Кіріспе

География тарихы уақыт өте келе және әр түрлі мәдени және саяси топтар арасында өзгеше болған көптеген география тарихтарын қамтиды. Жақында география жеке академиялық ғылым саласына айналды. "География" сөзі грекше γεωγραφία – geographia сөзінен туындаған, сөзбе-сөз "Жер туралы жазу", яғни Жерді сипаттау немесе Жер туралы жазу деген мағынаны білдіреді. География терминін алғаш рет қолданған адам – Ератосфен (б.з.д. 276–194 ж.). Дегенмен, термин пайдаланудан бұрын картография сияқты географияның белгілі тәжірибелері болғанына дәлелдер бар.

Мысыр

Ежелгі Мысырдың таныс әлемі Ніл өзенін орталық деп есептеді, ал әлемді «өзенге» негізделген деп қарастырды. Шығыс және батыста түрлі оазистер белгілі болды және олар әртүрлі құдайлардың мекендері саналды (мысалы, Амон үшін Сива). Оңтүстікке қарай Куш аймағы орналасқан, ол 4-ші сарқырамаға дейін белгілі болды. Пунт аймағы Қызыл теңіздің оңтүстік жағалауындағы жерлерді қамтыды. Азияның түрлі халықтары Ретену, Канаан, Кью, Харрану немесе Хатти (Хеттер) деп аталды. Әртүрлі уақытта, әсіресе Кейінгі қола дәуірінде мысырлықтар Вавилонмен және Эламмен дипломатиялық және сауда байланыстарында болды. Жерорта теңізі «Ұлы жасыл» деп аталды және ол әлемді айнала қоршаған мұхиттың бір бөлігі деп есептелді. Еуропа белгісіз болған, бірақ финикиялықтар дәуірінде египеттік дүниетанымының бір бөлігіне кірген болуы мүмкін. Азияның батысында Кефтий, мүмкін Крит және Микен мемлекеттері жатқан (олар Кипр, Крит, Сицилия және кейінірек, болжам бойынша, Сардиния, Корсика және Балеар аралдарын Африкаға қосып, аралдар тізбегінің бір бөлігі саналды).

Бабыл

Ең көне әлем карталары ежелгі Вавилоннан, б.з.д. 9 ғасырға дейін сақталып қалған. Алайда, ең танымал Вавилондық әлем картасы – б.з.д. 600 жылғы “Имаго Мунди”. Экхард Унгердің реконструкциялаған картасында Евфрат өзеніндегі Вавилон, оның айналасында Ассирия, Урарту және бірнеше қалалар бейнеленген. Бұл аймақтар өз кезегінде “ащы мұхит” (Океан)пен қоршалған, оның ішінде жеті арал орналасқан, олар жеті қырлы жұлдыз тәрізді құрылымды құрайды. Қатар жүретін мәтінде мұхиттың сыртындағы жеті аймақтан айтылады, олардың бесеуінің сипаттамалары бізге жеткен. “Имаго Мунди”-ден өзгеше, б.з.д. 9 ғасырға жататын бұрынғы вавилондық әлем картасында Вавилон әлемнің ортасынан солтүстікке қарай орналасқан, бірақ осы орталықтың неліктен сол жерде екені белгісіз. Оның “Илиада” және “Одиссея” шығармалары әдебиетке жатады, бірақ олардың екеуінде де географиялық ақпарат көптеп кездеседі. Гомер бір үлкен мұхитпен қоршалған дөңгелек әлемді сипаттайды. Бұл еңбектер гректердің б.з.д. 8 ғасырға дейін Жерорта теңізінің шығыс бөлігінің географиясы туралы мол білімге ие болғанын көрсетеді. Өлеңдерде көптеген жер-су атаулары мен сипаттамалары бар, бірақ олардың көпшілігінің нақты қай жерге қатысты екені белгісіз. Милеттік Талес – әлемнің пішіні туралы ойлаған алғашқы философтардың бірі. Ол әлемнің судан тұратынын және барлық нәрсе одан пайда болғанын болжады. Сонымен қатар, ол географияны ғылыми тұрғыдан зерттеуге мүмкіндік беретін астрономиялық және математикалық ережелерді қалады. Оның шәкірті Анаксимандр – белгілі әлемнің масштабты картасын жасауға тырысқан және ежелгі Грекияға гномонды енгізген алғашқы адам. Милеттік Гекатей географияның басқа бір түрін ұсынды, Талес пен Анаксимандрдың математикалық есептеулерінен аулақ болды. Ол әлем туралы бұрынғы еңбектерді жинап, Милет портына келген теңізшілермен сөйлесіп білім алды. Осы мәліметтер негізінде ол әлем туралы білгендерін егжей-тегжейлі жазба түрінде сипаттады. Осыған ұқсас, және бүгінге дейін сақталған еңбек – Геродоттың “Тарихтар” атты кітабы. Бұл кітап негізінен тарихқа арналған болса да, онда белгілі әлемнің көп бөлігін қамтитын географиялық сипаттамалар бар. Мысыр, Скифия, Парсы және Кіші Азия сияқты елдер де сипатталған, сондай-ақ Үндістан туралы да айтылады. Африканың жалпы сипаттамалары келіспеушіліктерге толы, Геродот оны теңізбен қоршалған жер деп сипаттайды. Ол финикиялықтардың б.з.д. 6 ғасырда Африканы айналып өткенін айтса да, кейінгі еуропалық тарихтың көп бөлігінде Үнді мұхиты ішкі теңіз деп саналды, Африканың оңтүстік бөлігі Азияның шығыс бөлігімен байланысу үшін оңтүстікке қарай иілген. Бұл пікір батыс картографтары Африканы Васко да Гама айналып шыққанға дейін толығымен тасталған жоқ. Дегенмен, кейбір адамдар Үндістан сияқты жерлердің сипаттамалары көбінесе қиял өнімдері деп санайды. Соған қарамастан, Геродот географияға қатысты маңызды байқаулар жасады. Ол Нил сияқты үлкен өзендердің дельталарды қалай құратынын бірінші болып атап өтті, сондай-ақ желдің суық аймақтардан жылы аймақтарға қарай соғатынын бірінші болып байқады. Пифагор, мүмкін, әлемнің шар тәрізді екенін алғаш ұсынған, өйткені сфера ең кемелді форма деп есептеді. Бұл идеяны Платон қабылдады, ал Аристотель оны растау үшін эмпирикалық дәлелдер келтірді. Ол Ай тұтылуы кезінде Жердің көлеңкесінің кез келген бұрыштан (горизонтта немесе аспанда) қисық болатынын, сондай-ақ солтүстікке қарай жылғанда жұлдыздардың биіктігі артатынын атап өтті. Евдокс Книдтік жердің кеңдігіне байланысты күннің әр түрлі климаттық аймақтарды қалай құратынын түсіндіру үшін шар идеясын қолданды. Бұл гректерді әлемді бес аймаққа бөлуге итермеледі. Әр полюсте өте суық аймақ болды. Сахараның ыстығынан экватор маңындағы аймақтың төзімсіз ыстық екені анықталды. Осы екі экстремалды аймақ арасында солтүстік және оңтүстік жарты шарларда адам өміріне қолайлы орташа температуралық белдеу орналасқан.

Эллиндік кезең

Бұл теориялар зерттеушілердің дәлелдерімен қайшылықта болды, алайда, Ханно Навигатор оңтүстікке қарай Сьерра-Леонеге дейін саяхаттады, ал Африканың Египет фараоны Нехо II-ге Африканың финикиялық теңізшілері Африканы айналып өтуді тапсырған деп Геродот және басқалар айтады. Олар Африканың оңтүстік шетімен батысқа қарай жүзіп бара жатқанда, Күн олардың оң жағында (солтүстік) екені анықталды. Бұл классикалық әлемде Жердің шар тәрізді екенін түсінудің негізгі себебі болды деп есептеледі. Б.з.д. IV ғасырда грек зерттеушісі Пифей Солтүстік-Шығыс Еуропаны аралап, Британ аралдарын айналып өтті. Ол бұл аймақтың теория күткеннен әлдеқайда жайлы екенін анықтады, бірақ оның жаңалықтары замандастары тарапынан көбінесе осы себепті қабылданбады. Басқыншылар да барлау жұмыстарын жүргізді, мысалы, Цезарьдің Британия мен Германияға жорықтары, Августтың Арабия Феликс пен Эфиопияға жіберген экспедициялары/жорықтары (Res Gestae 26), және, мүмкін, ең ұлы ежелгі грек зерттеушісі Александр Македонский, ол шығыс туралы көбірек білу үшін әдейі әскери жорықтар ұйымдастырды және көптеген географтар мен жазушыларды әскерімен бірге алып, олар шығысқа қарай жылжығанда өз байқауларын жазды. Ежелгі гректер әлемді үш құрлыққа бөлді: Еуропа, Азия және Ливия (Африка). Геллеспонт Еуропа мен Азияның шекарасын құрады. Азия мен Ливия арасындағы шекара көбінесе Нил өзені деп есептелді, бірақ Геродот сияқты кейбір географтар бұған қарсы болды. Геродот Нилдің шығыс және батыс жағындағы адамдар арасында ешқандай айырмашылық жоқ екенін, ал Қызыл теңіз жақсырақ шекара болар еді деп мәлімдеді. Салыстырмалы түрде тар мекендейтін аймақ батыстағы Атлант мұхитынан шығыстағы Үндістаннан шығысқа қарайғы белгісіз теңізге дейін созылған деп саналды. Африканың оңтүстік бөлігі, сондай-ақ Еуропа мен Азияның солтүстік бөліктері белгісіз болғандықтан, оларды теңіз қоршап тұр деп есептелді. Бұл аймақтар көбінесе мекендеуге жарамсыз деп саналды. Жердің мөлшері ежелгі гректер үшін маңызды мәселе болды. Эратосфен Жердің айналасын өте дәл есептеп шығарды. Атлантика мен Үндістан арасындағы қашықтық шамамен белгілі болғандықтан, Азияның шығысында және Еуропаның батысында орналасқан кең аймақта не бар деген маңызды сұрақ туындады. Малус Крейсі шындығында әрбір жарты шарда екі-екіден төрт мекендейтін құрлық массасы бар екенін ұсынды. Римде осы әлемді бейнелейтін үлкен глобус жасалды. Посидоний өлшеуді жүргізуге тырысты, бірақ оның нәтижесі нақты мәннен әлдеқайда төмен болды, бірақ Азияның шығыс бөлігі Еуропадан тым алыс емес екені қабылданды.

Рим дәуірі

Алдыңғы географтардың еңбектерінің көп бөлігі жоғалып кеткенмен, олардың көптеген тұстары Страбонның (б.з.д. 64/63 – шамамен б.з. 24 ж.) жазбаларында кездеседі. Страбонның географияға арналған он жеті томдық еңбегі көбінесе толық сақталған және классикалық география туралы маңызды мәліметтердің бірі болып табылады. Страбон тар шектегі мекендеу теориясын қабылдап, Ханно мен Пифейдің баяндамаларын аңыз ретінде қарастырды. Страбонның карталарының ешқайсысы бізге жеткен жоқ, бірақ оның егжей-тегжейлі сипаттамалары сол кездегі географиялық білімнің деңгейін нақты көрсетеді. Плиний Егде (б.з. 23 – 79 ж.) жазған «Табиғат тарихы» атты еңбегінде де географияға қатысты бөлімдер бар. Страбоннан кейін бір ғасыр өткен соң Птолемей (б.з. 90 – 168 ж.) осыған ұқсас зерттеуді бастады. Осы кезде Рим империясы Еуропаның көп бөлігіне кеңейген, және бұрын белгісіз болған Британ аралдары сияқты аймақтар зерттелген. Жібек жолы да жұмыс істеп тұрды, және алыс Шығыс туралы білім алғаш рет пайда болды. Птолемейдің «Географиясы» географиялық зерттеулердің мәні мен әдістері туралы теориялық талқылаумен басталады, содан кейін белгілі әлемнің көп бөлігін егжей-тегжейлі сипаттауға көшеді. Птолемей көптеген қалаларды, тайпаларды және жерлерді тізімдеп, оларды картаға түсіреді. Птолемейдің атауларының қазіргі әлемдегі сәйкестігі әлі де белгісіз, және оның сипаттамаларын белгілі жерлермен байланыстыруға көптеген зерттеулер жұмсалды. География мен карталарды кеңінен қолданғандар – римдіктер болды. Жолдардан тұратын Римнің көлік жүйесі географиялық өлшемдер мен триангуляция жүйелерінсіз жобалана алмас еді. Рим үкіметінің көлікпен айналысатын бөлімі – cursus publicus – толық уақытты жұмыс істейтін gromatici (жер өлшеушілерді) жұмысқа алды. Жер өлшеушілердің міндеті – жер бедері туралы мәліметтерді жинау және содан кейін жол салуға болатын ең тура бағытты анықтау еді. Олар күн сағаттарын бағытты анықтау үшін, теодолиттерді көлденең бұрыштарды өлшеу үшін және триангуляцияны пайдаланды, оларсыз тік созылған жолдардың құрылысы, кейбіреулерінің ұзындығы шамалы болмаса, мүмкін емес еді. Грек-рим дәуірінде географиялық жұмыстармен айналысатын адамдарды төрт категорияға бөлуге болады: Жер өлшеушілер белгілі бір аумақтың нақты өлшемдерін анықтады, мысалы, егістік жерді бөлу үшін учаскелерге бөліп, немесе қаладағы көшелерді жоспарлады. Картографиялық геодезистер кеңдік, бойлық және биіктікті анықтауды қамтитын карталар жасады. Әскери геодезистер өзеннің енін анықтау сияқты мәселелермен айналысты, мысалы, әскердің өтуіне қаншалықты ендік қажет екенін анықтады. Инженерлік геодезистер жолдар, каналдар, су құбырлары, туннельдер және шахталар үшін дайындық жұмыстарын жүргізу үшін жерді зерттеді. Шамамен 400 жылға жуық уақытта Рим жол желісін көрсететін Путтингер кестесі деп аталатын карта жасалды. Рим империясынан басқа, сол кезде Британиядан Орта Шығысқа және Африкаға дейін созылған, картада Үндістан, Шри-Ланка және Қытай да көрсетілген. Қалалар жүздеген символдармен белгіленген. Оның биіктігі 0 метр, ал ұзындығы 7 метрді құрайды. Римдіктердің географияда қолданған құралдары мен принциптері келесі 700 жыл ішінде көп өзгеріссіз сақталды.

Үндістан

Үндістан мәтіндерінің кең көлемі географияны зерттеуді қамтыды. Ведалар мен Пурандарда өзендер мен таулар туралы толыққанды сипаттамалар бар және физикалық және адам факторлары арасындағы байланыс қарастырылады. Діни ғалым Диана Эктің сөзіне сәйкес, Үндістандағы географияның ерекше ерекшелігі – индуистік мифологиямен өрілуі. Үндістанның қай жеріне барсаңыз да, таулар, өзендер, ормандар және ауылдар үнді мәдениетінің әңгімелері мен құдайларымен күрделі байланыста екенін көресіз. Осы алып елдегі әрбір жердің өзінің тарихы бар; сонымен қатар, индуист мифтері мен аңыздарының әрқайсысының өзіне тән орны бар.

Ежелгі кезең

Ежелгі Үндістанның географтары Жердің пайда болуына қатысты теориялар ұсынды. Олар Жердің газ тәрізді заттардың қатып кетуінен пайда болғанын және Жер қыртысының қатты тау жыныстарынан (сила), балшықтан (бхумих) және құмнан (асма) тұратынын болжады. Жер сілкінісін (бхукамп) түсіндіру үшін де теориялар айтылды, сондай-ақ жер, ауа және судың бірігуінен жер сілкінісі туындайды деп есептелді. Сиань қаласындағы Стел ормандығында орналасқан. Бұл 3 фут (1 метр) шаршы картада әр тікбұрышты тор үшін 100 лилік градуировкаланған шкала бар. Қытайдың жағалау сызығы мен өзен жүйелері картада анық және нақты көрсетілген. "Ю" – Ұлы Ю, қытай құдайы және "Құжаттар кітабының" географиялық тарауы – "Ю Гонгтың" авторы, осы карта одан алынған. Қытайдағы ең ерте белгілі географиялық жазба б.з.д. 5 ғасырға дейін соңғы соғыстар кезеңіне (б.з.д. 481 – 221 жж.) жатады. Бұл географиялық жұмыстың кезінде тоғыз провинция қазіргі Қытай провинцияларымен салыстырғанда салыстырмалы түрде кіші болды, кітаптағы сипаттамалар Сары өзен, Янцзы өзенінің төменгі аңғарлары мен олардың арасындағы жазық, сондай-ақ Шандоң түбегі және батысқа қарай қазіргі Шанси провинциясының оңтүстік бөліктерімен бірге Вэй және Хан өзендерінің ең солтүстік бөліктеріне қатысты болды. Геродот пен Страбон заманындағы қытай географиялық жазуларының сапасы төмен және жүйелі тәсілдері жеткіліксіз болғанмен, бұл 3 ғасырдан бастап өзгерді, себебі географияны құжаттаудың қытай әдістері Еуропадан гөрі күрделі болды және бұл жағдай 13 ғасырға дейін сақталды. Қытайдың археологиялық қазбаларында табылған ең ерте карталар б.з.д. 4 ғасырға жатады және бұл карталар ежелгі Цинь мемлекетінде жасалған. Геометриялық торды және математикалық түрде градуировкаланған масштабты картаға қолдану туралы ең алғашқы сілтеме картограф Пэй Сяудың (224–271) жазбаларында кездеседі. Біздің заманымыздың 1 ғасырынан бастап ресми қытай тарихи мәтіндерінде географиялық бөлім болды, ол көбінесе жер атаулары мен жергілікті әкімшілік бөлімдердегі өзгерістердің үлкен жинағынан, басқарушы династия бақылап отырған тау жоталарының, өзен жүйелерінің, салық салынатын өнімдердің сипаттамаларынан тұрды. Ежелгі қытай тарихшысы Бан Гу (32–92) Қытайда газеттерді жасау дәстүрін бастаған болуы мүмкін, олар Солтүстік және Оңтүстік династиялар кезеңінде және Суй династиясында кең таралды. Жергілікті газеттерде географиялық ақпараттың көп болуы мүмкін, бірақ оның картографиялық аспектілері кәсіби картографтар жасаған карталар сияқты жоғары деңгейде болған жоқ. Чан Чудың 347 жылғы "Хуа Янг Гуо Чи" (Сичуаньның тарихи географиясы) еңбегінде тек өзендер, сауда жолдары және түрлі тайпалар ғана емес, сонымен қатар 150 жылы жасалған "Ба Цзюнь Ту Цзинь" ("Сичуань картасы") туралы да жазылған. "Шуй Цзинь" (Су жолдары классикасы) 3 ғасырда Үш патшалық дәуірінде (көбінесе Гуо Пуға жатқызылады) жасырын түрде жазылған және бүкіл Қытайда кездесетін 137 өзеннің сипаттамасын берген. 6 ғасырда географ Ли Даоюань кітапты өзінің бастапқы көлемінен қырық есеге дейін кеңейтіп, оған "Шуй Цзинь Чжу" (Су жолдары классикалық түсініктемесі) деген жаңа атау берді. Ол негізінен жердің топографиясына, сондай-ақ Қытайдың оңтүстік провинцияларындағы әрбір аймақтың ауыл шаруашылығы, экономикалық және коммерциялық өнімдеріне назар аударды. Сюйдің жұмысы негізінен жүйелі болды, өлшеудің нақты мәліметтерін берді, ал оның жұмысы (кейіннен Динг Вэньцзян аударған) 17 ғасырдың басындағы ғалымнан гөрі 20 ғасырлық далалық зерттеушіге ұқсайды. Цзя Дань (730–805) сияқты қытай географтары алыс елдерді дәл сипаттады. 785 және 805 жылдар аралығында жазған еңбегінде ол Персия шығанағына баратын теңіз жолын және ортағасырлық ирандықтардың (олар Луо Хе И елінің халқы деп атады, яғни Персия) теңізде "өрнекті бағаналар" орнатып, кемелердің жолын жаңылыстырудан сақтайтын маяктар ретінде қызмет еткенін сипаттады. Дзьяның Персия шығанағындағы маяктар туралы баяндамаларын растай отырып, араб жазушылары Дзьядан кейін бір ғасырдан кейін әл-Масуди мен әл-Мукаддаси сияқты жазушылар сол құрылымдар туралы жазды. Соңғы Сун әулетінің елшісі Сюй Цзинь Кореядағы саяхаттары мен сапарлары туралы 1124 жылы жазған "Сюань Хэ Фэн Ши Гао Ли Ту Цзинь" еңбегінде жазған. Италиядан бастап Африка, Египет және батыс Таяу Шығысты қоса алғанда, сағат тіліне қарсы бағытта, Джордж Византия немесе Шығыс Рим империясының қалаларын, қалашықтарын, бекіністерін және әкімшілік бөлімдерін тізімдейді. Косма Индикоплевст (6 ғасыр), "Косма Монах" деп те аталатын, Александриялық саудагер. Саяхаттары туралы жазбаларға қарағанда, ол Үндістан, Шри-Ланка, қазіргі Эфиопия және Эритреяға барған. Оның "Христиан топографиясы" ең ерте дүние карталарының бірін қамтиды. Косма Жердің жазық деп сенгенімен, оның замандас христиан географтарының көпшілігі онымен келіспеді. Сириялық епископ Яков Эдесский (633–708) Аристотель, Феофраст, Птолемей және Василийден алынған ғылыми материалдарды пайдаланып, ғарыш туралы мұқият құрылған суретті жасады. Ол өзінің көздерін түзетіп, ғылыми тұрғыдан жазады, ал Василийдің "Гексаэмерон" діни стильде жазылған. Карл Мюллер осы дәуірден шыққан бірнеше анонимді географиялық еңбектерді жинап, басып шығарды, оның ішінде "Expositio totius mundi" да бар.

Орта ғасырлардағы Еуропа

Ерте орта ғасырларда Еуропадағы географиялық білім кері кетіп қалды (әлемді жалпақ деп ойлағандар туралы кең таралған қате түсінік болғанымен), ал қарапайым Т және О картасы әлемді стандартты бейнелеуге айналды. 13 ғасырда венециялық саяхатшы Марко Полоның Моңғол империясы бойынша жасаған саяхаттары, 12-13 ғасырлардағы христиан крест жорықтары және 15-16 ғасырлардағы португалдық және испандық теңіз экспедициялары жаңа көкжиеңдерді ашты және географиялық еңбектерді дамытуға ықпал етті. Монғолдар Еуропа мен Азия географиясы туралы кең білімге ие болды, бұл олардың осы аймақтың көп бөлігін басқаруымен байланысты болды және осы ақпаратты ірі әскери жорықтарды жүзеге асыру үшін пайдаланды. Мұның куәсі ретінде 13-14 ғасырларда жазылған "Моңғолдардың құпия тарихы" және басқа парсы жылнамаларын қарастыруға болады. Мысалы, Ұлы Юань әулеті тұсында әлем картасы жасалып, қазір Оңтүстік Кореяда сақталады. Сондай-ақ қараңыз: Юань әулетінің карталары.

15 ғасырда Португалияның Генрих Теңізшісі Африка жағалауын зерттеуді қолдады және географиялық зерттеулерді насихаттауда жетекші рөл атқарды. 16 ғасырда жарық көрген саяхаттар мен жаңалықтар туралы ең маңызды жазбалардың ішінде Венецияда Джанбатиста Рамузио, Англияда Ричард Хаклюйт және қазіргі Бельгияда Теодор де Брайдың еңбектері бар.

Ерте заманауи кезең

Марко Полоның саяхаттарынан кейін географияға қызығушылық Еуропаға тарады. Шамамен 1400 жылдан бастап, Птолемей мен оның ізбасарларының еңбектері географиялық ақпаратты жүйелі түрде біріктіруге және бейнелеуге мүмкіндік берді. Бұл жүйе ғалымдар тарапынан көптеген ғасырлар бойы қолданылды, оның артықшылығы географиялық саяхаттар дәуіріне жол ашу болды, алайда әйелдер мен жергілікті халықтардың жазбалары бұл талқылаудан көбінесе шеттетілді. Еуропалықтардың әлемдік жаулаулары 15 ғасырдың басында Африка мен Үндістанға португалдықтардың алғашқы экспедицияларымен, сондай-ақ 1492 жылы Испанияның Американы жаулап алуымен басталды. Бұл жаулаулар 18 ғасырға дейін Атлант мұхиты және кейіннен Тынық мұхиты, сондай-ақ Сібірге жасалған Ресей экспедициялары арқылы жалғасты. Еуропаның теңіз арқылы кеңеюі отарлық империялардың құрылуына әкелді, ал «Ескі» және «Жаңа» әлемдердің арасындағы байланыс Колумбия алмасуына алып келді: құрлықтар арасындағы өсімдіктердің, жануарлардың, тағамдардың, адамдардың (оның ішінде құлдардың), жұқпалы аурулардың және мәдениеттің кең ауқымды алмасуы. 16 және 17 ғасырлардағы отаршылдық әрекеттер географиялық егжей-тегжейлілікке және теориялық негіздерді нығайтуға деген құштарлықты қайта жақтандырды. Бернхард Варенийдің «География генералисі» және Герард Меркатордың әлем картасы – ғылыми географияның жаңа үлгілерінің жарқын мысалдары. 1507 жылдың сәуір айында неміс картографы Мартин Вальдземюллер жасаған «Universalis Cosmographia» картасы Америка атауы алғаш рет айтылған карта болып табылады. Осыған дейін жергілікті американдықтар өздерінің жерлерін орналасқан жеріне қарай әртүрлі атаған, ең көп қолданылатын атаулардың бірі «Абья Яла» – «өмірлік қанның жері» деген мағынаны білдірген. Бұл жергілікті географиялық ойлар еуропалық колонизаторлар тарапынан көбінесе назардан тыс қалдырылды немесе еуропалық ой-пікірге орын беру үшін игерілді. Еуроцентристік карта Птолемейдің екінші проекциясының өңделген нұсқасына негізделген, бірақ Американы қосу үшін кеңейтілді. Вальдземюллер картасы «Американың туу куәлігі» деп аталды. Вальдземюллер сонымен қатар, шар жасау үшін кесіліп, дөңгелек бетіне жабыстырылатын глобус бөліктерінен тұратын карталар жасады. Бұл кеңінен талқыланды, себебі ол 16 ғасырға дейінгі американдықтардың бай тарихын ескермеуге ұқсайды, «туу куәлігі» термині бұрынғы тарихтың жоқтығын білдіреді.

Батыс елдеріндегі 16-18 ғасырлар

География ғылым ретінде ғылыми революция мен Реформация кезінде қызығушылық пен ықпалға ие болды. Виктория дәуірінде теңізден тыс саяхаттар географияға институционалдық мәртебе берді және география «империализм ғылымы» атанды. Империализм еуропалықтар үшін маңызды ұғым болды, себебі институт географиялық зерттеулер мен отарлау жобаларына қатысты. Билікке сын айтылып, пайдалылық маңызға ие болды. Ағарту дәуірінде география білімді қалыптастырды және оны университеттік пән ретінде интеллектуалды және практикалық тұрғыдан мүмкін етті. Табиғат теологиясы географияны әлемді құдайлық машина ретінде зерттеуге қажет етті. Ғылыми сапарлар мен саяхаттар географиялық білім негізінде геосаяси билікті құрастырды, оларға Корольдік қоғам демеушілік етті. Географиялық тарих бойынша дискурс жаңа ойлар мен теорияларға жол ашты, бірақ еуропалық ғалымдардың басымдығы батыс емес теорияларды, байқауларды және білімдерді шеттетуге әкелді. Мұндай мысалдың бірі – адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынас, марксистік ой капитализмде табиғатты тауар ретінде сынға алады, еуропалық ой табиғатты романтикалық немесе адам қоғамынан өзгеше объективті ұғым ретінде қарастырады, ал американдық жергілікті халықтар табиғат пен адамды бір категорияға жатқызды. Осы институттарда сақталған білімнің иерархиясы жақында ғана сынға ұшырады, Корольдік географиялық қоғам 20 ғасырда әйелдерге мүше болуға мүмкіндік берді. Ағылшыл азамат соғысынан кейін Сэмюэл Хартлиб және оның Бэкондық қауымдастығы ғылыми қолдануды жақтады, бұл пайдалылықтың танымалдылығын көрсетті. Уильям Петтидің пікірінше, әкімшілер «аурулардың пайда болуын және ауа райын болжау үшін» «сот астрологиясының ең жақсы ережелерін білуі керек». Институционалдық тұрғыдан алғанда, Грешем колледжі ғылыми жетістіктерді саудагерлер сияқты кең аудиторияға таратып, кейіннен бұл институт Корольдік қоғамға айналды. Уильям Кунингем космографияның пайдалы қызметін карталардың әскери құрал-жабдықтары арқылы көрсетті. Джон Ди географияға деген қызығушылығын математика арқылы зерттеуге тырысты және саяхаттар кезінде жиналған деректерді пайдалануды ынталандырды. Діни реформация географиялық зерттеулер мен тергеулерді ынталандырды. Филипп Меланхтон географиялық білімді «кітап беттерінен» «дүниедегі тәжірибеге» ауыстырды. Бартоломей Кекерманн географияны теологиядан бөлді, себебі «құдайлық қамқорлықтың жалпы жұмысы» эмпирикалық зерттеуді қажет етті. Оның ізбасары Бернхард Варень географияны 17 ғасырда ғылымға айналдырды және Ньютонның Кембридждегі география сабақтарында қолданылған Geographia Generalis еңбегін жариялады. Ғылым эмпиризммен бірге дамиды. Эмпиризм орталық орынға ие болып, оған деген ой-пікірлер де өседі. Сиқыршылар мен астрологтар географиялық білімді алғаш қабылдап, кеңейтті. Реформация теологиясы бұрынғыдай жаратылысқа емес, құдайлық қамқорлыққа көбірек көңіл бөлді. Жазбалардан аударғаннан гөрі нақты тәжірибе ғылыми әдіс ретінде пайда болды. Географиялық білім мен әдіс пуритандық әлеуметтік бағдарламаның бір бөлігі ретінде экономикалық білім мен әкімшілік қолдануда рөл атқарады. Шетелдік сапарлар географиялық зерттеулерге мазмұн берді және экология сияқты теорияларды қалыптастырды. Картография практикалық, теориялық және көркемдік құндылығын көрсетті. «Кеңістік» және «орналасу» ұғымдары географияда көп көңіл тартады. Нерселер неліктен сол жерде, басқа жерде емес – географияда кеңістік және орын туралы пікірталастармен бірге маңызды тақырып. Мұндай түсініктер 16-17 ғасырларға дейін созылуы мүмкін, М. Карри оларды «Табиғи кеңістік», «Абсолюттік кеңістік», «Қарым-қатынас кеңістігі» (Кеңістік және кеңістіктік практика туралы) деп атады. Декарттың «Философия принциптерінен» кейін Локк пен Лейбниц кеңістікті салыстырмалы деп қарастырды, бұл кеңістіктің қазіргі заманғы көзқарасына ұзақ мерзімді әсер етті. Декарт, Грасенди және Ньютон үшін орын – «абсолюттік кеңістіктің» бөлігі, ол берілген және өзгермейтін. Алайда, Джон Локктың айтуынша, «Біздің орын туралы түсінігіміз – бұл кез-келген нәрсенің салыстырмалы орны» (Адамның түсінігіне қатысты очеркте). «Арақашықтық» – кеңістіктің маңызды модификациясы, себебі «екі нәрсе арасындағы ұзындықтан қарастырылады, олардың арасындағы басқа нәрсені ескермей». Сондай-ақ, орын «адамдар жасаған, олардың жалпы пайдалануы үшін, олар онымен заттардың нақты орнын анықтай алады». Leibniz V қағазында Кларкқа жауап беруде: «Адамдар орындарды, іздерді және кеңістікті ойлап шығарады, бірақ бұл нәрселер тек қарым-қатынастың шындығында ғана тұрады, ешқандай абсолютті шындықта емес». Кеңістік, «бірлестіктің тәртібі» ретінде, «тек идеялық нәрсе болуы мүмкін, белгілі бір тәртіпті қамтиды, онда сана қарым-қатынастың қолданылуын түсінеді». Лейбниц «арақашықтық» терминін одан әрі дамытты, оны «интервал» және «орналасу» терминдерімен бірге талқылады, тек өлшенетін сипат емес. Лейбниц орын мен кеңістікті сапа мен санға байланыстырды, былай деді: «Сан немесе шама – бір уақытта болатын нәрселер арқылы ғана білуге болатын нәрсе, ал сапа – жеке қарастырылғанда ғана білуге болатын нәрсе, бір уақытта болуын қажет етпейді». Жаңа кеңістікте салыстырмалы, орын мен оның ішіндегі нәрсе біріктірілген. «Кеңістіктің үстемдігі» Лейбниц пен Локктың рационализмі мен эмпиризімі арқылы орынды «позиция және тіпті нүкте» ретінде шешкенде Э. Кейси байқағандай. Ағарту дәуірінде ғылымның жетістіктері адам білімін кеңейтіп, табиғатты одан әрі пайдалануға мүмкіндік берді, сонымен қатар Еуропада өнеркәсіптік өндіріс пен империя кеңеюіне әкелді. Лешек Колаковскийге сәйкес, «позитивистік философияның нағыз әкесі» Дэвид Юм «фактілер доктринасын» ұсынды, ғылыми байқаулардың маңыздылығын баса көрсетті. «Факт» – Бёрклидің пікірінше, объектті оның «сезім қабылдауларынан» оқшаулауға болмайтын сенсуализммен байланысты. Галилей, Декарт, кейіннен Гоббс және Ньютон ғылыми материализмді жақтады, ғаламды – бүкіл әлемді және тіпті адам санасын – машина ретінде қарастырды. Механистік әлемге қарайтын көзқарас Адам Смиттің тарихи және статистикалық әдістерге негізделген еңбектерінде де кездеседі. Химияда Антуан Лавуазье «нақты ғылым моделін» ұсынды және эксперимент пен математикадан сандық әдістердің маңыздылығын атап өтті. Карл Линней өсімдіктер мен организмдерді бекітілген түрлер туралы болжамға негіздеп жіктеді. Кейіннен эволюция идеясы тек түрлер үшін ғана емес, сонымен қатар қоғам мен адам ақылы үшін де пайда болды. «Жалпы табиғат тарихы және аспан теориясында» Кант космостық эволюция гипотезасын жатқызып, оны Хастиеге сәйкес «эволюцияның қазіргі ғылыми түсінігінің ұлы негізін қалаушысы» етті. Фрэнсис Бэкон және оның ізбасарлары ғылым мен технологияның прогресі адамның жақсаруына әкеледі деп сенді. Бұл сенімге Жан-Жак Руссо да қосылды, ол адамдық сезімдер мен моральды қорғады. Оның географиялық білім беру туралы пікірлері жергілікті аймақтық зерттеулерге бастама берді. Лейбниц және Кант механикалық материализмге күшті қарсылық көрсетті. Лейбниц әлемді «машинаның бөліктерінің қосындысы» емес, өзгеріп отыратын тұтас ретінде ұғымдады. Дегенмен, ол тәжірибе рационалды түсіндіруді қажет ететінін мойындады – адам ақылының күші. Кант сезім мен ақылдың арасындағы бөліністі татуластыруға тырысты, табиғаттың эстетикалық тәжірибесіне негізделген моральдық рационализмді баса көрсетті – «тәртіп, үйлесім және біртүтас». Білім үшін Кант құбылыстарды (сезімдік әлем) және нумендерді (интеллектуалды әлем) ажыратты және «барлық құбылыстар кеңістік пен уақыт қатынастарында қабылданады» деп мәлімдеді. «Рационалды ғылым» мен «эмпирикалық ғылым» арасында шегініс жасап, Кант физикалық географияны – кеңістікпен байланыстырып, табиғат ғылымы ретінде қарастырды. Кёнигсбергтегі қызметі кезінде Кант 1756 жылдан бері физикалық география бойынша лекциялар оқыды және жариялады...

19 ғасыр

18 ғасырға қарай география жеке ғылым ретінде мойындалып, Еуропадағы (әсіресе Париж мен Берлин) университеттердің стандартты оқу бағдарламаларының бір бөлігіне айналды, бірақ Ұлыбританияда география көбінесе басқа пәндердің құрамдас бөлігі ретінде оқытылды. 19 ғасырдың көп салалы ғалымы Александр фон Гумбольдттың еңбектерінде география мен табиғатқа қатысты тұтас көзқарас байқалады. Осы кезеңнің маңызды еңбектерінің бірі – Гумбольдттың «Космос» еңбегі болды: оның бірінші томы 1845 жылы неміс тілінде жарық көрді. Бұл еңбектің ықпалы соншалық, Кембридж университетінің докторы Мэри Сомервилл «Космосты» оқығаннан кейін өзінің «Физикалық география» еңбегін жариялаудан бас тартуды жоспарлады. Бірақ фон Гумбольдт оны баспаға беруге көндірді (баспагер оған бір данасын жіберген соң). 1877 жылы Томас Генри Хаксли «Физиографиясын» жариялады, онда табиғи ортаны зерттеудегі интеграцияланған тәсіл ретінде жалпыға ортақ философия ұсынылды. Географиядағы әмбебаптық философия жаңа емес, бірақ Александр фон Гумбольдт пен Иммануил Канттың еңбектерінен дамыған деп есептеуге болады. Хакслидің «Физиографиясының» жариялануы микродеңгейде себеп-салдар байланысын талдап, жіктеуге және оларды макродеңгейге қолдануға негізделген географияның жаңа түрін ұсынды (микро макроның бір бөлігі болғандықтан, макродеңгейді түсіну үшін барлық микро масштабтарды түсіну қажет еді). Бұл тәсіл теориялық емес, эмпирикалық деректерді жинауға басымдық берді. Осы тәсілді 1887 жылы Хэлфорд Джон Маккиндер де қолданды. Дегенмен, физиографияның геосфера, атмосфера және биосфераны біріктіруі көп ұзамай Дэвис геморфологиясымен ығыстырылды. Соңғы екі ғасыр ішінде білімнің көлемі мен құралдардың саны экспоненциалды түрде өсті. География геология мен ботаника ғылымдарымен, сондай-ақ экономика, социология және демографиямен тығыз байланысты. Корольдік географиялық қоғам 1830 жылы Англияда құрылды, бірақ Ұлыбританияда географияның алғашқы толыққанды кафедрасы 1917 жылға дейін ашылмады. Ұлыбритания географиясындағы алғашқы маңызды ғалым – 1887 жылы Оксфорд университетінде оқытушы болып тағайындалған Хэлфорд Джон Маккиндер болды. National Geographic Society 1888 жылы АҚШ-та құрылды және географиялық ақпаратты кеңінен таратуға септігін тигізген National Geographic журналын жариялауды бастады. Қоғам географиялық зерттеулер мен білім беруді ұзақ жылдар бойы қолдап келеді.

20 ғасыр

Батыста 19 ғасырдың екінші жартысы мен 20 ғасыр бойында география ғылымы төрт негізгі тақырыппен айналысты: қоршаған ортаның ықпалы, аймақтық география, сандық революция және сындық география.

Экологиялық детерминизм

Экологиялық детерминизм – адамдардың физикалық, рухани және моральдық қасиеттерінің олардың табиғи ортасының ықпалымен тікелей байланысты екенін айтатын теория. Карл Риттер, Эллен Черчилль Семпл және Эллсворт Хантингтон белгілі экологиялық детерминистердің қатарында болды. Экологиялық детерминистік гипотезаларға "тропиктердегі ыстық ауа адамдарды жалқау етеді" және "барометрлік қысымның үнемі өзгеруі орташа ендіктегі адамдардың ой-қиялын дамытады" сияқты стереотиптер жатты. Экологиялық детерминисттер-географтар мұндай ықпалдарды зерттеуді ғылыми тұрғыдан негіздеуге тырысты. 1930 жылдарға таман бұл бағыт негізсіз және көбінесе бірбеткей жалпыламаларға бейім екені анықталды. Экологиялық детерминизм бүгінгі таңда көптеген географтарға ұятты жайт болып саналады және олардың көпшілігі қоршаған ортаның мәдениетке тигізетін ықпалы туралы мәлімдемелерге күдіспен қарайды (мысалы, Джаред Даймондтың теориялары).

Өңірлік география

Өңірлік географияны "ықтималдықтар" деп аталатын географтар тобы жасаған, және географияның негізгі тақырыбы – жерлерді (өңірлерді) зерттеу екенін қайта растаған. Өңірлік географтар жерлер туралы сипаттамалық мәліметтерді жинақтауға, сондай-ақ Жерді өңірлерге бөлудің тиімді әдістерін анықтауға баса назар аударды. Осы кезеңдегі танымал ғалымдар – Германиядан Альфред Хетнер және Франциядан Поль Видаль де ла Блаш. АҚШ-та осы саланың философиялық негізін Ричард Хартшорн қалады, ол географияны – аумақтық ерекшеленуді зерттеу деп түсіндірді, бұл кейіннен осы тәсілдің тым сипаттамалық және ғылыми емес екеніне сын тудырды. Дегенмен, өңірлік географиялық модельдің, аумақтық зерттеулерге бағытталған тұжырымдамасы география студенттерінің арасында өте кең таралған, ал сындық географияны қолдайтындар мен өңірлік география парадигмасын қабылдамайтын ғалымдар арасында одан аз танымал болды. 1970-ші жылдардан 1990-шы жылдардың басына дейінгі өркендеу кезеңінде өңірлік география студенттер мен оқырмандардың шетел мәдениеттерін түсінуіне, сондай-ақ шекараларды белгілеудің нақты әлемдегі салдарына маңызды үлес қосты.

Саналық революция

Географиядағы сандық революция 1950 жылдары басталды. Географтар географиялық теорияларды жасап, оларды эмпирикалық сынақтан өткізді, көбінесе статистикалық әдістерді (әсіресе гипотезаны тексеруді) пайдаланды. Осы сандық революция географиялық ақпараттық жүйелердің дамуына негіз салды. Осы кезеңдегі танымал географтар: Фред К. Шефер, Уолдо Тоблер, Уильям Гаррисон, Питер Хаггет, Ричард Дж. Чорли, Уильям Банге, Эдвард Август Акерман және Торстен Хагерстранд. Осыдан пайда болған маңызды түсінік – Уолдо Тоблер ұсынған географияның бірінші заңы, ол «барлық нәрсе басқа нәрселермен байланысты, бірақ жақын жерлер алыс жерлерге қарағанда күштірек байланысты» дейді.

Критикалық география

Критикалық география термині кем дегенде 1749 жылдан бері қолданылып келеді, сол кезде «География реформасы: жалпы географияның жаңа жүйесі, ғылымның төрт бөлімді нақты талдауына сәйкес» атты кітапта «Критикалық география» тақырыбына арналған тарау жазылған. Бұл тарауда сын географиясы – географтардың басқалардың жұмысына сүйеніп, жаңа мәліметтер негізінде карталарына түзетулер енгізуге ұмтылатын тәсіл ретінде сипатталған. 1970 жылдары бұл термин қайта жанданды, себебі «радикалды географтар» сындық теория мен марксистік философияның қағидаларын қабылдады, сондай-ақ сындық географияны географияның әртүрлі теориялық ағымдарын біріктіретін, оның ішінде марксистік география және феминистік географияны қамтитын шатыр ретінде пайдаланды. Сын географиясы сандық революция кезінде кең таралған позитивистік тәсілдерге жасалған радикалдық сын ретінде ғылым саласында қайта пайда болды. Критикалық географияның алғашқы бағыты – гуманистік география болды. Экзистенциализм мен феноменология философиясына сүйене отырып, гуманистік географтар (мысалы, И Фу Туань) адамдардың жерлерге қатысты сезімдері мен олармен байланысын зерттеді. Бірақ марксистік география одан да ықпалды болды, ол Карл Маркс пен оның ізбасарларының әлеуметтік теорияларын географиялық құбылыстарға қолданды. Дэвид Харви, Милтон Сантос және Ричард Пит – белгілі марксистік географтар. Феминистік география, атауынан көрінетіндей, феминизм идеяларын географиялық контексте қолдануды білдіреді. Критикалық географияның ең соңғы бағыты – постмодернистік география, ол кеңістіктік қатынастардың әлеуметтік құрылымын зерттеу үшін постмодернистік және постструктуралистік теоретиктердің идеяларын пайдаланады. Сын географиясы 20 ғасырдағы позитивистік көзқарастарға тікелей қарсы деп есептеледі, ал сандық географтар оған қарсы пікірлер айтты. Кейбіреулер сын географиясының өркендеуі жаңа техникалар мен технологияларды түсінудегі қиындықтарға байланысты болды және 20 ғасырда сын географиялары осы технологияларға қатысты айтқан алғашқы сын-ескертпелер компьютерлердің жетістіктері арқасында шешілді деп санайды. Критикалық географияны «ғылымға қарсы» деп атады. Сандық және сын географиялары белгілі бір жағдайларда бірлесіп жұмыс істесе де, «ортақ лексиканың» болмауы және «таласты пікірталастар» 2000 жылдары «екі топтың өзара бейжайлығы мен диалогтың жоқтығына» әкелді. Осы бөліністің нәтижесінде адам географиясының ішінде көптеген адамдартың арасында татуластырылмайтын екі лагерь пайда болды, географ Мей По Кван оларды «әлеуметтік-мәдени географиялар» және «кеңістіктік-талдамалы географиялар» деп сипаттады.