Кіріспе
Итальян тілінің дыбыстары мен айтылуы Итальян тілінің фонологиясы стандартты итальян тілінің дыбыстық жүйесін – фонологиялық және фонетикалық ерекшеліктерін, сондай-ақ оның географиялық түрлерін сипаттайды.
The phonology of Italian describes the sound system—the phonology and phonetics—of Standard Italian and its geographical variants.
Өңірлік айырмашылық
Жоғарыда көрсетілген IPA белгілері мен сипаттамалары стандартты итальян тіліне қатысты, ол Тосканадан алынған ұлттық тілдің біршама идеалданған нұсқасына негізделген. Көптеген мәдениеттерде жиі кездесетіндей, тілдің осы бір нұсқасы бейтарап, дұрыс және ақырында жоғары деп танылды, бұл әртүрлі акценттердің стигматизациялануына әкелді. Телевизия жаңалықтарының жүргізушілері мен басқа да танымал тұлғалар қоғамдық кеңістікте өздерінің аймақтық итальян тілдерін қолданудан аулақ болды. Алайда, соңғы жылдары Италияда осы стандартты қолдану әлсіреп, жаңалықтар репортерлері, актерлер және т.б. өз сөздерін итальян тілінің туған аймақтық нұсқасында еркін жеткізе алады, бұл итальян халқының тілдік әртүрлілігіне жақсы әсер етеді. Бұл әртүрлілік әлі толыққанды көрсетілмеген, оңтүстік акценттері, көбінесе оңтүстіктегі шоулар мен комедиядан басқа, кем танымал саналады, бұл салада Неаполь, Сицилия және оңтүстік аймақтары әрдайым көзге түседі. Стандартты нұсқаның негізін құраса да, шектеулердің жеңілдеуі Тоскана тілін көптеген диалекттердің бірі ретінде қарастыруға мүмкіндік берді, олардың әрқайсысының өзіндік аймақтық ерекшеліктері мен сапалары бар, олардың көптегені Умбрия, Оңтүстік Марке және Солтүстік Лациомен ортақ. Тосканада (бірақ стандартты итальян тілінде емес, ол Тоскана диалектісінен алынған, бірақ оған тең емес), дауыссыз аялдамалар әдетте дауыстылар арасында фрикативтер ретінде айтылады. Яғни, → : мысалы, i capitani 'капитандар', gorgia toscana 'Тоскан жұтынуы' деп аталатын құбылыс. Орталық Италияның кеңірек аймағында, интервокалды кезде поствальвеолярлық аффрикаттар деаффрикацияланады, сондықтан Cina ('Қытайда') [ˈʃiːna] деп айтылады, ал la Cina ('Қытай') [la ˈʃiːna] болып айтылады, ал /ˈbat͡ʃo/ bacio 'бұсағы' стандартты итальян тіліндегі [ˈbaːt͡ʃo] емес, [ˈbaːʃo] болып айтылады. Бұл деаффрикация фрикативтердің ұзындығы бойынша ғана ерекшеленетін минималды жұптарға әкелуі мүмкін, [ʃ] /t͡ʃ/ және [ʃː] /ʃʃ/ қос тілдесінен шығады: lacerò 'жыртылды' vs. lascerò 'кетіп қаламын'. Орталық және Оңтүстік Италияның стандартты емес түрлерінде, буын соңындағы кейбір аялдамалар келесі дауысқа толық сіңіп кетеді. Мысалы, венециялық техниканы [ˈteːnika] немесе [ˈteːnɪka] деп айтуы мүмкін, итальян тілінің дауыстық байланыс шектеулерін бұза отырып, ал флоренциялық техниканы [ˈteːnika] деп айтуы мүмкін, римдік [ˈteːnika] немесе [ˈteːnɪka] аралығында айтады (оңтүстік итальян тілінде күрделі кластерлер әдетте дауыстымен бөлінеді: неаполитандықтар [ˈteːkə], сицилиялықтар [ˈteːkə]). Сол сияқты, кластер тарихи түрде ассимиляция арқылы дамығанмен, ictus сияқты үйренген сөзді кейбіреулер [ˈiktus], ал басқалары [ˈiktus] деп айтады. Халықтық (тоскан емес) Орталық және Оңтүстік Италия сөйлеуінде және әрқашан екі дауыстының арасында немесе дауысты және сонорлы дауыстың (, , , немесе) арасында кездеседі. Кейде бұл жазу тілінде де қолданылады, мысалы, аймақтық акцентті көрсету үшін robba ('мүлік') орнына robba деп жазылады, бірақ бұл жазылу дұрыс емес деп саналады. Тосканада және одан әрі Орталық және Оңтүстік Италияда, интервокалды гемминатты емес дауыссыз [t] дауысы [ʃ] ретінде жүзеге асырылады (жоғарыда сипатталғандай [t͡ʃ] дауысы [ʃ] ретінде жүзеге асырылады). Көптеген итальян диалекттерінде екі фонема [t͡ʃ] және [ʃ] бірікті: бір сөздегі екі дауыстының арасында, ол Солтүстік Италияда әрқашан [ʃ] деп айтылады, ал Орталық және Оңтүстік Италияда [ʃ] деп айтылады (Арберше қауымдастығынан басқа). Мысалы, casa ('үй') сөзі Солтүстік Италияда [ˈkaːʃa] деп, ал Орталық және Оңтүстік Италияда [ˈkaːʃa] деп айтылады. Бірнеше оңтүстік диалекттерінде, сонорлы дауысқа ілескенде дауыссыз аялдамалар дауыстануға бейім, бұл әлі де кең таралған аймақтық тілдердің әсерінен туындайды: campo жиі [ˈkampo] деп айтылады, ал Antonio жиі [antoˈnjo] деп айтылады. Әртүрлі Тоскана, Корсика және Орталық Италия диалектілері, белгілі бір дәрежеде, тілдік ерекшеліктері тұрғысынан стандартты итальян тіліне жақын, өйткені соңғысы флоренция тілінің біршама тазартылған түріне негізделген.
The various Tuscan, Corsican and Central Italian dialects are, to some extent, the closest ones to Standard Italian in terms of linguistic features, since the latter is based on a somewhat polished form of Florentine.
Фонологиялық дамуы
Итальян тіліндегі дыбыстану дамуының ең алғашқы кезеңдері туралы зерттеулер өте сирек жасалған. Бұл мақала негізінен баланың өмірінің бірінші жылынан кейінгі дыбыстану дамуын сипаттайды. Бірінші жылғы кезеңдердің сипаттамасы үшін дыбыстану дамуы туралы толық мақаланы қараңыз. Көптеген ең алғашқы кезеңдердің барлық нәрестелерге ортақ деп саналады.
Телефондық тізім
Сөздің соңғы дауыссыз дыбыстары сөз өндірісінің бастапқы кезеңдерінде сирек айтылады. Дауыссыз дыбыстар көбінесе сөздің басында немесе дауыстылар арасында кездеседі.
17 ай
Көптеген дауыссыз дыбыстар сөздің басында келеді: олар тоқталымды , , , және дыбыстар, сондай-ақ мұрындық дыбыс. Алдыңғы тіл позициясына қалау бар.
21 ай
Қазір көбірек телефондар екі дауыстының арасында кездеседі. Фонетикалық тізімге жаңа қосылған дыбыстар: дауысты қатырлы дауыс, мұрындық дауыс, дауыссыз аффрикат және сұйық дауыс.
24 ай
Фрикативтер , , және көбінесе дауыстылар арасында қосылады.
27 ай
Қазіргі кезде сөздің басында және дауыстылар арасында шамамен бірдей сандағы дыбыстар жасалады. Фонетикалық тізімге дауысты қабыну және дыбыс топтамасы қосылды. Сөздің басындағы тізім қазір ересектердің мақсатындағы барлық дыбыстарды қамтиды (баланың сөздерін ересектердің айтуы), ал дауыстылар арасындағы тізімде ересектердің мақсатындағы төрт дыбыс немесе дыбыс топтамасы әлі де жетіспейді: , , және . Барлық кезеңдерде қабыну ең көп кездесетін артикуляция түрі болып табылады және шамамен 18 айда мақсатты сөздерде кездесетіннен гөрі жиі жасалады. Біртіндеп бұл жиілік 27 айға қарай мақсатты жиілікке жуықтап төмендейді. Фрикативтер, аффрикаттар, жанамалар және дірілдер үшін кері процесс орын алады. Бастапқыда, осы фонемалардың жасалуы мақсатты сөздердегіден айтарлықтай аз, ал жасалу жиілігі мақсатты жиілікке дейін артуды жалғастырады. Альвеолалық және екі ерінді дыбыстар – ең көп кездесетін екі артикуляциялық орын, альвеолалық дыбыстардың жасалуы бірінші кезеңнен кейін тұрақты түрде артып, екі ерінді дыбыстардың жасалуы біраз төмендейді. Ерін-тісті және тіл ұшы артындағы дыбыстардың жасалуы даму барысында артады, ал тіл артындағы дыбыстардың жасалуы төмендейді.
Stops are the most common manner of articulation at all stages and are produced more often than they are present in the target words at around 18 months. Gradually this frequency decreases to almost target like frequency by around 27 months. The opposite process happens with fricatives, affricates, laterals and trills. Initially, the production of these phonemes is significantly less than what is found in the target words and the production continues to increases to target like frequency. Alveolars and bilabials are the two most common places of articulation, with alveolar production steadily increasing after the first stage and bilabial production gently decreasing. Labiodental and postalveolar production increases throughout development, while velar production decreases.
6-10 ай
Балауыз бұрынғы, нашар құрылымдалған дауыстық ойындардан ерекшелене бастайды. Алғашқыда дыбыстық құрылымы CVCV түрінде шектеледі, бұл қайталанатын балауыз деп аталады. Осы кезеңде балалардың айтқандары ересектердің итальян тіліне және итальян тілінің сөздігіне тікелей қатысы жоқ.
1114 ай
Балалардың жасы ұлғайған сайын ең көп қолданылатын буын түрі өзгереді, ал буын таралуы итальян тіліне тән ерекшеліктерге ие болады. Бұл қабілет 11-12 ай, 12-13 ай және 13-14 ай аралығында күрт артады. Дауыссыз дыбыстардың жиынтығы әлі де кездеспейді. Баланың алғашқы он сөзі шамамен 12 айда пайда болады және CVCV форматында болады (мысалы, "мама" - ана, "папа" - әке).
18-24 ай
Редуплицирленген бабылдау әртүрлі бабылдаумен ауыстырылады, нәтижесінде C1VC2V сияқты буындық құрылымдар пайда болады (мысалы, cane 'ит', topo 'ешкі'). Үш буынды сөздерді айту басталады (мысалы, pecora 'қой', matita 'қалам'). Дауыссыз дыбыстардың тізбектері енді пайда болады (мысалы, bimba 'қыз бала', venti 'жиырма'). Балалар ерте буындық құрылымды бекіте бастағанда, айналадағы тіл маңыздырақ роль атқарады. Итальян тілінде сирек кездесетін, мысалы, дауыстық-ерін тіркестері (мысалы, capra 'ешкі' немесе gamba 'аяқ') балалармен жиі дұрыс айтылмайды және көбінесе дауыстық үйлесімге түседі.
Стресс үлгілері
Итальян тілінде стресс лексикалық, яғни ол сөздікке тән және ішінара болжау мүмкін емес. Көп жағдайда соңғы буыннан бұрынғы буынға (бірінші басымдылық соңғы екінші буында) стресс түседі. Бұл тенденция, баланың көп буынды сөздерді айтудағы бастапқы қиындықтарымен бірге, көбінесе әлсіз буындардың түсірілуіне алып келеді. Көп буынды сөздерде әлсіз буындарды түсірудің ең көп кездесетін жағдайы – сөздің басында, себебі сөздің соңғы немесе ортаңғы буындарын түсіру, айналадағы тілде естілетін соңғы буыннан бұрынғы стресс үлгісіне кедергі келтіруі мүмкін.
Фонологиялық хабардарлық
Балалар фонемалық сегментацияға қарағанда сөздік сегментацияны ертерек дамытады. Бастапқы кезеңдерде сөздер жеке фонетикалық бірлік ретінде қабылданады, ал фонемалар тілдегі коартикуляция нәтижесінде ассимиляцияланған бірліктер ретінде қабылданады. Бірінші сыныпқа келген кезде, итальяндық балалар сөздер мен дыбыстарды сегменттеу қабілетін толық дамытуға жақымдайды. Ана тілі жабық буын құрылымын (CVC, CCVC, CVCC және т.б.) көрсететін балалармен салыстырғанда, итальян тілінде сөйлейтін балалар осы сегментациялық сананы ертерек дамытады, бұл мүмкін оның ашық буын құрылымымен (CVCV, CVCVCV және т.б.) байланысты болуы мүмкін. Итальян тілінің өзгешелігі (жай орфография және ашық буын құрылымы) итальян тілінде сөйлейтін балаларға осы сегменттерді оңайырақ түсінуге мүмкіндік береді.