Археологиялық деректерді түсіндірудің интеллектуалдық аялары

Кіріспе

Intellectual frameworks for interpreting archaeological data
Archaeological theory refers to the various intellectual frameworks through which archaeologists interpret archaeological data. Archaeological theory functions as the application of philosophy of science to archaeology, and is occasionally referred to as philosophy of archaeology. There is no one singular theory of archaeology, but many, with different archaeologists believing that information should be interpreted in different ways. Throughout the history of the discipline, various trends of support for certain archaeological theories have emerged, peaked, and in some cases died out. Different archaeological theories differ on what the goals of the discipline are and how they can be achieved. Some archaeological theories, such as processual archaeology, holds that archaeologists are able to develop accurate, objective information about past societies by applying the scientific method to their investigations, whilst others, such as post processual archaeology, dispute this, and claim all archaeological data is tainted by human interpretation and social factors, and any interpretation they make about past societies is therefore subjective. Other archaeological theories, such as Marxist archaeology, instead interpret archaeological evidence within a framework for how its proponents believe society operates. Marxist archaeologists in general believe that the bipolarism that exists between the processual and post processual debates is an opposition inherent within knowledge production and is in accord with a dialectical understanding of the world. Many Marxist archaeologists believe that it is this polarism within the anthropological discipline (and all academic disciplines) that fuels the questions that spur progress in archaeological theory and knowledge. This constant interfacing and conflict between the extremes of the two heuristic playing grounds (subjective vs. objective) is believed to result in a continuous reconstruction of the past by scholars.

Археологиялық теория – археологтардың археологиялық деректерді түсіндіруге қолданатын әртүрлі интеллектуалдық аялар жиынтығы. Археологиялық теория ғылымның философиясын археологияға қатысты қолдану ретінде қарастырылады және кейде археология философиясы деп те аталады. Археологияда бір ғана теория жоқ, көптеген теориялар бар, және әртүрлі археологтар ақпаратты әртүрлі тәсілдермен түсіндіруге болады деп санайды. Пәннің тарихы барысында, белгілі бір археологиялық теорияларды қолдауға бағытталған түрлі үрдістер пайда болып, дамыды, кейбіреулері жойылды. Археологиялық теориялар пәннің мақсаттары мен оларды қалай жетістіруге болатындығы туралы әртүрлі көзқарастарды ұсынады. Мысалы, процессуалдық археология сияқты кейбір теориялар археологтардың ғылыми әдісті қолдану арқылы өткен қоғамдар туралы нақты және объективті ақпаратты дамыта алатынын айтады, ал постпроцессуалдық археология сияқты басқалары бұған қарсы шығып, барлық археологиялық деректердің адамдық интерпретация мен әлеуметтік факторлармен бұзылғандығын, сондықтан өткен қоғамдар туралы кез келген интерпретацияның субъективті болатындығын мәлімдейді. Марксистік археология сияқты басқа археологиялық теориялар археологиялық дәлелдерді оның жақтаушыларының қоғам қалай жұмыс істейді деген түсінігіне сәйкес аяда түсіндіреді. Марксистік археологтар процессуалдық және постпроцессуалдық пікірталастар арасындағы биполярлықтың білімді өндіруге тән қарсылық екенін және әлемді диалектикалық тұрғыдан түсінумен үйлесетініне сенімді. Көптеген марксистік археологтар осы полярлықтың антропологиялық пәннің (және барлық академиялық пәндердің) ішінде археологиялық теория мен білімнің прогресін қозғайтын сұрақтарды тудырады деп санайды. Осы екі эвристикалық алаңның (субъективті және объективті) арасындағы тұрақты өзара әрекеттесу мен қақтығыс ғалымдардың өткенді үнемі қайта құруына әкеледі деп есептеледі.

Өмірбаян

20 ғасырдың басынан бері археологиялық әдістеме туралы көптеген еңбектер археологтар тапқан деректердің кейін теориялық тұрғыдан түсіндірілетінін қабылдады. Дегенмен, археологиялық қауымдастық теорияның ғылымға қаншалықты ықпал ететіні мәселесінде екіге бөлінген. Бір жағынан, қазба жұмыстары немесе жазбаларды жүргізу сияқты археологиялық техникалар бейтарап және теориядан тыс екенін жақтаушылар бар, ал екінші жағынан, олардың да теориялық тұрғыдан әсер алатынын мойындайтындар бар. Археолог Иан Ходдер, соңғы көзқарастың белді жақтаушысы, баламалы тәсілді сынап, қазба алаңын қайда ашу, стратиграфиялық қабатты қаншалықты мұқият қазу және табылған әрбір артефактты сақтау сияқты әдістемелік шешімдердің бәрі алаңның бұрынғы теориялық түсіндірмелеріне негізделгенін, тіпті қазба техникасы да теорияның ықпалынан қашып құтыла алмайтынын атап көрсетті. Алғашқы көзқарасты қолдаушылар кейде шикі деректерді теориялық түсіндірмелерден өз жарияланымдарында бөліп көрсетуге тырысты, бірақ Ходдер сияқты теориялық түсіндірмелердің археологиялық әдістемеге толық енгенін, сондықтан оны шикі деректерден ажырату мүмкін емес деген пікірді жақтаушылардың сынына ұшырады. Археологиялық теорияға шолу жасаған Саутгемптон университетінің археологы Мэтью Джонсон археологиялық ғылым үшін теорияның маңыздылығын және барлық археологтар осы тақырыпты неге білуі керектігін түсіндіретін төрт аргумент келтірді. Біріншіден, ол археологияның қоғамға пайдасы туралы барлық аргументтер теорияға негізделгенін, археологтар өз ғылымын сыншылардан қорғау үшін теориялық білімге ие болуы қажеттігін атап өтті. Екіншіден, ол теорияның өткенге қатысты екі түрлі түсіндірмені салыстырып, қайсысының ықтималдығы жоғары екенін анықтау үшін қажеттілігін көрсетті. Үшіншіден, ол археологтың материалдық мәліметтерді түсіндірудегі жеке пікірлері мен мақсаттарын мойындауы үшін теория қажет екенін мәлімдеді. Соңында Джонсон теорияны түсіну қажеттілігінің ең маңызды себебін атап көрсетті: барлық археологтар, адамдар ретінде, табиғатынан теориялық ойлауға бейім, өйткені олар өз жұмыстарында «теориялар, ұғымдар, идеялар, болжамдар» қолданады. Осылайша, ол «теориялық емес» екенін мәлімдейтін кез келген археолог қателесетінін, ал олар өздерінің теориялық ұстанымдарын «ақылға қонымды» сияқты жалған сөздермен жасыратынын айтты. Ол сонымен қатар, «ақылға қонымды» тәсілді бағалайтындардың көпшілігі, әсіресе батыс археологтары, ақылды пікірталас пен дебаттардың әйелдерге тән екені және олардың құндылығы төмен деген стереотипті қолдап, мәдени мачизмді көрсетіп отырғанын болжады.

Since the early 20th century, most accounts of archaeological methodology have accepted the data that is uncovered by the archaeologist is subsequently interpreted through a theoretical viewpoint. Nevertheless, the archaeological community is divided over the extent to which theory pervades the discipline. On one side, there are those who believe that certain archaeological techniques – such as excavation or recording – are neutral and outside of the bounds of theory, while on the other are those who believe that these too are also influenced by theoretical considerations. Archaeologist Ian Hodder, a prominent advocate of the latter view, criticised the alternate approach by highlighting that methodological decisions, such as where to open a trench, how diligently to excavate a stratigraphic layer and whether to keep every artefact discovered, are all based on prior theoretical interpretations of the site, and that even excavatory techniques could not therefore escape the realm of theory. Those who take the former approach have sometimes tried to separate the raw data from the theoretical interpretations in their publications, but have come under criticism from those, such as Hodder, who argue that theoretical interpretation pervades the entire archaeological methodology, and therefore cannot be separated from the raw data. In his overview of archaeological theory, the archaeologist Matthew Johnson of the University of Southampton put forward four arguments for why theory was so important to the archaeological discipline, and therefore why all archaeologists should learn about the subject. First, he noted that all of the arguments for why archaeology benefited society were based in theory, and that archaeologists wanting to defend their discipline from its critics would therefore require a grounding in theory. Second, he highlighted that theory was required to compare two different interpretations of the past and decide which one was the more likely. Third, he asserted that theory was needed for the archaeologist to accept and admit to their own personal biases and agendas in interpreting the material evidence. Finally, Johnson put forward what he considered to be the most important reason for the necessity of understanding theory; that all archaeologists, as human beings, are innately theoretical, in that they naturally make use of "theories, concepts, ideas, assumptions" in their work. As such, he asserts that any archaeologist claiming to be "atheoretical" is mistaken, and that in actuality they cloud their own theoretical position under such jargon as "common sense". He proceeded to suggest that most of those western archaeologists who claim to eschew theory in favour of a "common sense" approach were actually exhibiting cultural machismo by playing on the stereotype that intelligent discussions and debates were effeminate and therefore of lesser value.

Мәдени-тарихи (тарихи ерекшелік, ұлттық археология) археология (1860-қазіргі уақыт)

ХІХ ғасырдағы Хаттон мен Лайеллдің біркелкілік теориясы және Дарвиннің табиғи іріктеу теориясы адамзаттың тегін зерттеудің қазіргі заманғы ғылыми негізін қалады. Дарвиннен кейін археологияда мәдени немесе мәдениет тарихы деп аталатын бағыт пайда болды. Оған сәйкес, археологиялық ескерткіштер осы мәдениеттердің географиялық таралуын, уақыт шегін анықтау және олардың арасындағы байланыстар мен идеялардың таралуын зерттеу үшін нақты "мәдениеттерге" топтастырылды. Мәдени тарих, аты айтып тұрғандай, тарих ғылымымен тығыз байланысты болды. Мәдениет тарихшылары мәдениеттің нормативтік моделін қолданды, яғни әрбір мәдениет – адамның мінез-құлқын реттейтін нормалар жиынтығы деген қағиданы ұстанды. Сондықтан мәдениеттерді қолөнер бұйымдарының ерекшеліктері арқылы ажыратуға болады. Мысалы, егер бір қыш сынығы үшбұрыш тәрізді өрнекпен, ал екіншісі – шаршы тәрізді өрнекпен безендірілсе, олар әртүрлі мәдениеттерге жататын болуы мүмкін. Мұндай тәсіл өткенді әртүрлі халықтардың жиынтығы ретінде қарастыруға алып келеді, олар өзара айырмашылықтары мен бір-біріне тигізген әсерлері бойынша жіктеледі. Мінез-құлықтағы өзгерістер диффузия арқылы түсіндірілді, яғни жаңа идеялар әлеуметтік және экономикалық байланыстар арқылы бір мәдениеттен екіншісіне тарады. Австралиялық археолог Вере Гордон Чайльд мәдениеттер арасындағы осы қарым-қатынас туралы ұғымды, әсіресе тарихи Еуропа контекстінде зерттеуші және дамытушылардың бірі болды. 1920 жылдарға қарай жеткілікті археологиялық материалдар қазылып, зерттелді, бұл диффузияның өзгерудің жалғыз механизмі емес екенін көрсетті. Соғыстар аралық кезеңдегі саяси дүрбелеңнің ықпалымен Чайльд революциялардың өткен қоғамдарда маңызды өзгерістерге әкелгенін айтты. Ол неолиттік революция туралы болжам жасады, ол адамдарды көшпелі өмір салтынан бас тартып, қоныстануға және егіншілікпен айналысуға итермеледі. Бұл әлеуметтік құрылымда маңызды өзгерістерге әкелді, ал Чайльдтың пікірінше, бұл екінші қалалық революцияға алып келді, ол алғашқы қалаларды құрды. Мұндай макро деңгейдегі ойлаудың өзі революциялық болды және Чайльдтың идеялары бүгінгі күнге дейін кеңінен құрметтеледі.

Developments in the 19th century with Hutton and Lyell's theory of uniformitarianism and Darwin's theory of natural selection set the stage for the modern scientific investigation into the origin of humanity. After Darwin came a mode of archaeology known as cultural, or culture history, according to which sites are grouped into distinct "cultures" to determine the geographic spread and time span of these cultures and to reconstruct the interactions and flow of ideas between them. Cultural history, as the name suggests, was closely allied with the science of history. Cultural historians employed the normative model of culture, the principle that each culture is a set of norms governing human behaviour. Thus, cultures can be distinguished by patterns of craftsmanship; for instance, if one excavated sherd of pottery is decorated with a triangular pattern, and another sherd with a chequered pattern, they likely belong to different cultures. Such an approach naturally leads to a view of the past as a collection of different populations, classified by their differences and by their influences on each other. Changes in behaviour could be explained by diffusion whereby new ideas moved, through social and economic ties, from one culture to another. The Australian archaeologist Vere Gordon Childe was one of the first to explore and expand this concept of the relationships between cultures especially in the context of prehistoric Europe. By the 1920s sufficient archaeological material had been excavated and studied to suggest that diffusionism was not the only mechanism through which change occurred. Influenced by the political upheaval of the inter war period Childe then argued that revolutions had wrought major changes in past societies. He conjectured a Neolithic Revolution, which inspired people to settle and farm rather than hunt nomadically. This would have led to considerable changes in social organisation, which Childe argued led to a second Urban Revolution that created the first cities. Such macro scale thinking was in itself revolutionary and Childe's ideas are still widely admired and respected.

Тарихи ерекшелік (1880-1940 жж.)

Франц Боас мәдениеттердің әрқайсысы – бірегей оқиғалар тізбегімен қалыптасқан ерекше бірліктер екенін айтты. Осының салдарынан, бір мәдениетті екіншісімен салыстыруға арналған жалпы стандарт болған жоқ. Бұл ой Джон Любоктың батыс өркениетінің алғашқы мәдениеттерді басып алып, соңында жоқ ететіні туралы пікірімен үйлесіп, антропологтар алғашқы халықтар жойылар алдында олар туралы көптеген мәліметтерді жинауға себепкер болды.

Ұлттық археология (1916 ж. - қазіргі уақыт)

Ұлттық археология мәдени-тарихи тұжырымдамаларды пайдаланып, белгілі бір ұлттардың немесе нәсілдік топтардың мақтанышын ояту және олардың рухын көтеруге қызмет етті, және көптеген елдерде қазірге дейін археологияның басым әдісі болып табылады.

Кеңес археологиясы (1917-қазіргі уақыт)

Дарвиннің табиғи іріктеу тұжырымдамаларының кейбірін эволюциялық биология саласынан тыс қолдануға және марксистік тарихи-экономикалық теориясы – диалектикалық материализмді пайдалана отырып, совет археологтары тозу іздерін талдау әдісін қайта жаңғыртты. 1930 жылдардан бастап олар археологиялық деректердегі байқалатын өзгерістерді ішкі әлеуметтік динамика арқылы түсіндіруге ұмтылысты.

Процессуалдық археология (жаңа археология)

1960 жылдары Льюис Бинфорд сияқты көптеген жас, көбінесе американдық археологтар мәдени тарих парадигмаларына қарсы шықты. Олар "Жңа археологияны" ұсынды, ол ғылыми және антропологиялық тұрғыдан неғұрлым қатаң болады деп есептеді. Олар мәдениетті мінез-құлық үрдістері мен дәстүрлердің жиынтығы ретінде қарастыра бастады. (Кейіннен бұл көзқарас процессуалдық археология терминінің пайда болуына әкелді). Процессуалистер нақты ғылымдардан гипотезаны тексеру және ғылыми әдіс тұжырымдамаларын қабылдады. Олар археолог зерттеліп жатқан мәдениет туралы бір немесе бірнеше гипотеза жасап, оларды жаңа мәліметтермен салыстырып тексеру үшін қазба жұмыстарын жүргізуге тиіс деп ойлады. Сондай-ақ, олар ескі буынның оқытуларына наразы болды, себебі олар зерттелетін адамдардың өзінен гөрі мәдениеттерге басымдық берді. Антропологияның куәліктері арқасында этникалық топтар мен олардың дамуы археологиялық деректердегі мәдениеттермен әрқашан толық сәйкес келе бермейтіні анық болды.

Әдеп археологиясы

Археологиялық материалдарды зерттеуге Майкл Б. Шиффердің 1970 жылдардың ортасында ұсынған тәсілі, адам мінез-құлқы мен жеке әрекеттерін, әсіресе материалдық мәдениеттің жасалуы, қолданылуы және жойылуы тұрғысынан талдауға басымдық берді. Бұл тәсіл, ең алдымен, адамдардың нақты не істегенін байқап, түсінуге қатысты, ал олардың ойлары мен ниеттерін мінез-құлқын түсіндіруде қарастырудан жаңылды. Бұлмен байланысты сала – адам мінез-құлқының экологиясы, ол адам мінез-құлқының материалдық іздерін бейімделу және оңтайландыру тұрғысынан модельдеуге мүмкіндік береді.

Процессінен кейінгі археология

1980 жылдары британдық археологтар Майкл Шенкс, Кристофер Тилли, Дэниел Миллер және Ян Ходдер бастаған жаңа қозғалыс пайда болды. Ол процессуализмнің ғылымға және бейтараптылыққа ұмтылуын сынға алып, әр археологтың жеке тәжірибесі мен өзінің көзқарастарымен субъективті екенін, сондықтан толыққанды ғылыми археологиялық зерттеу жүргізудің қиын немесе мүмкін емес екенін мәлімдеді. Бұл археология үшін ерекше маңызды, себебі эксперименттер (қазбалар) ғылыми әдіс талаптарына сәйкес басқалармен қайталана алмайды. Осы релятивистік әдісті қолдаушылар, постпроцессуалдық археология деп аталатын, қазбадан алынған материалдық қалдықтарды ғана емес, сонымен қатар өздерін, олардың ұстанымдарын және пікірлерін де талдады. Әр адамның археологиялық деректерге қатысты әртүрлі көзқарасы, әрбір адам үшін өткеннің әртүрлі түсініктеріне әкеледі. Бұл тәсілдің пайдасы зерттеушілерге түсіндіру, мәдени мұраны басқару және археологиядағы этика, сондай-ақ далалық жұмыстар салаларында мойындалды. Ол мәдениет тарихымен де байланысты. Дегенмен процессуалистер оны ғылыми негізі жоқ деп сынады. Олар өздігінен талдау гипотезаны дұрыс ете алмайтынын, себебі ғалым өзі туралы артефакттарға қарағанда көбірек субъективті болуы мүмкін екенін көрсетті. Қазбаларды толыққанды қайталау мүмкін болмаса да, ғылымды барынша қатаң сақтауға тырысу керек. Өйткені, табылған артефакттар немесе қазба материалдарынан құрылған жүйелік теориялар негізінде толыққанды ғылыми эксперименттер жүргізуге болады. Постпроцессуализм мәдениеттің процессуалдық моделін сынағандардың барлығына біріктіруші күш болды, мысалы, көптеген феминист және неомарксистік археологтар адамдарды санасыз автоматтар ретінде қарастырып, олардың жеке ерекшеліктерін ескермейтініне сенді.

Қазіргі теориялар

Мыңжылдық тобысымен археологиялық теория археологиялық зерттеу нысандарына қайта оралып, жаңа бағыттарға бет бұрды. Лоран Оливье, Бьёрнар Олсен, Майкл Шенкс және Кристофер Витмор бастаған археологтар, нәрселерді өткен шақ туралы айту құралы ретінде ғана емес, сонымен қатар олардың іс-әрекеттерді, оқиғаларды немесе өзгерістерді сақтап тұрудың ерекше жолдары тұрғысынан да қабылдау қажет екенін айтты. Олар үшін археология – бұл өткен шақтың материалдық қалдықтары арқылы зерттеуден гөрі, қазіргі заманда әртүрлі өткенді құру мақсатымен нәрселердің өзін зерттеу. (Көптеген археологтар бұл бағытты симметриялық археология деп атайды, оның Бруно Латур және басқалардың еңбектерімен зияткерлік байланысы бар екенін көрсетеді).

Жалпы қолданылу аясы

Археологиялық теорияның бұл ерекшелігі археологиялық зерттеулер жүргізілетін әлемнің барлық аймақтарында немесе пәннің көптеген тармақтарында бірдей дамымады. Көптеген дәстүрлі мұра орталықтары түсіндірме материалдарында көбінесе қарапайым Мәдениет тарихы элементтерін сақтайды, ал университеттердің археология факультеттері өткенді түсіну және түсіндірудің күрделі әдістерін зерттеуге мүмкіндік береді. Австралиялық археологтар, сондай-ақ мұра туралы түсініктері батыстық ұғымдардан өзгеше болатын жергілікті халықтармен жұмыс істейтін көптеген мамандар постпроцессуализмді қабылдады. Алайда, АҚШ-тағы кәсіби археологтар басым түрінде процессуалистер болып табылады, ал осы тәсіл коммерциялық Мәдени ресурстарды басқару жүргізілетін басқа елдерде де кең таралған.

Даму

1973 жылы Кембридж университетінің Дэвид Кларк «Антиквариат» журналында академиялық мақала жариялап, археология ғылымы бастапқы «таза ниеттілігінен» бастап «өзін-өзі тануға», содан кейін «сыни өзін-өзі тануға» көшкенін айтты. Оның пікірінше, мұның бір белгісі – археологиялық теорияның күшейіп, маңызға ие болуы. Осының салдарынан археологтар шежірелерінің жұмысына күмәнмен қарап, археология «надандықтан айырылды» деді.

Идеологияның әсері

Археология мәдени, гендерлік және саяси күрес алаңы болып қалып келді және қалып та тұр. Көптеген топтар археологияны қазіргі мәдени немесе саяси мәселелерді дәлелдеу үшін пайдалануға тырысты. КСРО мен Ұлыбританиядағы (сондай-ақ басқа елдердегі) марксистік немесе марксизмге ықпалдасқан археологтар диалектикалық материализмнің дұрыстығын дәлелдеуге немесе әлеуметтік өзгерістерді тудырудағы мүдделердің қақтығысының (мысалы, ерлер мен әйелдер, ересектер мен жастар, жұмысшылар мен меншік иелері) өткен (және қазіргі) рөлін көрсетуге жиі тырысады. Кейбір заманауи мәдени топтар археологияны белгілі бір жерге тарихи құқығын дәлелдеу үшін түрлі деңгейде сәттілікпен пайдалануға ұмтылды. Көптеген археология мектептері патриархалды болды, ертедегі тарихта ерлер аң аулау арқылы көптеген тағамдарды өндіргенін, ал әйелдер жинау арқылы аз мөлшерде тағам қамтамасыз еткенін болжады; бірақ соңғы зерттеулер осы теориялардың көпшілігінің жеткіліксіздігін көрсетті. Археологиялық әдебиетте европалық емес мәдениеттер мен бұрынғы расизм құрбандарының тәжірибелері жеткіліксіз жақсы көрсетілген. Кейбіреулер үш кезеңді жүйедегі "Ұлы дәуірлер" теориясын қолданып, Батыс өркениетінің үздіксіз дамуын дәлелдеуге тырысты. Қазіргі археологияның көп бөлігі неодарвинистік эволюциялық ойлау, феноменология, постмодернизм, агенттік теориясы, когнитивтік ғылым, функционализм, гендерлік және феминистік археология, сондай-ақ жүйелер теориясының ықпалында.