E. (1974). Native peoples and language of Alaska. Fairbanks, AK: Alaska Native Language Center, Center for Northern Educational Research, University of Alaska. Krauss, Michael E. (1980). Alaska native languages: Past, present, and future. Fairbanks, AK: Alaska Native Language Center. Krauss, Michael E. (1980). On the history and use comparative Athapaskan linguistics. Fairbanks, AK: University of Alaska, Native Language Center. Krauss, Michael E. (1985). Yupik Eskimo prosodic systems: Descriptive and comparative studies. Fairbanks, AK: Alaska Native Language Center.
Мақалалар
Краусс, Майкл Э. (1973). На Дене. Т. А. Себук (ред.), Солтүстік Америкадағы тіл білімі (903–978 бб.). Гаага: Моутон. (Краусс 1976 жылы қайта басылды). Краусс, Майкл Э. (1975). "Сент-Лоуренс аралы эскимосының фонетикасы мен орфографиясы". Тіл білімі 13 [=152]: 39–72. Краусс, Майкл Э. (1976). На Дене. Т. А. Себук (ред.), Американың түпкілікті тілдері (283–358 бб.). Нью-Йорк: Пленум. (Краусс 1973 жылғы басылымының қайта басылымы). Краусс, Майкл Э. (1979). На Дене және эскимо тілдері. Л. Кэмпбелл мен М. Митун (ред.), Американың түпкілікті тілдері: тарихи және салыстырмалы зерттеу. Остин: Техас университетінің баспасы. Краусс, Майкл Э. (1986). Эдвард Сапир және Атабаскан тілдері. W. Cowan, M. Foster, & K. Koerner (ред.), Тіл, мәдениет және тұлғадағы жаңа перспективалар (147–190 бб.). Амстердам: Бенджаминс. Краусс, Майкл Э. (1992). Әлемдегі тілдердің дағдарысы. Тіл 68(1): 4–10. Краусс, Майкл Э. (2005). Атабаскан тоны. Керен Райс және Шэрон Харгус (ред.), Атабаскан прозодиясы. Амстердам: Джон Бенджаминс.
Ынтымақтастықтар
Бадтен, Аделинда В.; Краусс, Майкл Э.; & Рубцова, Екатерина С. (1971). Ungazighmiit ungipaghaatangit. Колледж: Аляска университеті. Фридрих, Пол; & Краусс, Майкл Э. (1969). Тарраскан тілінің кеңістік жөндік туралы. Балтимор, Waverly Press баспасы. Гудгел Холмс, Дианна; Джозеф, Эбби; Джонс, Элиза; Кари, Джеймс М.; & Краусс, Майкл Э. (1991). Кантишна су алабының жергілікті жер аттары. Анкоридж, АК: АҚШ Ішкі істер департаменті, Ұлттық парк қызметі, Аляска аймақтық кеңсесі. Гарри, Анна Н.; & Краусс, Майкл Э. (1982). Эяк халқына арналған құрмет: Анна Нельсон Гарридің өнері. Фэрбенкс, АК: Аляска университеті, Алясканың жергілікті тілдер орталығы. Краусс, Майкл Э.; & Лир, Джефф. (1981). Атабаскан, эяк және тлингит тілдерінің дыбыстық құрамы. Алясканың жергілікті тілдер орталығының ғылыми еңбектері (№ 5). Фэрбенкс, АК: Аляска университеті, Алясканың жергілікті тілдер орталығы. Краусс, Майкл Э.; & МакГарри, Мэри Дж. (1980). Алясканың жергілікті тілдері: библиографиялық каталог. Фэрбенкс, АК: Алясканың жергілікті тілдер орталығы.
Карталар
Краусс, Майкл Э. (1975). Алясканың жергілікті халықтары мен тілдері. [Карта]. Фэрбенкс, А.К.: Аляска университеті, Алясканың жергілікті тілдер орталығы. 1982 жылғы 2-ші басылымы. Краусс, Майкл Э. (1995). Инуиттер, Нунаит, Нунангит, Югет, Унанган Танангин. [Карта]. Фэрбенкс, А.К.: Аляска университеті, Алясканың Фэрбенкс университетіндегі Алясканың жергілікті тілдер орталығы.