Кіріспе

Іс принципі

Ratio decidendi (лат. көпше түрі rationes decidendi) – «себебі» немесе «шешімнің негіздемесі» деген мағына беретін латын тіліндегі сөз. Ratio decidendi – «істе үкімді анықтайтын мәселе» немесе «іс принципін орнататын қағида». Басқаша айтқанда, ratio decidendi – сот шешімінің нәтижесіне байланысты сот шешіміндегі құқықтық ой-пікірлерге негізделген және сәйкес келетін құқықтық ереже. Бұл сот шешімінің негізін құру үшін қолданылатын құқықтық, моральдық, саяси және әлеуметтік принциптерді білдіретін құқықтық термин. Obiter dicta-дан айырмашылығы, ratio decidendi, жалпы ереже бойынша, stare decisis доктринасы арқылы төменгі және кейінгі юрисдикциядағы соттар үшін міндетті болып табылады. Кейбір соттар координациялық юрисдикциядағы сот шешімдерін жоққа шығаруға құқылы. Алайда, сот әділеттілігінің мүддесі үшін олар әдетте координациялық ratio-ны ұстануға тырысады. Ratio decidendi-ді анықтау процесі – соттың іс жүзінде қандай шешім қабылдағанын дұрыс талдау, яғни іс бойынша тараптар нақты таласқан құқықтық мәселелерге негізделуі. Сот шешіміндегі заңға қатысты барлық басқа мәлімдемелер – соттың нақты шешілген мәселелер бойынша шешімдерінің бір бөлігін құрамайтын барлық мәлімдемелер (олар дұрыс заңдық мәлімдемелер болса да болмаса да) – obiter dicta болып табылады және бұл нақты істің ережесі болып табылмайды.

Қиындықтар

Апелляциялық соттың немесе Лордтар палатасының шешімдерінде бірнеше үкім жарияланғанда, арақатынасты табудағы қиындық күшейе түседі. Аталған мәселе бойынша дауысқа түскен (келіспеушілік білдірген) шешім міндетті емес және арақатынас бола алмайды. Дегенмен, кейде, мысалы, Лордтар палатасында бес судья отырған жағдайларда, олардың бәрі бірімен келіскендей көрінеді, бірақ әр судьяның пікірінде сәл өзгеше арақатынастарды байқауға болады. Мысалы, "Кей v Lambeth LBC" ісін қарастырайық, онда жеті Лордтан тұратын комиссия отырысқа қатысты және олардың пікірлерінен бірнеше бәсекелес арақатынастар пайда болды – кейбіреулері Лордтардың өзі айтқан, ал қалғандары шешімде жасырын қалды. Тағы бір мәселе – ескі істерде арақатынас пен obiter (қосымша пікірлер) қазіргідей нақты бөлінбеген жағдайларда туындауы мүмкін. Мұндай жағдайда арақатынасты анықтау қиынға соғуы мүмкін, тіпті кейде соттар анықтай алмайды. Мұндай түсіндірудің күмәнділігі кез келген сөзбен байланысты жүйеде кездеседі. Рим құқығына негізделген көптеген жүйелердегі заңды кодификациялау принципті нақтылауға белгілі бір көмек беруі мүмкін, бірақ кейбір ағылшын құқықтанушылары мұны ағылшын заң жүйесінің берік, тәжірибелік және фактілерге негізделген сипатына қарсы деп санайды.