Лиза Фиттко: Нацизмнен қашқандарға көмектескен ерлік иесі

Кіріспе

Венгриялық қарсылық күресшісі (1909–2005) Лиза Фитко (туған Елизавета Экштейн, Экштейн (Экштейн) Эржебет; 1909 жыл 12 наурыз – 2005 жыл) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік оккупация астындағы Франциядан көптеген адамдардың қашуына көмектесті. Соғыс уақытындағы Еуропа туралы екі мемуардың авторы Фитко 1940 жылы неміс философы және сыншысы Уолтер Бенджаминнің нацистерден қашу үшін Франциядан шығуына көмектескенімен де белгілі.

Өмірбаян

Лиза Фиттко 1909 жылы Венгрия Корольдігінің Унг округіндегі Ужгород қаласында халықаралық еврей отбасында (Симон, Экштейн) дүниеге келді. Оның үлкен отбасы Австро-Венгрия империясының мәдени және экономикалық өмірінің көптеген салаларында белсенділік танытты. Оның отбасының бір тармағы Чехия ұлттық қозғалысына қатысты, ал басқалары көрнекті өнеркәсіпшілер мен өнерді қолдаушылар болды. Иоганн Штраус II, «Вальс королі» оның туысқандығында болды. Ол өзінің тәтесі Малва Шалекпен бірге өсті. Отбасы Берлинге көшкен соң, ол нацистердің билікке келуін көрді және антифашистік саясатқа қатысты. Ол Берлинде, Прагада (онда ол күйеуі және серігі Ханс Фитткомен танысты), Цюрихте, Амстердамда, Парижде, Марсельде және соңында 1940-1941 жылдары Пиреней тауларында босқындарды Испанияға өткізіп, көмектесті. Баниулс-сюр-мерде социалистік мэр Азема одан эмигранттарға шекарадан өтуға және ақпарат желісін құруға көмектесуді сұрады, сонда «жаңа жол одан кейін келетіндерге белгілі болады» деді. Фиттко Португалияға жетіп, АҚШ-қа қашу үшін кемеге отыруды қалаған эмигрант еді, бірақ ол Вариан Фрайдың «шекаралық жобасына» (Төтенше құтқару комитеті) қатысу үшін және басқаларға көмектесу үшін Баниулс-сюр-мерде қалды. Оның құрған жолы «жаңа жол» атанды және фашистер бақылаған Серберден Портбуға дейінгі жағалау жолына балама болды. Бұл жол 1939 жылы Листер жолы деп аталды (Испания азамат соғысының соңында Испаниядан әскерін шығарған испандық республикалық генералдың құрметіне), ал кейіннен 1940 жылы Фрай оны F жолы деп атады. Ол көмектескен ең танымал босқын – Уолтер Бенджамин болды, ол 1940 жылдың 25 қыркүйегінде Портбуға (Испания) келді. Ол Бенджаминды ауызша нұсқаулармен және қала әкімі Азема салған маршруттың кішкентай суретімен Испанияға алып өтті. Бұл Пиреней тауларын аралап өтудің алғашқы сапары болды. Бенджамин испан полициясы онымен бірге болған эмигранттар тобын Францияға қайтарып жібермек болғаннан кейін таңертең Порт-Будағы шағын қонақ үйде өлі күйде табылған. Бенджаминнің өлімінен кейін оның тобының қалған мүшелеріне өтуге рұқсат берілді. Фиттконың айтуынша, Бенджамин өзімен бірге өмірінен де құнды деп санайтын ауыр портфель алып жүрген. Бұл оқиға басқа деректермен расталмады, бұл кейбір пікір қақтығыстарына әкелді. Оқиғаны Фитткодан тікелей естіген Чаймен Абрамский сияқты сарапшылар Фиттконың айтқанына сенім білдірді. Испания полициясының құжаттарында портфель туралы айтылған, бірақ оның ішінде тек «газеттер мен маңызды емес қағаздар» ғана болған. Портфельдің мазмұнына қатысты болжамдар Бенджаминнің өмірі мен Лиза Фиттконың кітаптарындағы әңгімелеріне арналған ғылыми мақалалар мен көркем туындылардың тақырыбы болды. Ол күйеуі Ханспен бірге Кубаға қашып, содан АҚШ-қа өтті. Ол өзінің іс-әрекеттерін сипаттаған екі кеңінен аударған естеліктері арқылы қырық жылдан кейін халықаралық деңгейде танымал болды. 2005 жылдың 12 наурызында 95 жасында Чикагода қайтыс болды.

Lisa Fittko was born into an international Jewish family (Simon, Ekstein) in 1909 in Uzhhorod, Ung County, Kingdom of Hungary. Her large family was active in many spheres of cultural and economic life of the Austro Hungarian Empire. One branch of her family was active in the Czech national movement, others were prominent industrialists and patrons of the arts. Johann Strauss II, the "Waltz King" was an in law. She grew up in the company of her aunt Malva Schalek. After her family moved to Berlin, she witnessed the Nazi rise to power, and became involved in anti fascist politics. She worked as an underground resistance fighter in Berlin, Prague (where she met her husband and comrade Hans Fittko), Zurich, Amsterdam, Paris, Marseilles and finally, in the Pyrenees where from 1940 to 1941, she escorted refugees into Spain. In Banyuls sur mer she was asked by the Socialist mayor, Azéma to assist émigrés in crossing the border, and in creating a network of information so that the "new route would be known by those who came after". Fittko was an émigré herself wanting to get to Portugal, to be able to take a boat to escape to the U. S. but she remained in Banyuls sur mer to participate in Varian Fry's "border project" (Emergency Rescue Committee) and help many others. Her route became the "new route" and the alternative to the fascist controlled coastal path from Cerbere to Portbou. This same route was called the Lister Route in 1939 (named after the Spanish Republican general who led his troops out of Spain at the end of the Spanish Civil War) and then later, in 1940 it was coined the F Route by Fry. Perhaps the best known refugee she was able to help was Walter Benjamin, who reached Portbou, Spain, on September 25, 1940. She took Benjamin into Spain following verbal instructions, and a small drawing of the route that mayor Azéma had drawn for her. This was the first of her many walks over the Pyrenees. Benjamin was found dead in the small hotel in the border town of Port Bou, where they had arrived on the morning after the Spanish police threatened to turn the small group of émigrés he was with back to occupied France. After Benjamin's death, the rest of his group was subsequently allowed to proceed. According to Fittko, Benjamin carried with him a heavy briefcase which he claimed to be more important than his life. This story was not confirmed by other accounts, causing some controversy. Authorities such as Chimen Abramsky, who was among the first to hear the story and from Fittko herself, give Fittko's account credibility. A briefcase was mentioned in the Spanish police records, but its contents mention only "newspapers and various other papers of unimportant content". Speculations as to its contents have been the subject of scholarly articles and artistic works inspired by Benjamin's story and Lisa Fittko's account of it in her books. With her husband Hans, she escaped to Cuba, and from there entered the United States. She came to international recognition over forty years later through her two widely translated memoirs, in which she describes her actions. She died in Chicago at the age of 95 on March 12, 2005.