Кіріспе

Қытай поэзиясының антологиясы

Чу Цзи, «Чу жырлары», «Чу әндері» немесе «Чу элегиялары» деп әртүрлі аударылатын бұл ескі қытай поэзиясының антологиясы, көбінесе Суысқан мемлекеттер дәуіріндегі Ку Юань мен Сонг Юға жатқызылатын туындыларды, сондай-ақ бірнеше ғасырдан кейін Хан әулеті кезеңінде жазылған көптеген өлеңдерді қамтиды. Чу Цзидің дәстүрлі нұсқасы 17 бөлімнен тұрады және бұл жинақты Хан әулетінің императоры Шуньге қызмет еткен II ғасырдың кітапханашысы Ван И қазіргі мазмұнымен жинақтаған.

Өмірбаян

Чу Цы поэзияның бір түрі ретінде аталады, ол қазіргі Қытайдың орталық бөлігінде орналасқан, бірақ сол кезде Қытай мәдени аймағының оңтүстік шетінде жатқан Чу мемлекетінен бастау алған. Чу аймағы Орталық жазықтан, яғни "солтүстіктен" келген мәдениет пен "оңтүстікпен" байланысты басқа мәдени ықпалдардың қосылуымен ерекшеленді. Сондықтан, солтүстік қытайлықтар Чуды кейде "оңтүстіктің" бір бөлігі деп қарастырды, ол әртүрлі ерекше белгілерімен танымал болды. Чу Цы өлеңдері экзотикалық элементтерді күшті көрсетеді. Чуда қытай шаманизмінің маңызды ролі болды, ал Чу Цы өлеңдерінің көпшілігі "рух сапарларына" толы. Дегенмен, оңтүстік ықпалы өте шамалы болды, ол шаманизм идеяларымен және оңтүстіктен келген жерлеу рәсімдерімен ғана шектелді; ал әдебиет, поэзия, киім және сәулет өнері солтүстік үлгісінде сақталды. Экзотикалыққа қатысты басқа да жазбаларда түрлі сиқырлы немесе хош иісті өсімдіктерге кездесу, түрлі рухтар мен құдайлармен байланыс, сондай-ақ аспанға, жердің шеттеріне, Бактрияға және мифологиядағы Куньлун тауына саяхаттар сипатталған. Чу Цы жинағына Ку Юань мен Сонг Юның өлеңдері, сондай-ақ Чу ақындарының (немесе Чу стилінде жазған ақындардың) шығармалары кіреді. Бұл жинақ батыс Хан әулеті кезінде танымалдыққа ие болған және императорлық қолдау алған ежелгі дәстүрдің дамуын көрсетеді. "Хан кітабында" 106 Чу ақынының 1318 шығармасы тіркелген. Көптеген белгілі Хан ақындары да Чу Цы стилінде өлеңдер жазды, олардың едәуір бөлігі әйгілі болды. "Чу Цы" термині осы формальды стильдегі өлеңдердің түрін білдіреді. Басқа да Чу Цы стиліндегі өлеңдер жазылды, олардың кейбіреулері сақталған, бірақ әдетте стандартты антологияға енгізілмейді. Ван И Чу Цыға кеңінен түсініктеме берді және өзінің "Тоғыз құштарлығын" он жетінші және соңғы бөлім ретінде қосты.

Авторлық және редакциялау

Чжу Цзи көптеген ақындардың өлеңдер жинағы болғанымен, Цю Юань оның орталық тұлғасы болып табылады, ол «Ақтаңдау» бөлімінің авторы ретінде де, басты кейіпкер ретінде де көзге түседі. Чжу Цзидің әртүрлі бөлімдерін жазған деп есептелетін басқа да авторлар бар, сондай-ақ кейбір бөлімдерінің түбі бірнеше дәстүрлі көздерден бастау алғаны да мүмкін. Әртүрлі ғылыми еңбектер Чжу Цзиде кімнің не жазғанын анықтауға тырысады, бірақ кейбір бөлімдерге қатысты күмәндер мен сұрақтар көп. Чжу Цзидің алуан түрлі материалдарының авторлығынан өзге, ғалымдарды мазалайтын тағы бір мәселе – осы өлеңдер кім және қашан жиналып, бір жинаққа енгізілгені, сондай-ақ қандай редакциялық жұмыстар жүргізілгенінің тарихы. Өлеңдердің мазмұнының авторлығынан бөлек, Чжу Цзи туралы көптеген түсіндірмелер жазылған, олардың кейбіреулері баспа басылымдарына дәстүрлі түрде қосылған.

Қу Юань

"Кю Юань" есімі Хан әулетіне (б.з.д. 202 – б.з. 220) дейінгі ешбір мәтінде кездеспейді. Дәстүр бойынша, Кю Юань Чжу патшасы Хуайдың (б.з.д. 328–299) сарайындағы әкімшілік қызметкері болған. Ол, Соғысқан мемлекеттер кезеңінде, Цинь патшалығының күшейіп бара жатқан билігіне қарсы басқа мемлекеттермен одақ құруды жақтады; алайда, оның кеңесіне құлақ аспады және соттағы басқа шенеуніктер тарапынан жала жапты. Әріптестерінің сыбайлас жемқорлығын және патшасының оның құнын бағалай алмауын көрген Кю Юань жер аударылды, содан кейін Цинь генералы Бо Ци б.з.д. 278 жылы Чжу астанасы Иньді басып алғанда, ауыр таспен Милуо өзеніне секіріп, өзін-өзі өлтірді, бұл патшалық сарайды көп аумақты жоғалтып, басқа жерге көшуге мәжбүр етті. Сондай-ақ, дәстүр бойынша, Кю Юаньдың өліміне байланысты жыл сайынғы Аждаһа қайықтары жарысы өткізіледі. Кю Юаньнің сүргін кезінде "Көңіл күйі" (The Lament) жазғаны айтылады. Көне әдебиеттегі көптеген туындылар сияқты, авторлығын нақтылай да, жоққа шығар да болмайды. "Көңіл күйі" 373 тармақтан және 2490 таңбадан тұрады. Сонымен қатар, Чу Ци туындыларының арасында кейде Кю Юаньға жатқызылатын "Тоғыз ән" (Jiu Ge) Қытайдағы шамандық әдебиеттің үлгісі болып табылады. (Артур Уэйлидің "Тоғыз ән: Ежелгі Қытайдағы шаманизмді зерттеу" еңбегін қараңыз.)

Авторлығы

Чу Цзи туралы дәстүрлі көзқарас, 20 ғасырға дейін көпке дейін күмәндалған жоқ, онда Цю Юань Чу Цзидегі шығармалардың шамамен жартысын жазды, ал қалған жартысы онымен байланысты немесе оның стилінде жазған басқа ақындарға жатқызылды. Қазіргі ғалымдар Чу Цзи шығармаларының авторлығы мәселесін жан-жақты зерттеді, бірақ олардың қайсысының нақты Цю Юаньға тиесілі екендігі туралы бір пікірге келген жоқ. Сима Цянның "Ұлы тарихшының жазбаларында" Цю Юаньның бес шығармасы аталады: "Көңілдегі қайғы" (немесе "Қайғыға кездесу"), Тянь Вэнь, Чжао Хун ("Жан шақыру"), Ай Ин ("Инге аза тұту"), Хуай Ша. Шығыс Хань әулетінің Ван Иінің мәлімдемесіне сәйкес, Цю Юаньға барлығы 25 шығарма жатқызылуы мүмкін: "Көңілдегі қайғы", "Цзю Гэ" (11 бөлімнен тұрады), "Аспан сұрақтары" (Тянь Вэнь), "Цзю Чжан" (барлығы 9 бөлім), "Юань Ю", "Пу Цзю" және "Ю Фу". Ван И Чжао Хунды Цю Юаньның замандасы Сонг Юға жатқызуды ұсынды; алайда, қазіргі ғалымдардың көпшілігі Чжао Хунді Цю Юаньның түпнұсқалық туындысы деп санайды, ал "Юань Ю", "Пу Цзю" және "Ю Фу" шығармалары басқа авторларға тиесілі деп есептеледі. Сол сияқты, Ванның Цыцзяньды Дунфан Шуоға жатқызуы да күмәнді.

Антология

Чу Цының қазіргі түріне қалай жинақталғаны туралы сұрақтар мен белгісіздіктер бар; алайда, осы тарихи процестің кем дегенде кейбір жобалары ғылыми әдебиетте ұсынылған. Чу Цыны зерттеулерінің тағы бір маңызды аспектісі – редакциялық тарих. Біріншісі – әртүрлі тақырыптардың реті. Сондай-ақ, кейбір бөлімдердің (жуан) түрлі себептермен өңделуіне себеп болды деп есептеуге негіз бар, оның ішінде өлеңдерді театрлық қойылымдарға бейімдеу және ежелгі Қытайдың мәтіндік процесінің ерекшелігі – мәтінді жеке бамбук таяқшаларына жазу, олар бірге байланыстырылып, байланыстары үзілген кезде бастапқы ретін анықтау бойынша редакторлық шешімдер қабылдануы. Ван И таңдаған нақты өлеңдер қазіргі Чу Цы антологиясына енгізіліп, Хан әулетінің соңында жарық көргеннен бері стандартты болып қалып келді. Хан императоры Чэннің тұсында Лю Сянь, Кю Юань мен Сонг Юның өлеңдерін, бұрын Лю Ан жасаған жинақтан, сондай-ақ Ван Бао, Цзя И, Ян Цзи (嚴忌) және өзі Лю Сянь сияқты Хан ақындарының өлеңдерін жинақтап, бүгінгі таңда белгілі Чу Цы антологиясын құрастырған. Чу Цының маңызды аспектілерінің бірі – осы мәселедегі түсіндірмелер жиынтығы. Чу Цының стандартты басылымдарының алғашқы сақталған түсіндірмелерінің көп бөлігін Ханның патша кітапханашысы Ван И берген.

Мазмұны

Чжу Цзи стандартты нұсқаларда он жеті негізгі бөлімнен тұрады, оларға қоса стандартты түсіндірмелер де бар. Чу Цзи «Ли Сао» өлеңімен басталады, бұл өлең Ку Юань туралы деректерді, Хуай патшасымен, Чу билеушісімен арақатынасын көрсетеді. Тарихи тұрғыдан сыншылар «Ли Сао» шығармасын саяси аллегория ретінде түсіндіргенімен, оның діни және мифологиялық аспектілері де бар, олар Чу мәдениетінен туындайды. Стандартты заманауи рет бойынша екінші бөлім – «Джиу Ге», атауы «Тоғыз ән» деп аударылғанына қарамастан, он бір жеке бөлімді қамтиды. Бұл Янцзы өзені аймағындағы шамандық драмалық амалдарды бейнелейтін сияқты, құдайларға шақыру және олардың батасын алу үшін сүйіспеншілік процесі арқылы тілектесу. «Тәңірлік сұрақтар» («Тянь Вэнь»), сондай-ақ Аспанға қойылған сұрақтар, Тяньге (немесе «Аспанға») арналған 172 сұрақтан тұрады, олар өлең түрінде келтірілген. Қойылған сұрақтар сериясы қытай мифологиясымен және ежелгі қытай діни сенімдерімен байланысты. Жалпы, «Тәңірлік сұрақтар» мәтіні сұрақтар қояды; бірақ мәтінде кейбір жағдайларда меңзеулерден басқа жауаптар жоқ. «Тоғыз бөлім» («Джиу Чжан») тоғыз өлеңнен тұрады, олардың бірі – «Инге азасы» («Ай Ин»). Ин – Ку Юаньнің туған жері Чудың дәстүрлі астаналарының бірі (кейіннен Ин мен Чу тіпті синонимге айналды). Дегенмен, Ин қаласы мен Чу мемлекетінің өзі Цин мемлекетінің кеңеюі салдарынан құлдырады, бұл Қытайды басқа тәуелсіз мемлекеттердің есебінен біріктірді: оның ішінде Ку Юаньнің туған мемлекеті. «Джиу Чжан» тоғыз бөлімнен тұрады (қытай тілінде: 九章). Сондай-ақ «Алыс саяхат» («Юань Ю») (遠遊), «Бойғышпен болжау» («Бу Джу») (卜居), «Балықшы» («Ю Фу») (漁父), «Тоғыз дау» (九辯), «Жан шақыру» («Жао Хун») (招魂), «Ұлы шақыру» (大招), «Жалған серттен қайғы» (惜誓), «Шөлгеушіге шақыру» (招隱士), «Жеті ескерту» (七諫), «Тағдырыма ашу» (哀時命), тоғыз бөлімнен тұратын «Тоғыз өкініш» (九懷), «Тоғыз зар» (九歎) және «Тоғыз арман» (九思) кіреді.

Поэтикалық қасиеттері

Чжуси антологиясының өлеңдері мен шығармалары формальды поэтикалық стиль жағынан әртүрлі. Чжуси әртүрлі өлшемдерді, әртүрлі лепті сөздерді қолдануды және луанның (қосымша өлең) болуын әртүрліше көрсетеді. Чжуси стильдері Шицзин антологиясының өлеңдерімен ("Ән кітабы" немесе "Ән" стилі), Хан поэзиясының қалыпты стильдерімен және Ку Юаньның "Ақтау" шығармасындағы стильмен салыстырылып, қарама-қарсы қойылады.

Хан стилідегі ән мәтіні

"Тоғыз бөлшек" жеке әндері мен өлеңдерінде жолдар әдетте, жаңадан пайда болған сөзбен бөлінген әр түрлі буын санынан тұрады. Осы жағдайда таңдалған жаңадан пайда болған сөз – 兮 (көне қытайша: *gˤe). Ши Цзиннің төрт таңбалы өлеңдерінен өзгеше, мұндай тәсіл өрнектей білуге кеңірек ырғақты мүмкіндік береді.

Сао стилі

Кейбір өлеңдер "Ақтау" (Жүгіру) шығармасын еліктеуге негізделген сао стиліне ұмтылады. Сао стилі – поэзияны ауызша оқуға оңтайландырылған ұзын жолдардан тұрады, соңында луань (немесе, қорытынды сөз) болады. Ғалым және аудармашы Дэвид Хоукс, хан дәуірінен бұрынғы деп саналатын өлеңдерді екі түрге бөледі: әрқайсысы екі ерекше ұйқас түрімен сипатталады ("Бойжайлық" және "Балықшы" аралас поэзия және прозалық әңгімелерді ескермегенде). Чу Цы өлеңдерінің тікелей ықпалын саоти (騷體) стиліндегі поэзиядан, Кантонг цидің "Эпилогынан" ("Люаньси", 亂辭) және Гувэнь Гуанчжи сияқты антологиялардан көруге болады. Бұдан әрі, Чу Цы өлеңдері қытай тілінің Чу диалектісінің ерекше тілдік ерекшеліктерін, сондай-ақ солтүстік әдебиетінен ерекшеленетін сирек таңбаларды және сөздерді қолданып оқылған болуы мүмкін; осылайша, Чу Цы өлеңдері классикалық қытай поэзиясын, мәдени және тілдік тарихты зерттеуде маңызды рөл атқарады, ал оның әртүрлі өлеңдері немесе прозалық өлеңдері кейінгі әдебиетке, оның ішінде басқа хан поэзиясына және кейінгі классикалық қытай поэзиясына әсер етті.

Мифология және дін

Тек әртүрлі өлеңдері мен прозалық өлеңдері ғана емес, сонымен қатар бұл материалдың мазмұны бұрынғы Чу патшалығының аумағындағы мәдениет және діни сенімдер туралы тарихи ақпараттың маңызды біріншілік көзі болып табылады. Чу әндерінің кейбір бөлімдері, мысалы, "Аспан сұрақтары" сияқты, тығыз мифологиялық материалдан тұрады. Чжу Цзиде рухани барлық туралы және осыған ұқсас жалпы діни немесе философиялық сұрақтар поэтикалық тұрғыдан қарастырылған.

Жануарлар мен тіршілік иелері

Ертедегі қытай мифологиясындағы мифологиялық жандар туралы ақпарат көбінесе ежелгі дәуірден сақталған негізгі көздердің бірі – "Чу Ци" еңбегіне сілтемелерге негізделеді: олардың ішінде екіұшты мүйізді айдаһар (qiulong), крокодил айдаһар (jiaolong), кейінірек даостық дәрежеге ие болған өлмейтін шиан және чжэньжэнь, алып баше жыланы, жаңбырлы хон айдаһары, feilong ұшатын айдаһар және zhulong Шам айдаһары бар. Сонымен қатар, teng, shi және chi таңбаларының мағынасы туралы мәліметтерді анықтауда да "Чу Ци" негізгі көз ретінде қолданылған.

Мифтер

Нюва, Тянь, ежелгі егемен Шунь және Ұлы су тасқыны туралы мифтер Чу Цы еңбектерінде ерекше назар қойылған оқиғалардың қатарында. Олардың ішінде Сян өзенінің құдайларына қатысты мәліметтер және дақты бамбук қалай дақтарға ие болды деген жыр бар.

Шамандық

Чу Цының мазмұны бұрынғы Чу патшалығының аумағындағы мәдениет және діни сенімдер туралы маңызды тарихи ақпараттың бастапқы көзі болып табылады. Ұшу немесе саяхат тақырыбы шаманизмге тән және Чу Цы өлеңдерінің көптеген тұсында кездеседі. "Кейуге тап болу" және "Тоғыз ән" өлеңдері гүлдік символизмді бөліседі, сонымен қатар құдайлармен жеке кездесулерді қамтитын әуедегі ұшулар да бар.

Кейінгі тарих

Чучи материалы, немесе оның бір бөлігі болса да, классикалық қытай поэзиясының көптеген түрлеріне зор әсер етті. Ол сондай-ақ, ағылшын тілі сияқты, көптеген басқа тілдерге аударылды, осы арқылы оның ықпалы одан да кеңейді.

Белгілілігі

"Чу Цзи" ешқашан "Ши Цзин" сияқты канондық туындыға айналмаған. Дэвид Хоукс айтқандай, "Чу Цзи өлеңдері, қаншалықты танымал болса да, ешқандай канонға жатпады, ерекше және дәстүрден тыс мәселелерді қамтыды және қасиетті Батыс Чжоу дәстүрінен тыс жерде пайда болды". Дегенмен, "Чу Цзи" дәстүрінің бір бөлігі конфуцийлік көзқарасты қамтиды, адал қызметкердің өзінің қадір-қасиетінен бас тартқаннан гөрі өлімді бағалауын дәріптейді. Хан дәуірінде жарияланғаннан кейін "Чу Цзи" түрлі редакциялық өңдеулерге, соның ішінде әртүрлі түсіндірмелер мен басылымдарға түсті. "Чу Цзи" бөлімдерінің қазіргі кездегі жалпы реті Х немесе ХІ ғасырлардағы редакциялық қайта құру арқылы белгіленді. Алайда, бұл "Жүгіну" туралы дұрыс емес. Ван И басылымында ол "Лисаоцзин" деп аталады. "Чу Цзи" еңбектерінің көпшілігі бастапқы "классикалық" мәтіннің түсіндірмесі немесе кеңейтілген нұсқалары болып табылады. "Чу Цзи" ықпалы Цзя И, Шэнь Куанци, Чжан Юэ, Ду Фу, Хан Ю, Лю Цзунъюань және Су Ши сияқты ақындардың шығармалары арқылы көрінеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

Дэвис, А. Р., ред. (1970 ж.). «Пингвиннің қытай өлеңдер кітабы». Балтимор: Пингвин кітаптары. Хинтон, Дэвид (2008). Классикалық қытай поэзиясы: антология. Нью-Йорк: Фаррар, Штраус және Жиру. Мейр, Виктор Х. «Аспан сұрақтары», «Колумбияның дәстүрлі қытай әдебиетінің антологиясы» кітабында, ред. Виктор Х. Мейр (Колумбия университетінің баспасы), 371–386 бб., сондай-ақ «Дәстүрлі қытай әдебиетінің қысқаша Колумбия антологиясы» кітабында, ред. Виктор Х. Мейр (Колумбия университетінің баспасы), 192–208 бб. Скарпари, Маурицио (2006). Ежелгі Қытай: Қытай өркениетінің бастауы мен Тан әулетіне дейінгі кезең. Верчелли: VMB Publishers. Янг, Лихуй және т.б. (2005). Қытай мифологиясының анықтамалығы. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Ип, Вай лим (1997). Қытай поэзиясы: Басты стильдер мен жанрлар антологиясы (Дурхам және Лондон: Дьюк университетінің баспасы).