Кіріспе

Католик шіркеуі мен иудаизм

Католик шіркеуі мен иудаизмнің ұзақ және күрделі ынтымақтастық және қақтығыс тарихы бар. Тарих бойында екеуінің арақатынасы шиеленіскен, орта ғасырларда христиандар, әсіресе яһудилерге қарсы қуғын-сүргін, зорлық-зомбылық және кемсітушілік болған. Католик шіркеуі, ең ірі христиан діни тобы ретінде, өзінің тамырларын ерте христиан қауымына, ал иудаизм – ең көне монотеистік діндердің біріне жегізеді. Христиандық І ғасырдың ортасында иудаизмнің ішінде пайда болған қозғалыс ретінде бастау алды. Екі діннің ізбасарлары бастапқыда біріге өмір сүрді, бірақ апостол Пауыл кезінде бөліне бастады. 380 жылы христиан діні Рим империясының мемлекеттік дініне айналды және Римнің құлауынан кейін дербес күшке ие болды. Христиандық өсіп, Рим империясының басым дініне айналғанда, екі дін арасындағы қарым-қатынас өзгерді. Католик шіркеуі христиан дінінің басты институты ретінде қалыптасып, иудаизмді қарсылас дін ретінде қарастыра бастады. IV ғасырда Рим императоры Константин христиан дінін қабылдап, оны мемлекеттік дін етіп жариялады. Шіркеу иудаизмді басуға кірісіп, көптеген яһудилерді христиан дініне өтуге мәжбүрледі. Бұл қуғын-сүргін бірнеше ғасырға созылды, яһудилер мәжбүрлеп дін ауыстыруға, елден қуылғанға және жаппай қырғынға ұшырады. Орта ғасырларда Католик шіркеуі антисемитизмді дискриминациялық заңдар мен инквизиция құру арқылы институционалдық деңгейге көтерді. Бұл яһудилерге қарсы зорлықпен дін ауыстыру, қуғын-сүргін және погромдарға әкелді. Яһудилер Англия, Испания және Киелі Рим империясының көптеген князьдықтары мен қалаларынан, сондай-ақ Италиядан қуылды. ХХ ғасырдағы Холокосттан кейін, 1960 жылдардағы Екінші Ватикан кеңесі Католик шіркеуі мен иудаизм арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға ықпал етті, шіркеу еврейлерді құдай өлтіруші деп айыптаудан бас тартып, антисемитизм мәселесін қарастырды. 1965 жылы шіркеу антисемитизмді айыптайтын және еврейлер мен христиандардың ортақ мұрасын мойындайтын "Nostra aetate" құжатын жариялады. 1970 жылдан бері дінаралық комитеттер екі дін арасындағы қарым-қатынасты жақсарту үшін үнемі жиналады, ал католик және еврей институттары әлеуметтік әділдік, дінаралық диалог және Холокост тарихын насихаттау сияқты мәселелер бойынша бірлесіп жұмыс істеуді жалғастыруда. Католик шіркеуі яһудилерге жасалған бұрынғы қуғын-сүргін салдарынан туған зиянды жою үшін де шаралар қабылдады, мысалы, яһудилермен діни қатынастар жөніндегі Ватикан комиссиясын құру және Рим папасы Иоанн Павел II-нің еврей қауымынан кешірім сұрауы.

Қара өлім

1347 және 1350 жылдар аралығында "Қара өлім" пандемиясы Азия мен Таяу Шығыстан Еуропаға тарады. Еуропа халқының үштен бірінен екі бөлігіне дейін қаза тапқандығына сенімді. Халық арасында осы індеттің кінәсін яһудилерге жапты, нәтижесінде континенттің барлық жерінде оларға қарсы зорлық-зомбылық орын алды. 1348 жылы Рим папасы Климент VI яһудилерді қорғау мақсатымен екі папалық бұйрық шығарды (6 шілде және 26 қыркүйек), соның ішінде Quamvis Perfidiam деп аталған бұйрық, зорлық-зомбылықты айыптап, індетті яһудилерге таңғандарды "сол өтірікші, шайтанның алдауына іліккен" деп мәлімдеді. Ол одан әрі былай деді: "Яһудилердің осындай қорқынышты қылмыс арқылы індеттің себебі немесе себепкері болуы мүмкін емес, себебі әлемнің көптеген аймақтарында Құдайдың жасырын үкімімен осы індет яһудилердің өзіне де, олармен ешқашан бірге өмір сүрмеген көптеген басқа да халықтарға да қасірет әкелді." Ол дін қызметкерлерін яһудилерді қорғау үшін шаралар қабылдауға шақырды және оларға Авиньон қаласында папалық қорғауды ұсынды.

Яһудилердің "перфидиясы"

Католиктер мен яһудилер арасындағы қарым-қатынастың жаңа түсінігі Ұлы жұма күнінің қайта қарастырылған литургиясында ерекше көрініс тапты. 1962 жылға дейінгі Рим дәстүрінің Ұлы жұма дұғасының нұсқасында католиктер "perfidis Judaeis" ("сенімсіз яһудилер") "ақиқатқа" жүгінуі үшін дұға етті. "Perfidious" ағылшын тіліндегі сөз ғасырлар бойы біртіндеп "қиянаткер" мағынасын алды. Бұл мәселеде түсініспеушілікті жою үшін Папа Пий XII 1955 жылы католиктік литургиялық кітаптарда латынша "perfidis" сөзін дұрыс "сенбеуші" деп аударуды бұйырды, осылайша дұғаның бастапқы мағынасында түсінуді қамтамасыз етті: Мәсіхке сенбеген яһудилер үшін дұға ету. Шындығында, осы сипаттама ежелгі дәстүрлерде де христиан емес кісілерді қабылдау рәсімдерінде қолданылған. Ағылшын тіліндегі қолданыс түпнұсқа латын мағынасынан өзгеше болғандықтан, шатасу мен түсініспеушілік мүмкіндігін жою мақсатында Папа Иоанн XXIII 1960 жылы латынша "perfidis" сөзін яһудилерге арналған Ұлы жұма дұғасынан алып тастауды бұйырды, ал 1960 жылы оны басқа дінге кіргендерді қабылдаудың барлық рәсімдерінен алып тастады. Римдік Миссал қайта қарастырылғанда, дұға толығымен жаңадан жазылды. Рим литургиясының қазіргі дұғасы Ұлы жұма күні "Иудей халқы үшін, Құдай сөзін бірінші болып естігендер үшін, Оның махаббатында және Оның келісіміне адалдықта өсулеріне мүмкіндік берсін" деп дұға етеді.

Яһудилердің құдайшылдығы

1962 жылы Папа Иоанн XXIII Католик шіркеуінің пасторалды экуменикалық кеңесі – Екінші Ватикан кеңесін ашты. Ол 1965 жылы Папа Пауль VI кезінде жабылды. Бұл кеңестің құжаттарын түсіндіруден туындаған ең революциялық өзгерістердің бірі – шіркеудің яһудилер мен иудаизмге деген көзқарасы болды. Екінші Ватикан кеңесі яһудилердің құдайды өлтіруі туралы айыптаманы қарастырып, Исаны айқышқа шегелеуде яһудилердің жалпы кінәлі екендігіне сенуді жоққа шығарды. Кейбір яһуди басшылары мен олардың ізбасарлары Исаның өлімін талап еткенімен, болған оқиға үшін кінә сол кезде тірі болған барлық яһудилерге немесе қазіргі замандағы яһудилерге жүктелмейді. Кеңес Nostra aetate ("Біздің заманымызда") декларациясын қабылдады, оның бір бөлігі былай делінген:

Шындығында, яһуди билігі мен олардың соңынан ергендер Мәсіхтің өлімін талап етті; алайда, Оның құмарлықпен өлтірілуіне сол кезде тірі болған барлық яһудилерді, ешқандай айырма жасамай, немесе бүгінгі яһудилерді кінәлі деп қарауға болмайды. Яһудилерді Құдай тарапынан қабылданбаған немесе қарғысқа ұшыраған деп көрсетуге болмайды, бұл Мүқаддес кітаптардан туындайтын сияқты. Сондықтан, әркім катехизис жұмысында немесе Құдай сөзін уағыздауда Жақсы Жаңалықтың расшылығына және Мәсіхтің руына қайшы келетін ештеңе үйретпеуге тырысуы керек.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокост

Қазіргі заманда еврейге қарсы сезімдер нацистік Холокосттың нәсілдік антисемитизмімен шыңына жетті. Гитлер Германиясының жеңілісінен кейін және нацистік соғыс қылмыстарының ауқымы ашылғаннан соң, Холокостың пайда болуын түсіндіруге тырысқан ғалымдар христиандық анти-иудаизмнің ұзақ тарихын сын тұрғысынан қарастырды. Папа Иоанн XXIII шіркеудің христиандық антисемитизмді құру мен оны жалғастырудағы рөлін мойындады. 1963 жылы қайтыс болғанға дейін Иоанн әрбір Рим-католик шіркеуінде белгілі бір күні оқылатын құжат дайындады:

Иоаннның қайтысынан кейін христиан-яһуди татуласу қозғалысы күшейді. Тарихшы Джеффри Блейннің сөзіне қарағанда, "Соңғы қырық жылда христиандар мен яһудилер, Мәсіх қайтыс болғаннан кейінгі алғашқы жарты ғасырдағы кез келген уақыттан да жақын болды."

Қазіргі католиктік ілімдер

Келісу мақсатын ілгерілету үшін 1971 жылы Католик шіркеуі ішкі Халықаралық католик-иудей байланыс комитеті мен Халықаралық еврей дінаралық консультациялар комитетін құрды. (Бұл комитет Шіркеудің оқытушылық құрамына кірмейді.) 2001 жылдың 4 мамырында Нью-Йоркте өткен Халықаралық байланыс комитетінің 17-ші отырысында Шіркеу өкілдері Католик семинариялары мен мектептерінде иудаизмге қатысты тәсілді өзгертетінін мәлімдеді. Олардың айтуынша:

Католик семинариялары мен теология мектептерінің оқу бағдарламалары Шіркеудің яһудилермен қарым-қатынасын жаңаша түсінуінің маңыздылығын көрсететін болуы керек. Библия курстары, сондай-ақ Шіркеудің және раввиндік иудаизмнің ертедегі иудаизмнен қалыптасуы, «Иудаизм тарихы мен дәстүрлері туралы зиянды білімсіздікті жою үшін маңызды негіз құрайды, себебі көптеген христиандардың санасында оның тек жағымсыз жақтары мен карикатуралық бейнесі ғана қалыптасқан» (1985 жылғы «Католик уағыздарында және катехизацияда еврейлер мен иудаизмді дұрыс бейнелеудің дұрыс жолдары» туралы ескертулерге қараңыз, №27).

Еврейлер мен христиандар арасындағы қарым-қатынастың библиялық, тарихи және теологиялық аспектілерін қарастыратын курстар семинария мен теология оқу бағдарламасының негізгі бөлігі болуы керек, қосымша емес. Католик семинариялары мен теология мектептерін бітіргендердің барлығы Nostra aetate-ден бастап, 2000 жылдың 26 наурызында Иерусалимдегі Батыс қабырғасында Иоанн Павел II-нің дұғасына дейінгі Католик шіркеуінің еврейлер мен иудаизмге қатысты оқытуындағы революцияны зерттеген болуы керек. Тарихи себептерге байланысты көптеген яһудилер антисемиттік қысымның ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан естелігін жеңу қиын деп санайды. Сондықтан: еврей діни және қоғамдық қайраткерлері еврей мектептері мен семинарияларында католик-иудей қарым-қатынастарының тарихы және христиандық пен оның иудаизммен байланысы туралы білім беру бағдарламасын қолдап, насихаттауы керек. Екі дін арасындағы диалогты ынталандыру үшін бір-бірінің сенімдерін мойындау, түсіну және құрметтеу қажет, бірақ оларды қабылдау міндетті емес. Еврей мектептері Екінші Ватикан кеңесі және екі сенім үшін жаңа перспективалар мен мүмкіндіктер ашқан одан кейінгі құжаттар мен көзқарастардың өзгеруі туралы оқытуы өте маңызды. 2015 жылдың қазан айында Польшадағы Католик шіркеуі антисемитизмді «көршіңді сүю туралы заңға қарсы күнә» деп атаған хат жариялады. Хатта сондай-ақ, нацистік Германия Польшаны басып алған кезде Холокост кезінде еврейлерді қорғау үшін өмірін қауіпке тіккен поляктардың батырлығы да мойындалды. Хатқа қол қойған епископтар антисемитизмге қарсы болған және католик-иудей қарым-қатынасын құруға сенген поляк папасы Иоанн Павел II-ні сілтеді. 2015 жылы Ватиканның яһудилермен діни қатынастар жөніндегі комиссиясы «құтқарылуға екі түрлі жол – Мәсіхсіз яһуди жолы және Мәсіхпен бірге жол» деген идеяны қабылдамайтын теологиялық ой-пікірін жариялады, христиандарды яһуди халқына «Иса Мәсіхке деген сенімдерін кішіпейіл және сезімтал түрде куәлік етуге» шақырды, яһудилердің «Құдайдың құтқарылуына қатысушылар» екенін мойындады және Шіркеу еврейлерге евангелизацияны «басқа діндер мен дүниетанымы бар адамдарға қарағанда басқаша» деп қарады, институционалдық яһуди миссиясының қағидасын қабылдамады және католиктерді антисемитизммен күресуге шақырды. Папа Франциск католик-иудей қарым-қатынасын жақсартуда маңызды рөл атқарды деп есептеледі. Синагогаға сапар барысында Франциск папа Иоанн Павел II-нің яһудилердің христиандардың «үлкен бауырлары» екенін айтқан сөзін қайталап, одан әрі былай деді: «Шындығында, сіздер біздің сенімдегі бауырларымыз. Біздің бәріміз бір отбасының мүшелеріміз – Құдайдың отбасымыз, Ол бізді, Өзінің халқын, сүйіп, қорғайды».

Иерусалим мен Рим арасында

2017 жылдың 31 тамызында Еуропалық раввиндер конференциясының, Америка раввиндер кеңесінің және Израильдің Бас раввинат комиссиясының өкілдері «Иерусалим мен Рим арасында» деген мәлімдеме жасап, Ватиканға табыс етті. Бұл құжат Ватиканның Екінші созылысының Nostra aetate декларациясына ерекше құрмет көрсетіп, оның төртінші тарауын Ватиканның еврей әлемімен жүргізетін диалогының Магна Хартасы деп атайды. «Иерусалим мен Рим арасында» екі діннің арасындағы теологиялық айырмашылықтарды жасырмайды, бірақ соған қарамастан, қазіргі және болашақ уақытта тығыз ынтымақтастық орнатуға деген қатыгез ниеттерін білдіреді.

Пий XII

Кейбір еврей ұйымдары мен тарихшылар 1939 жылдан 1958 жылға дейін Папа болған XII Пий Папасы Холокост кезінде үнсіз қалды және адамдардың өмірін сақтау үшін жеткілікті шаралар қабылдамады деседі.

Чиркөенің өкінуі

Сонымен қатар, яһуди қауымы Иоанн Павел II-нің 1994 жылғы «Біз еске аламыз: Шоа туралы толғаныс» деген мәлімдемесін құрметпен қабылдады, онда христиандардың Холокостқа қатысуы үшін өкініш білдірілді. Алайда, кейбір яһуди ұйымдары бұл мәлімдемені жеткіліксіз деп есептеді, себебі ол нацистерге көмектескен шіркеудің жеке мүшелеріне баса назар аударды, оларды шіркеудің ұстанымдарына қайшы әрекет етуші ретінде көрсетті. Кейбір сыншылар бұл мәлімдемені жауапсыз деп санайды, өйткені ол шіркеуді кез келген жауапкершіліктен босатты. Холокосттың кейбір салдарына қатысты пікір таластар да әлі де тоқтаған жоқ, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде крещениеден өткен және еврей отбасыларына қайтарылмаған еврей балаларының мәселесі де бар.

Дәстүрлі католиктер

Дәстүрлі католиктер, әсіресе шіркеудің ежелгі дәстүрлеріне терең берілген және ІІ Ватикан соборынан бері жасалған өзгерістердің көптерін қабылдамайтын, немесе оны жарамсыз деп санайтын, еврейлермен дінаралық диалогты қажетсіз деп қарастырады және оның католик дінін "әлсіретуіне" алып келуі мүмкін деп есептейді.

Араб католиктері

Таяу Шығыстағы шиеленістің жалғасуы аймақтағы және одан тыс жерлердегі еврейлер мен католиктер арақатынасына әсер етеді. Ливан, Иордания және Сириядағы араб христиандарымен қарым-қатынас көбінесе араб мұсылмандарымен қарым-қатынас сияқты болып келеді және қиындықтарды қамтиды, әсіресе антисионизм және сионизм мәселесіне байланысты.

БАҚ-тың шіркеуге деген көзқарасы

2002 жылғы мамыр айында итальяндық католик басылымы 30 Giorni-ге берген сұхбатында Гондурас кардиналы Оскар Марадиага еврейлердің Израиль-Палестина дағдарысынан назарды аудару үшін католик дін қызметкерлерінің сексуалдық зорлық-зомбылыққа қатысты соңғы дауды пайдалану мақсатымен бұқаралық ақпарат құралдарына әсер еткенін мәлімдеді. Бұл Антидефамация лигасының наразылығын тудырды, әсіресе Марадиаганың қалыпты көзқарастас ретінде танылғаны және оның папаға үміткер саналғаны ескерілгенде. Италияның белгілі дін қызметкері дон Пьерьино Гелмини, өзі бірнеше жас жігітті сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшыратқан деген айыппен күйреліп, Corriere della Sera газетімен сұхбатында бұл кінәні түсініксіз "еврей радикалдық әуесқойлығына" жапты. Кейін ол кешірім сұрап, кінәны масондарға аударды. Епископ Джакомо Бабини 2010 жылғы сәуір айында газетке берген сұхбатында осы даудың жария болуын "ционистік шабуыл" деп сипаттады.

Аралас некелер

Рим папасы Францисктің "Amoris laetitia" немесе "Сүйіспеншіліктің қуанышы" атты кітабы дінаралық неке мәселесін қарастырады. Католиктердің католик емес адамдармен некелесуі "аралас неке" деп есептелсе, Франциск христиан емес адамдармен, оның ішінде яһудилермен некелесуді "дінаралық диалог үшін ерекше мүмкіндік" деп атайды. Чиркеуге қарасты институт Facoltà Teologica del Nord Italia ғалымы Пьеро Стефани: "Чиркеу енді миссионерлік түрлендіру саясатын қолдамайды, әсіресе яһудилерге қатысты. Сондықтан дінаралық некелер католик емес жұбайды дінге көшіруге тырысудың орнына, онымен [сенім туралы] жақсы диалог құрудың 'мүмкіндігі' ретінде қарастырылады". Франциск католиктердің яһудилерді дінге көшіруге ұмтылмауы керектігін жиі айтады. Израильде және православиеде яһудилердің аралас некелесуі сирек кездеседі. АҚШ-та яһудилердің аралас некелері жиі кездеседі, және басқа дін өкілімен некелескендердің протестант емес, католикке үйлену ықтималдығы жоғары.