Шахматтағы «императрица» – рокі мен жылқының қабілеттерін біріктіретін қызықты фигура. Жылқы сияқты секіре алады, бірақ рокі ретінде басқа фигуралардан өте алмайды. ()
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сиқырлы шахмат фигурасы
Fairy chess piece
Императрица – мұнара немесе ат сияқты қозғала алатын сиқырлы шахмат фигурасы. Ол мұнара ретінде қозғалғанда басқа фигуралардың үстінен секіре алмайды, бірақ ат ретінде қозғалғанда секіре алады. Бұл фигура көптеген атауларға ие болды және көбінесе канцлер немесе маршал деп аталады. Осы мақалада шахматтағы қимылдарды көрсету үшін императрицаны С әрпімен белгілейміз.
The empress is a fairy chess piece that can move like a rook or a knight. It cannot jump over other pieces when moving as a rook but may do so when moving as a knight. The piece has acquired many names and is frequently called a chancellor or a marshal. Chess moves in this article use C as notation for the empress.
Қозғалыс
Императрица мұнара немесе жылқы ретінде жүре алады.
The empress can move as a rook or a knight.
Тарих және номенклатура
Императрица – ең қарапайым сипатталған шахмат фигураларының бірі және осы себепті ұзақ тарихқа ие, сонымен қатар көптеген атаулармен белгілі. Ол алғаш рет түріктердің үлкен шахматында қолданылған, бұл шахматтың орта ғасырлық кең таралған түрі, онда ол «соғыс машинасы» (dabbabah; бүгінде көбінесе «dabbaba» деп аталатын (2,0) секірушімен шатастырылмауы керек) деп аталған. 1617 жылы Карера шахматы арқылы ол Еуропаға енгізілді, онда оны «чемпион» деп атады және содан бері көптеген шахмат түрлерінде қолданылып келеді. Бен Фостер өзінің үлкен шахмат нұсқасында – «Канцлер шахматында» (9×9 тақтада, королеваның қарсы жағында канцлер орналасқан) «канцлер» атауын енгізді, ал Л. Трессан өзінің «Сұлтан ойыны» атты үлкен шахмат нұсқасында «маршал» атауын қолданды. Хосе Рауль Капабланка өзінің үлкен шахмат нұсқасы – «Капабланка шахматында» екеуін де пайдаланды: бастапқыда бұл фигураны «маршал» деп атады, бірақ кейіннен архиепископқа берген алғашқы атауы – «канцлер» деп өзгертті. «Канцлер» және «маршал» екеуі де ладья+ат комбинациясы үшін танымал атаулар, бірақ «маршал» үшін де жағдай жасауға болады, себебі бұл сөз «бие» (әйел жылқы) сөзімен байланысты, сондықтан жылқы сияқты қозғала алатын фигураға, жылқымен ешқандай байланысы жоқ «канцлерден» гөрі жақсы сәйкес келеді. Сонымен қатар, көптеген кең таралған шахмат фигуралары «канцлер» сияқты «С» әрпімен басталады (мысалы, сянци шахматындағы «зеңбірек», Тамерлан шахматындағы «түйе», Омега шахматындағы «чемпион» және «кардинал» немесе «принцесса»), ал «маршал» атауын қолдану мұндай шатасуды азайтуға көмектесер еді. «Императрица» атауы мәселе шешушілер арасында ең көп қолданылатын атау. Королеваға ұқсастықпен, ол ладья+слон комбинациясы болғандықтан, үш қарапайым шахмат фигурасының (ладья, ат және слон) барлық негізгі үш комбинациясы әйел патшалардың аттарымен аталуы керек деп ұсынылды. Ладья+ат комбинациясы слон+ат комбинациясынан (ладья слондан күшті болғандықтан) күштірек көрінгендіктен, ладья+ат комбинациясы үшін «императрица» атауы таңдалды, ал слон+ат комбинациясы «принцесса» деп аталды. Дегенмен, «императрица» сөзі королевадан күштірек фигураны білдіреді, ал бұл фигура ең жақсы жағдайда королевамен тең және тіпті одан әлсіз болуы мүмкін, әсіресе ойын соңында.
The empress is one of the most simply described fairy chess pieces and as such has a long history and has gone by many names. It was first used in Turkish Great Chess, a large medieval variant of chess, where it was called the war machine (dabbabah; not to be confused with the piece more commonly referred to as the dabbaba today, which is the (2,0) leaper). It was introduced in the West with Carrera's chess from 1617, where it was called a champion, and has been used in many chess variants since then. The name chancellor was introduced by Ben Foster in his large variant Chancellor Chess (chess on a 9×9 board, with a chancellor on the opposite side of the king as the queen), and the name marshal was introduced by L. Tressan in his large variant The Sultan's Game. José Raúl Capablanca used both in his large variant Capablanca Chess: he originally called this piece the marshal, but later changed it to chancellor, which was his original name for the archbishop. Both chancellor and marshal are popular names for the rook+knight compound, although a case could be made for marshal, as the word is related to mare (female horse) and thus fits better for a piece that can move like a knight than chancellor, which has no connection to horses. Also, there are many commonly used chess pieces that, like chancellor, begin with C (e. g. the cannon in xiangqi, the camel in Tamerlane Chess, the champion in Omega Chess, and the cardinal or princess), and using the name marshal for the rook+knight compound would reduce this difficulty. The name empress is the most widely used name among problemists. By analogy with the queen, which is a rook+bishop compound, it was suggested that the three basic combinations of the three simple chess pieces (rook, knight, and bishop) should all be named after female royalty. Since the rook+knight compound seemed to be obviously stronger than the bishop+knight compound (as the rook is stronger than the bishop), the name empress was used for the rook+knight compound, and the bishop+knight compound was called the princess. However, the word empress suggests a piece stronger than the queen, while this piece is at best equal to and perhaps weaker than the queen, especially in the endgame.
Құны
Ральф Бетца (әр түрлі әскерлермен шахмат ойлаған, бір әскерде патшайымды қолданған ойлап табушы) патшайымға шамамен тоғыз ұпай, яғни патшайыммен тең деп бағалаған, себебі жылқы мен піл шамалас болса, ал патшайым мен императорша – жылқы мен пілге мұнараның күшін қосып есептегендей. Ол патшайымның ойын соңында императоршадан сәл күшті болуы мүмкін екенін, бірақ императоршаның, керісінше, мәңгілік шах беруге және әйтпесе ұтылып бара жатқан ойынды теңдікке жеткізуге қабілетті екенін атап көрсетті. Патшайым 8 бағытта қозғала алатын болса, императорша 12 бағытта қозғалады. Патша мен амазонның (патшайым+жылқы комбинациясы) патша мен императоршаға қарсы ойын соңында амазон көбінесе жеңеді, бірақ кейбір жағдайларда нашар жақ бекініс құру арқылы теңдікке қол жеткізе алады. Бұл бекіністер амазон жағын мәңгілік шах беруге мәжбүр етеді, әйтпесе императорша жағын жеңілдетуге немесе өзі мәңгілік шах беруге мәжбүрлейді. Патша мен императоршаның патшаға қарсы ойыны императорша жағы үшін міндетті түрде жеңіс әкеледі; шах 11 қадамда міндетті түрде қойылуы мүмкін. Патшайымға салыстырғанда 10 қадам, ал мұнараға 16 қадам керек. Патшайым мен пілдің ойын соңындағы теңдік жағдайлары императорша мен пілдің ойын соңында кездеспейді.
Ralph Betza (inventor of chess with different armies, in which the empress was used in one of the armies) rated the empress as about nine points, equivalent to a queen, as the knight and bishop were about equal and the empress and queen were simply the knight and bishop with the power of a rook added to both. He noted that the queen may be slightly stronger than the empress in the endgame, but that the empress, on the other hand, has a greater ability to give perpetual checks and salvage a draw in an otherwise lost game. Unlike the queen, which can move in 8 different directions, the empress can move in 12. In the endgame of king and amazon (queen+knight compound) versus king and empress, the amazon usually wins, but in a few positions, the weaker side may force a draw by setting up a fortress. These fortresses force the side with the amazon to give perpetual check, as otherwise the side with the empress can force a simplification or give its own perpetual check. King and empress versus king is a forced win for the side with the empress; checkmate can be forced within 11 moves. In comparison, the queen requires 10 moves, and the rook requires 16. The drawing positions in the queen versus pawn endgame do not exist in the empress versus pawn endgame.
Мысалдар
Шахматтың көптеген нұсқаларында ладья+ат комбинациясы қолданылады, бірақ оның қуатты мүмкіндігіне байланысты, әдетте 8×8 тақтада әр түске біреуден артық қолданылмайды. Сейраван шахматында әр түске мұндай бір фигура (слон деп аталады) қолданылады. Капабланка шахматында 10×8 тақтада әр түске бір канцлер қолданылады. "Almost Chess" шахматында ферзьдің орнына канцлерлер қойылады; бұл фигуралардың құны шамамен тең.
Many chess variants use a rook+knight compound, but due to its powerful ability, it is uncommon for variants to use more than one per colour on a normal 8×8 board. Seirawan chess uses one such piece (called an elephant) per colour. Capablanca chess uses one chancellor per colour on a 10×8 board. Almost chess replaces queens with chancellors; these pieces are approximately equal in value.