Құтқарушы Карл Плагге: Холокост кезінде еврейлерді сақтаған неміс офицері
Karl Plagge
Карл Плягге: қазақша Холокост кезінде еврейлерді құтқарған неміс офицері. Литвадағы еврейлерге жұмысқа алу арқылы көмектесіп, өмір сақтады. Тарихы мен рөлі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс әскери офицері (1897–1957)
German military officer (1897–1957)
Карл Плагге (10 шілде 1897 – 19 маусым 1957) – Литвадағы Холокост кезінде еврейлерді құтқарған неміс армиясының офицері. Ол, қажет емес жұмысшыларға жұмысқа орналасуға рұқсат беріп, еврейлерді құтқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың мүгедегі ардагері Плагге инженерлік мамандық алды және 1931 жылы Германияның соғыстан кейінгі экономикалық құлдыраудан қалпына келуіне көмектесу ниетімен нацистік партияға қосылды. Расизмді оқытудан бас тартып, нацистік нәсілдік саясатқа қарсы болғандықтан лекция оқушысы қызметінен босатылып, 1935 жылы партиялық іс-әрекеттен бас тарды және соғыс басталғанда партиядан шықты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия армиясындағы штаб офицері ретінде Вильня геттосындағы еврейлерді жұмысқа орналастырып, қорғады. Алғашқыда Плагге геттода тұратын еврейлерді жұмысқа алды, бірақ 1943 жылдың қыркүйегінде геттоны жою жоспарланғанда ол HKP 562 мәжбүрлі еңбек лагерін құрды. Онда ол көптеген еврей ер адамдарын олардың біліктілігі неміс соғыс машинасы үшін маңызды деген жалған сылтаумен жұмыс рұқсаты беріп құтқарды. Сондай-ақ, жұмысшылардың әйелдері мен балаларын құтқаруға тырысты, олардың отбасылары тірі болса жақсы жұмыс істейтінін айтты. Осы әрекеттерінің арқасында ол неміс оккупациясының соңғы күндеріне дейін Вильнядағы геноцидтен 1250-ден астам еврейді қорғады. 1944 жылдың шілдесінде Плагге СС-тің қалған тұтқындарды жоюына кедергі келтіре алмаса да, тұтқындарды СС-тің жақын арада келуі мүмкін екенін ескертті, бұл шамамен 200 адамға СС-тен жасырынып, Қызыл Армия Вильнюсті басып алғанға дейін аман қалуға мүмкіндік берді. Вильнюстегі соғысқа дейінгі 100 000 еврейдің арасында тек 2000 ғана аман қалды, ал олардың ең ірі тобы Плагге құтқарды. Плагге 1947 жылы одақтастардың нацизмнен арылу сотында сотталды, ол нацистік партияның «жақтасы» ретінде жіктелуіне келісті, оның құтқару әрекеттері нацизмге ашық қарсылық көрсетудің орнына гуманитарлық себептермен жасалғанын мәлімдеді. Оны құтқарғандар оның пайдасына куәлік берді. Плагге соттан кейін он жыл өткен соң қайтыс болды. Тарихшы Ким Примельдің сөзіне сәйкес, Плаггедің құтқару әрекеттерінің табысы еврейлерді құтқару үшін жүйе ішінде жұмыс істегенімен байланысты, бұл оның моральдық келісімнің «сұр аймағына» енуін қажет етті. 2000 жылы HKP 562 құтқарылғанның ұлы оның құтқару оқиғасын жариялады. 2005 жылы екі рет сұраныстан кейін Холокост ескерткіші Яд Вашем оны «Халықтардың арасындағы Адал» деп мойындады.
Karl Plagge (; 10 July 1897 – 19 June 1957) was a German Army officer who rescued Jews during the Holocaust in Lithuania by issuing work permits to non essential workers. A partially disabled veteran of World War I, Plagge studied engineering and joined the Nazi Party in 1931 in hopes of helping Germany rebuild from the economic collapse following the war. After being dismissed from the position of lecturer for being unwilling to teach racism and his opposition to Nazi racial policies, he stopped participating in party activities in 1935 and left the party when the war broke out. During World War II, he used his position as a staff officer in the German Army to employ and protect Jews in the Vilna Ghetto. At first, Plagge employed Jews who lived inside the ghetto, but when the ghetto was slated for liquidation in September 1943, he set up the HKP 562 forced labor camp, where he saved many male Jews by issuing them official work permits on the false premise that their holders' skills were vital for the German war effort, and also made efforts to save the worker's wives and children by claiming they would work better if their families were alive. Through these efforts he was able to protect over 1250 Jews from the genocide occurring in Vilna until the final days of the German occupation. Although unable to stop the SS from liquidating the remaining prisoners in July 1944, Plagge managed to warn the prisoners of the imminent arrival of SS killing squads, allowing about 200 to successfully hide from the SS and survive until the Red Army's capture of Vilnius. Of 100,000 pre war Jews in Vilnius, only 2,000 survived, of which the largest single group were saved by Plagge. Plagge was tried before an Allied denazification court in 1947, which accepted his plea to be classified as a "fellow traveler" of the Nazi Party, whose rescue activities were undertaken for humanitarian reasons rather than overt opposition to Nazism. Survivors he rescued testified on his behalf. Plagge died ten years after the trial. According to historian Kim Priemel, the success of Plagge's rescue efforts was due to working within the system to save Jews, a position that required him to enter a "grey zone" of moral compromise. In 2000, the story of his rescues was uncovered by the son of a survivor of HKP 562. In 2005, after two unsuccessful petitions, the Holocaust memorial Yad Vashem recognized him as one of the "Righteous Among the Nations".
Ерте өмір және білім
Плагге 1897 жылғы 10 шілдеде Германияның Дармштадт қаласында пруссиялық отбасында дүниеге келді. Оның көптеген ата-бабалары әскери дәрігерлер болған. 1904 жылы Плаггедің әкесі қайтыс болды, одан кейін Плагге, анасы және үлкен әпкесі қалды. Классикалық білім беруге бағытталған Людвиг Георгс гимназиясын бітірген соң, Плагге Императорлық неміс армиясына әскерге шақырылды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста лейтенант болып Батыс майданында Сомма, Верден және Фландрия шайқастарына қатысты. 1917-1920 жылдар аралығында британдық тұтқын лагерінде отырғанда полиомиелитке шалдығып, сол аяғы мүгедек болды. Босатылғаннан кейін Плагге Дармштадт техникалық университетінде химиялық инженерияны оқып, 1924 жылы бітірді. Ол медицинаны оқығысы келген, бірақ отбасының қаржылық жағдайына байланысты ұзақ оқу бағдарламасына қабылдануға мүмкіндік болмады. Бітіргеннен кейін Анке Мадсенге үйленді, бірақ қаржылық қиындықтарға байланысты олар анасымен бірге тұруға мәжбүр болды. Жұмыссыздықтан үйден фармацевтикалық зертхана ашты.
Plagge was born to a Prussian family in Darmstadt, Germany, on 10 July 1897; many of his ancestors had been military doctors. Plagge's father died in 1904, leaving Plagge, his mother, and his older sister. After graduating from Ludwig Georgs Gymnasium, a secondary school that focused on the classics, Plagge was drafted into the Imperial German Army. He fought as a lieutenant in World War I on the Western Front, participating in the battles of the Somme, Verdun, and Flanders. Imprisoned in a British prisoner of war camp from 1917 to 1920, he caught polio and became disabled in his left leg. Upon his release, Plagge studied chemical engineering at the Technische Universität Darmstadt, graduating in 1924. He had wanted to study medicine but was prevented from the longer study program required due to his family's financial problems. After graduating, he married Anke Madsen, but the couple had to live with his mother due to their finances. Unemployed, he ran a pharmaceutical laboratory from the house.
Соғыс аралық кезең
Ол идеологиялық тұрғыдан ұлттық консерватор болды, бірақ 1931 жылдың 1 желтоқсанында нацистік партияға қосылды. Көп жылдар өткен соң, нацизмнен арылу процесінде Плагге бастапқыда Адольф Гитлер мен нацистік партияның Германия экономикасын және ұлттық мақтанышын қайта жаңғырту туралы уәделеріне қызығушылық танытқанын айтты, бұл Германия Версаль келісіміне қол қойылғаннан кейін бастан өткерген жылдары зардап шеккен еді. 1931-1933 жылдары Плагге партияның жергілікті ұйымдастырушысы болып жұмыс істеді. 1933 жылы Гитлер билікті басып алғаннан кейін партия жетекшілігімен қақтығысқа түсті. Кейінірек берген куәлігінде Плагге нацистік нәсілдік теорияларды қабылдаудан бас тартты, оларды ғылыми емес деп есептеді және саяси қарсыластарды қуғындау мен көптеген нацистік шенеуніктердің жемқорлығынан жиренді. Партиядан кетпей, іштен өзгерістер жасауға тырысып, Дармштадт қаласындағы нацистік білім беру институтында ғылыми оқытушы және жетекші лауазымдарын қабылдады. Ол нацистік нәсілдік идеологияны оқытудан бас тартқаны үшін 1935 жылы жұмысынан босатылды. Жергілікті партия шенеунігі Плаггені еврейлер мен масондармен жақсы қарым-қатынаста болды, үйдегі зертханасында еврейлерді емдеді және еврей бизнесіне жасалған нацистік бойкотқа қарсылық көрсеткені үшін айыптады, оны партия трибуналына шақыруға уәде берді. Бірақ Плагге нацизмге деген ынтасынан айнып, партиядағы қызметін тоқтатты. 1934 жылы Плагге Курт Гессе басқаратын инженерлік компанияда жұмыс істеді, оның әйелі Эрика жартылай еврей болған. Гессе өзінің бизнесін «арийлендіруден» сақтау үшін номиналды нацисті жұмысқа алды. 1938 жылы «Кристалл түнінен» кейін Плагге Гессенің ұлы Конрадтың тәрбиешісі болды. Сол жылы Плагге Hessenwerks компаниясының бас инженері болып тағайындалды.
He was ideologically a national conservative, but joined the Nazi Party on 1 December 1931. Many years later, during his denazification trial, Plagge stated that he was initially drawn to the promises of Adolf Hitler and the Nazi Party to rebuild the German economy and national pride, which suffered during the years that Germany experienced after the signing of the Treaty of Versailles. Between 1931 and 1933, Plagge worked as a local organizer for the party. He came into conflict with the leadership of the party after 1933 when Hitler seized power. According to his later testimony, Plagge refused to accept Nazi racial theories, which he considered unscientific, and was disgusted by the persecution of political opponents and the corruption of many Nazi functionaries. Instead of leaving the party, he attempted to effect change from within, accepting a position as a scientific lecturer and leader of a Nazi educational institute in Darmstadt. Because he refused to teach Nazi racial ideology, he was dismissed from his position in 1935. A local party official accused Plagge of being on good terms with Jews and Freemasons, treating Jews in his home laboratory, and opposing the Nazi boycott of Jewish businesses, threatening to bring Plagge before a party tribunal. Instead, Plagge ceased his activity with the party, disenchanted with Nazism. In 1934, Plagge began to work at Hessenwerks, an engineering company run by Kurt Hesse, whose wife Erica was half Jewish. By hiring a nominal Nazi, Hesse hoped to prevent the "Aryanization" of his business. After Kristallnacht in 1938, Plagge became the godfather of Hesse's son Konrad. The same year, Plagge took over as chief engineer of the Hessenwerks.
HKP 562
Плагге екінші дүниежүзілік соғыстың басында Вермахтқа (Германия армиясы) резервтегі капитан ретінде шақырылды және сол кезде нацистік партияға мүшелік жарнасын төлеуді тоқтатты. Неміс басқыншылығынан кейін Польшада қызмет еткен ол, «нацистерге қарсы жұмыс істеуге» шешім қабылдауына себеп болған қасіреттерге куә болды. 1941 жылы ол әскери көлік құралдарын жөндеу және күтіп-ұстаумен айналысатын Heereskraftfahrpark 562 (көлік техникасын жөндеу бөлімі 562, немесе HKP 562; сөзбе-сөз «Армия автокөлік паркі») инженерлік бөлімшесінің басшысы болып тағайындалды. Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін, HKP 562 1941 жылдың шілде айының басында Литваның Вильна қаласына орналастырылды. Плагге аймақтағы яһудилерге қарсы жүргізілген геноцидтің куәсі болды. Плагге еврей ер адамдарына жұмыс куәліктерін берді, оларды нақты шығуына қарамастан, маңызды және білікті жұмысшылар ретінде мойындады. Бұл жұмыс рұқсаты жұмысшының өзіне, оның әйеліне және екі баласына дейін Вильна геттосындағы SS-тің ұстауларынан қорғады, онда жұмыс құжаттары жоқ яһудилер тұтқындалып, жақын маңдағы Понари атқышу алаңында өлтірілді. Жұмысқа орналасу тұрғысынан HKP 562 Плаггенің жұмысшыларына жақсы қарауының арқасында еврейлер үшін ең ізделіс алатын орын болды. Плагге поляктар мен совет тұтқындарына да көмектесуге тырысты. Плагге бөлімшесінің «де-факто тәуелсіздігіне» ие болды, жөндеу жұмыстары біткенше тәуелсіздігін сақтап, жұмысшыларын SS жасаған геноцидтен қорғауға тырысты. Ол еврейлерге қарсы немесе зорлық-зомбылыққа бейім бағыныштыларын еврей жұмысшыларымен қарым-қатынас жасамау үшін қайта тағайындады және жұмысшыларды тірі ұстаған контрабанда мен қара нарыққа көз жұмды. 1941 жылдың күзінде көптеген яһудилер «Акциялар» кезінде тұтқындалып, атылған кезде Плаггенің шеберханасы Вильнюстегі еврейлерді жұмысқа орналастыру бойынша төртінші ірі орын болды, 261 жұмыс рұқсаты берілді. Жұмысшылары ұсталғанда Плагге оларды Понариде атқылаудан бұрын Лукишкес түрмесінен босатуға тырысты. Егер бірнеше яһуди ғана тұтқындалса, ол өзінен төмен тұрған адамын жіберетін. Алайда 1941 жылдың соңында 70 еврей жұмысшысы мен олардың отбасылары тұтқындалды. Плагге олардың соғысқа қатысы бар екенін жоғарылатып көрсетіп, олардың барлығын босатуға қол жеткізді. 1942 жылы Плагге үшін жұмыс істейтін 200 яһуди депортацияға жіберілді. Плагге оларды босату үшін SS Obersturmführer Рольф Нойгебауэрмен пікір таластырды, бірақ оларды құтқара алмады. 1943 жылы SS-пен келіссөздер жүргізгеннен кейін Плагге өз жұмыс күшін шілдедегі 394 еврейден қыркүйекте гетто таратылғанда 1000-нан астамға дейін кеңейте алды.
Plagge was drafted into the Wehrmacht (German Army) as a captain in the reserve at the beginning of World War II, and stopped paying Nazi Party membership fees at the same time. Serving initially in Poland after the German invasion, he witnessed atrocities that caused him to decide "to work against the Nazis". In 1941, he was put in command of an engineering unit, Heereskraftfahrpark 562 (vehicle maintenance unit 562, or HKP 562; literally, "Army motor vehicle park"), which maintained and repaired military vehicles. After the German invasion of the Soviet Union, HKP 562 was deployed to Vilna, Lithuania, in early July 1941. Plagge witnessed the genocide being carried out against the Jews of the area. Plagge gave work certificates to Jewish men, certifying them as essential and skilled workers regardless of their actual backgrounds. This kind of work permit protected the worker, his wife, and up to two of his children from the SS sweeps carried out in the Vilna Ghetto, in which Jews without work papers were captured and killed at the nearby Ponary execution grounds. As a work assignment, HKP 562 was particularly sought after by Jews because of Plagge's efforts to treat his workers well. Plagge also made efforts to help Poles and Soviet prisoners of war forced to work for the Wehrmacht. Plagge was the "quasi sovereign" of his unit, retaining his independence so long as the repair work got done, and worked to insulate his workers from the genocide perpetrated by the SS. He reassigned antisemitic or violent subordinates so that they did not interact with Jewish workers and turned a blind eye to the smuggling and black market that kept the workers alive. During the autumn of 1941, when many Jews were rounded up and shot in "Aktions", Plagge's workshop was the fourth largest employer of Jews in Vilnius, with 261 work permits allocated. When his workers were captured during sweeps, Plagge attempted to free them from Lukiškės Prison before they could be executed at Ponary. If only a few Jews were arrested, he sent a subordinate. However, in late 1941, 70 Jewish workers and their families were arrested. Plagge exaggerated their importance to the war effort and managed to secure the release of all of them. In 1942, 200 Jews working for Plagge were rounded up for deportation. Plagge argued with SS Obersturmführer Rolf Neugebauer in an attempt to secure their release, but was unable to save them. In 1943, after negotiations with the SS, Plagge was able to expand his workforce from 394 Jews in July to more than 1,000 when the ghetto was liquidated in September.
Еңбек лагері
1943 жылдың сәуірінде Варшава геттосының көтерілісі мен кеңестік партизандық қызметінің күшеюінен кейін, СС басшысы Генрих Гиммлер, Вермахттың соғыс машинасына құл еңбегін бергеніне қарамастан, барлық нацистік геттоларды жоюға шешім қабылдады. Әсіресе Вильня геттосы кең ауқымды жер асты қозғалысы мен қала маңындағы орманды аймақтағы партизандардың жақындығынан қауіп деп есептелді. Майор дәрежесіне көтерілген Плагге, Вильнюс қаласының шетінде, Субоч көшесінде HKP 562 үшін еврей КЗ құруға СС-тен рұқсат алды. HKP 562 – еврей жұмысшыларын сақтап қалуға рұқсат етілген Вермахттың жалғыз бөлімшесі болды. 1 қыркүйекте Плагге жұмыскерлерінің шамамен 300-і Клоога концлагеріне тасымалдау үшін СС-ке ұсталды. Плагге теміржол станциясына СС офицері, ликвидацияға жауапты Бруно Киттельмен сөйлесуге барды. Бастапқыда оларды босатуға қол жеткізген Плагге, еврейлерді өзінің бағыныштыларына тапсырды, бірақ Киттельдің жоғары лауазымды офицері, СС Obersturmführer Рольф Нойгебауэр, оларды депортациялауға бұйырды. Плагге Нойгебауэрмен байланысуға тырысты, бірақ мүмкін болмады, соның салдарынан еврейлердің барлығы Клоогаға депортацияланды. Одан кейін ол бағыныштыларына депортацияланғандардың орнына басқа еврей жұмысшыларын жұмысқа алуды бұйырды. 1943 жылдың 16 қыркүйегінде Плагге өзінің 1000-нан астам еврей жұмысшыларын және олардың отбасыларын Вильня геттосынан жаңа салынған HKP лагеріне, 37 Субоч көшесіне тасымалдады, онда олар салыстырмалы түрде қауіпсіздікте болды. Плагге білікті жұмысшыларды ғана емес, олардың әйелдерін және балаларын да құтқарды, өйткені жұмысшылар отбасыларысыз жұмысқа ынталанбайды деп санайтын. Бір аптадан кейін, 23 қыркүйекте СС Вильня геттосын жоюға кірісті. Вильняның қалған еврейлері Понариде бірден атылып тасталды немесе нацистік оккупациядағы Еуропадағы концлагерлерге жіберілді. Кейбір еврейлер геттоның қираған жерлерінде жасырынды; Плагге оларға көбірек жұмысшылар қажет екенін айтып, 100 тұтқынға алынған еврейді HKP-ға әкелді. Тағы 100 еврейді қарсылық қозғалысы Плагге келісімімен жасырын түрде әкелді, ал 1944 жылдың басында лагерьдегі адам саны 1250-ге жетті. Еврейлерді әлеуметтік көмекпен қамтамасыз ету үшін бастапқыда салынған екі көп қабатты үйден тұратын лагерь, тікенді сыммен қоршалған және литвалық құпия агенттері мен СС әскерлерімен күзетілген. Еврейлердің шамамен 60%-ы көлік жөндеу шеберханасында немесе Вермахт формаларын жөндеу цехында жұмыс істеді. Плагге өзінің қалған жұмысшылары үшін қоян шаруашылығы, балалар бағы және ағаш шеберханасы сияқты әртүрлі өндірістер құрды, барлық жұмысшыларын соғысқа қажетті деп жариялады. Ол СС-тің осы қажетсіз жұмысшыларды алып тастау әрекеттеріне қарсы тұрды. Тарихшы Ким Примельдің айтуынша, Плагге СС-пен қақтығыспау саясаты кейде оны "серіксіз жағдайға" түсірді, бұл "ауыр моральдық салдарға" әкелді. Көптеген жағдайларда HKP 562 еврейлерді Понариге ату үшін СС-ке жүк көліктерін және жүргізушілерді берді. 1943 жылдың қараша айында еврей тұтқыны Давид Залкинд, оның әйелі және баласы лагерьден қашуға тырысып, гестапоға ұсталды. Олар лагерь ауласында басқа тұтқындардың көз алдында атылып тасталды; өлтіруге бұйрық берген СС офицері бұл "парк басшысы майор Плаггемен келісім бойынша" жасалғанын хабарлады. Залкиндтің өлімінен кейін Бруно Киттель мен СС сарбаздары 36 еврей әйелін атып тастады. 1944 жылдың 27 наурызында Плагге Германияда демалыста болған кезде, СС Kinderaktion ("Балалар операциясы") жүргізді: олар лагерьке кіріп, 250-ге жуық бала мен қарт еврейді жинап, оларды Понариге ату үшін алып кетті. Плагге оралғаннан кейін, егер ол сол жерде болғанда балаларды құтқаратынын мәлімдегенмен, оның мұны істей алатыны күмәнді. Примельдің пікірінше, Плагге осы кісі өлтіруге келісуімен "моральдық тұрғыдан" құтқарушы ретінде серіктес болды. Алайда, Плаггедің ынтымақтастығы "әділ таңдау" болды, өйткені ол Вильнюстегі кез келген басқа Вермахт құтқарушысынан гөрі көбірек еврейлерді құтқара алды.
In the aftermath of the April 1943 Warsaw Ghetto uprising and an increase in Soviet partisan activity, Heinrich Himmler, the head of the SS, decided to liquidate all Nazi ghettos, regardless of the slave labor they provided to the Wehrmacht's war effort. In particular, the Vilna Ghetto was seen as a threat because of its extensive underground movement and the proximity of partisans in the woods around the city. Plagge, who had been promoted to major, secured permission from the SS to establish a Juden KZ for HKP 562 on Subocz Street on the outskirts of Vilnius. HKP 562 was the only Wehrmacht unit allowed to retain Jewish workers. On 1 September, about 300 of Plagge's workers were seized by the SS for transportation to the Klooga concentration camp. Plagge went to the train station to argue with an SS non commissioned officer, Bruno Kittel, who was in charge of the liquidation. Initially able to secure their release, Plagge left the Jews with subordinates, but Kittel's superior officer, SS Obersturmführer Rolf Neugebauer, ordered them to be deported anyway. Plagge attempted to contact Neugebauer, but was unable to, and the Jews were all deported to Klooga. He then ordered his subordinates to recruit other Jewish workers to replace those who had been deported. On 16 September 1943, Plagge transported over 1,000 of his Jewish workers and their families from the Vilna Ghetto to the newly built HKP camp at 37 Subocz Street, where they remained in relative safety. Plagge saved not only skilled male workers but also their wives and children, arguing that the workers would not be motivated without their families. Less than a week later, on 23 September, the SS liquidated the Vilna Ghetto. The rest of Vilna's Jews were either executed immediately at Ponary or sent to concentration camps in Nazi occupied Europe. A few Jews hid in the ruins of the ghetto; arguing that he needed more workers, Plagge brought 100 arrested Jews into HKP. Another 100 Jews were smuggled in by the resistance movement with Plagge's acquiescence, and the population peaked at 1,250 early in 1944. The camp, which consisted of two multistory tenements originally constructed to house Jews on welfare, was surrounded by barbed wire and guarded by Lithuanian collaborators and SS men. About 60% of the Jews worked at the vehicle repair depot or a shop for repairing Wehrmacht uniforms. Plagge established various industries for the rest of his workers, including a rabbit farm, a nursery, and a carpenter's shop, declaring all of his workers essential to the war effort. He strongly resisted the SS's efforts to remove these nonessential workers. On certain occasions, Plagge's policy of non confrontation with the SS put him "in a catch 22 situation with serious moral implications", according to historian Kim Priemel. On multiple occasions, HKP 562 loaned trucks and drivers to the SS to transport Jews to Ponary for execution. In November 1943, a Jewish prisoner named David Zalkind, his wife and child attempted to escape from the camp and were caught by the Gestapo. They were executed in the camp courtyard in front of the other prisoners; the SS officer who ordered the killing reported that it was done "in accord with the Park leader Major Plagge". Following Zalkind's execution, 36 Jewish women were executed by Bruno Kittel and SS soldiers. On 27 March 1944, while Plagge was away on home leave in Germany, the SS carried out a Kinderaktion ("Children Operation"): they entered the camp, rounded up about 250 children and elderly Jews, and took them to Ponary for execution. Although Plagge claimed upon his return that he would have saved the children if he had been present, it is doubtful that he could have done so. Plagge's acquiescence to these killings made him "[in] moral terms as much a collaborator" as a rescuer, according to Priemel. However, Plagge's collaboration was "arguably a rational choice", because he was able to save more Jews than any other Wehrmacht rescuer in Vilnius.
Тарату
1944 жылдың жазында Қызыл Армия Вильнюстің шеттеріне жетті, ал жақын шілде айының басында неміс әскері кенеттен шегінді. Лагерь таратылуға тиіс еді; Плагге еврейлерге қатысты үлкен кешірімділік танытты деген айыппен, оларды өз бөлімімен бірге алып кетуіне тыйым салынды. Лагерь Қызыл Армия келгенге дейін жойылмақ екенін білген яһудилер, лагерь ішінде жасырыну үшін жасырын бомбешіктер, қабырғалардың арасында және шатырдың астындағы жерлер жасады. Бірақ, қашу немесе жасыру жоспарларын іске асыру үшін, лагерьдің қашан жойылатынын білу қажет еді. 1 шілдеде Плагге СС обершарфюрері Рихтердің куәлігінде еврей тұтқындарына ресми емес сөз сөйледі:
During the summer of 1944, the Red Army advanced to the outskirts of Vilnius and the Wehrmacht withdrew abruptly in early July. The camp was to be dissolved; accused of being soft on Jews, Plagge was forbidden to take them with his unit. Knowing that the camp would be liquidated before the Red Army arrived, the Jews made hiding places in the camp in secret bunkers, in walls, and in the rafters of the attic. However, they needed to know when the camp would be liquidated so they could implement their plans to escape or hide. On 1 July, Plagge made an informal speech to the Jewish prisoners in the presence of SS Oberscharführer Richter:
Жиналған яһудилердің сұрағына жауап ретінде Плагге олардың жүктерін әкелудің қажеті жоқ екенін айтты. 4 шілдеде СС лагерьге келген кезде 500 яһуди тізімге тұрып, Понариде атылып өлтірілді. Қалғандары қашуға тырысты немесе лагерь ішінде жасырынып қалды. Шамамен 150-200 яһуди іздеуден аман қалды және 13 шілдеде Қызыл Армия тарапынан босатылды. Вильнюстағы 100 000 яһудидің тек 2000-ы ғана Холокосттан аман қалды; ХКП лагерінен аман қалғандар ең ірі топты құрады.
In response to a question from the assembled Jews, Plagge added that there was no need to bring their luggage. When the SS came to the camp on 4 July, 500 Jews appeared at the roll call and were executed at Ponary. The rest either tried to escape or hid inside the camp. About 150 or 200 Jews survived the searches and were liberated by the Red Army on 13 July. Of the 100,000 Jews in Vilnius, only 2,000 survived the Holocaust; survivors of the HKP camp constituted the largest single group.
Соғыстан кейінгі
Вильнюстен кеткеннен кейін Плагге өз бөлімшесін батысқа қарай жетектеп, 1945 жылғы 2 мамырда бірде-бір адам зардап шекпестен АҚШ армиясына тапсырды. Ол нацистік партияға ерте қосылғандығы және көптеген тұтқындардың қаза болуына себепкер болған еңбек лагерінің командирі болғандықтан, 1947 жылы соғыстан кейінгі денацификация процесінің бір бөлігі ретінде сотталды; ол өзін қорғау үшін адвокат жалдады. Плагге және оның бұрынғы бағыныстылары сотқа оның еврей мәжбүрлі еңбекшілерге көмектесуге жасаған тырыстары туралы айтты; Плаггедің адвокаты оны белсенді нацист емес, ортақ мүдделі адам ретінде қарастыруды сұрады. Людвигсбургтегі босқындар лагеріндегі HKP 562 лагерінің бұрынғы тұтқындары Мария Эйхамуеллерге Плагге жасаған әрекеттері туралы айтты. Аймақтық газетте сот процесі туралы оқығаннан кейін Эйхамуеллер Плагге үшін куәлік берді, бұл сот шешіміне оның пайдасына ықпал етті. Сот Плаггені толық ақтамады, өйткені оның әрекеттерін нацизмге қарсылық емес, гуманизм жетеледі деп санады. Сот судьялары Плаггедің гуманитарлық жетістіктерінің масштабын мойындауға құлшынбады, себебі бұл жайлы немістердің Холокостқа немқұрайлылығын және соғыстан кейінгі сот жүйесінде нацистік судьялардың қызмет етуін жаман жарыққа шығаратын еді. Соттан кейін Плагге өмірінің соңғы он жылын тыныш өткізіп, 1957 жылғы 19 маусымда Дармштадт қаласында жүрек талмасынан қайтыс болды. 1956 жылғы 26 сәуірде еврей адвокаты Р. Штрауска жазған хатында Плагге өзін Альберт Камюдың «Ауру» романының кейіпкері доктор Риюмен салыстырды. Камю Францияда нацистік оккупация кезінде жазған бұл романда Рию адамдарды аурудан құтқару үшін өмірін қауіпке тігеді, бірақ оның күш-жігері көптеген адамды сақтап қалуға жеткіліксіз болып көрінеді және көбінесе нәтижесіз болып шығады. Рию, Плагге сияқты, өзін батыр санамайды. Бастапқыда лютеран дінінде болған Плагге Холокост кезінде көрген қасіреттер салдарынан Құдайға сенімін жоғалтты.
After leaving Vilnius, Plagge led his unit westward and surrendered to the United States Army on 2 May 1945 without suffering a single casualty. Because he had joined the Nazi Party so early and commanded a labor camp where many prisoners were murdered, he was tried in 1947 as part of the postwar denazification process; he hired a lawyer to defend him. Plagge and his former subordinates told the court about his efforts to help Jewish forced laborers; Plagge's lawyer asked for him to be classified as a fellow traveler rather than an active Nazi. Former prisoners of HKP 562 in a displaced person camp in Ludwigsburg told Maria Eichamueller about Plagge's actions. After reading about the trial in a local newspaper, Eichamueller testified on Plagge's behalf, which influenced the trial result in his favor. The court did not exonerate Plagge completely, because it believed that his actions had been motivated by humanitarianism rather than opposition to Nazism. The judges may have been reluctant to recognize the extent of Plagge's humanitarian achievements because they cast a bad light on the indifference of ordinary Germans to the Holocaust and the retention of Nazi judges in the postwar judicial system. After the trial, Plagge lived the final decade of his life quietly and died of a heart attack in Darmstadt on 19 June 1957. In a letter to a Jewish lawyer, R. Strauss, dated 26 April 1956, Plagge compared himself to Dr. Rieux, a character in Albert Camus's novel The Plague. In the novel, which was written while Camus was living under Nazi occupation in France, Rieux risks his life to save people from the plague, but his efforts cannot save very many people and often appear useless. Like Plagge, Rieux does not see himself as a hero. Originally a Lutheran, Plagge lost his belief in God because of the atrocities that he witnessed during the Holocaust.
Бағалау және мұра
1999 жылы HKP 562 құтқарылған Перл Гуд отбасымен Вильнюске сапар шекті. Гудтың ұлы Майкл Плэдждің тарихын зерттеуді шешті, бірақ оны табу қиын болды, себебі құтқарылғандар оны тек «Майор Плэдж» деп білді және оның толық атын немесе туған жерін білмеді. Он төрт айдан кейін Гуд Плэдждің Вермахттың жеке құжатын таба алды. Ол 2005 жылы зерттеулерінің нәтижесін «Майор Плэджді іздеу: еврейлерді құтқарған нацист» деген атпен жариялады. Гуд зерттеушілер мен достарынан «Плэдж тобы» деп аталатын ұйым құрды және HKP құтқарылғандармен бірге Израильдің Холокост еске алу орталығы – Яд Вашемге Плэджді «Халықтардың арасындағы Адал» деп мойындау туралы өтініш жасады. 2002 жылғы олардың алғашқы өтініші қабылданбады. Келесі жылы қайтадан өтініш бергенде, «біз оның жоғары лауазымдағы адамдардан қандай қауіп күткенін түсінбейміз» деген жауап алды. Яд Вашемнің пікірінше, Плэдждің еврей жұмысшыларын құтқару және оларға гуманистік қарым-қатынас жасауы, мүмкін, неміс соғыс машинасына қызмет етумен байланысты болған. «Плэдж тобы» оған келіспеді, еврейлермен байланысқан Вермахт сарбаздары еврей сияқты қаралып, қудалануға ұшырауы мүмкін екенін атап өтті. Шындығында, Вермахт сержанты Антон Шмид 1942 жылы Вильнюс геттосындағы еврейлерге көмектескені үшін жазаланды. 2004 жылы Плэджтің 1956 жылы Штрауссқа жазған хаты табылды. Сол жылы Плэдж мен SS Obersturmbannführer Вильгельм Гёкке арасындағы хат алмасу ашылды, ол соңғысын HKP 562 лагеріндегі әйелдерді мәжбүрлі еңбекке тартудан бас тартуға көндірген. 2004 жылдың 22 шілдесінде Яд Вашем комитеті Плэджді «Халықтардың арасындағы Адал» деп мойындау үшін дауыс берді. 2005 жылдың 11 сәуірінде Иерусалимде өткен салтанатқа көптеген құтқарылғандар, Конрад Гессе және Плэдждің туыстары қатысты. Комитет директоры Мордехай Палдиел Перл Гудқа отбасымен Вильнюске сапар шеккені және соғыс кезінде Плэджтің іс-қимылын ашып көрсеткен оқиғалар тізбегін бастағаны үшін алғыс айтты. Плэджтің балалары болмағандықтан, Дармштадт техникалық университетінің президенті оның атынан марапатты қабылдады. 2006 жылдың ақпан айында Германияның Пфунгштадт қаласындағы бұрынғы Франкенштайнказерна, Бундесвер базасы Карл Плэдж Казерне деп қайта аталды. Дармштадт қаласындағы Людвиг Георгс гимназиясының ауласына Плэджтің бюсті орнатылды. 2017 жылы HKP 562 орнында археологиялық жұмыстар жүргізілгеннен кейін, келесі жылы Вильнюсте Плэдж және лагерь туралы «Жақсы нацист» атты деректі фильм көрсетілді. Плэдждің іс-әрекеттері өте ерекше болды: Холокост кезінде еврейлерге Вермахттың өте аз сарбаздары көмектескен. Алайда, оның бағынындағы сарбаздар мен басқа Вермахт шенеуніктері, соның ішінде неміс оккупациясы астындағы Вильнюстің азаматтық әкімшісі Ханс Кристиан Хингст, Плэдждің құтқару іс-қимылдарынан хабардар болды және оны жазғырған жоқ. Вильнюстегі Вермахт құтқарушыларын зерттеген тарихшы Ким Примель Плэдж «адамгершілік тұрғысынан компромистің «сұр аймағында» қалды, бірақ бұл [оның] құтқару жұмысының табысқа жетуі үшін маңызды болды» деген қорытынды жасады.
In 1999, HKP 562 survivor Pearl Good traveled to Vilnius with her family. Good's son, Michael, decided to investigate the story of Plagge, but he had trouble locating him because survivors knew him only as "Major Plagge" and did not know his full name or place of birth. After fourteen months, Good was able to find Plagge's Wehrmacht personnel file. He eventually published the results of his research in 2005 as The Search for Major Plagge: The Nazi Who Saved Jews. Good formed an organization of researchers and friends that he called the "Plagge Group" and, along with HKP survivors, petitioned Yad Vashem, Israel's official memorial to the Holocaust, to have Plagge recognized as "Righteous Among the Nations". Their first petition, in 2002, was rejected. They applied again the next year and received a reply stating that "we fail to understand what possible risks he had to fear from his superiors". In Yad Vashem's view, Plagge's efforts to save Jewish workers and treat them humanely were probably related to serving the German war effort. The Plagge Group disagreed, pointing out that Wehrmacht soldiers associating with Jews were threatened with being treated as Jews; indeed, Wehrmacht Sergeant Anton Schmid had been executed in 1942 for helping Jews in the Vilna Ghetto. In 2004, the letter that Plagge had written in 1956 to Strauss was discovered. Letters between Plagge and SS Obersturmbannführer Wilhelm Göcke, which persuaded the latter to spare the female forced laborers in the HKP 562 camp, were uncovered that same year. The Yad Vashem committee voted on 22 July 2004 to recognize Plagge as Righteous Among the Nations. The ceremony, held in Jerusalem on 11 April 2005, was attended by many survivors, Konrad Hesse, and a few members of Plagge's extended family. Mordecai Paldiel, the director of the committee, thanked Pearl Good for making the trip to Vilnius with her family and sparking the chain of events that uncovered Plagge's actions during the war. Because Plagge had no descendants, the president of the Technische Universität Darmstadt accepted the award on his behalf. In February 2006, the former Frankensteinkaserne, a Bundeswehr base in Pfungstadt, Germany, was renamed the Karl Plagge Kaserne. A bust of Plagge was placed in the schoolyard of the Ludwig Georgs Gymnasium in Darmstadt. Following archaeological work done at the HKP 562 site in 2017, a documentary about Plagge and the camp, The Good Nazi, premiered in Vilnius the following year. Plagge's actions were very unusual: very few Wehrmacht soldiers helped Jews during the Holocaust. However, the soldiers under his command and other Wehrmacht officials, including Hans Christian Hingst, the civilian administrator of German occupied Vilnius, were aware of Plagge's rescue activities and did not denounce him. The historian Kim Priemel, examining Wehrmacht rescuers in Vilnius, concludes that Plagge "remained within a 'grey zone' of moral compromise, which, however, was vital to the success of [his] rescue efforts".