Кіріспе

Бастапқы механикалық калькулятор

Паскаль калькуляторы (арифметикалық машина немесе Паскалин деп те аталады) – Блез Паскальдің 1642 жылы ойлап тапқан механикалық калькуляторы. Паскаль өзінің әкесі Руандағы салықтарды бақылаушы ретінде атқаратын жұмысында қажетті еңбекті арифметикалық есептеулерге байланысты калькулятор жасауға бейімделді. Ол машинаны екі санды тікелей қосу және алу үшін, сондай-ақ қайта-қайта қосу немесе алу арқылы көбейту мен бөлу үшін жобалады. Паскальдің калькуляторы, әсіресе, тасымалдау механизмін жобалауда табысқа жетті, ол бір дискіде 1-ден 9-ға дейін қосып, алғашқы дискі 9-дан 0-ға ауысқанда 1-ді келесі дискіге жеткізеді. Оның инновациясы әр цифрды басқаларының күйінен тәуелсіз етіп, машинаның сыйымдылығына қарамастан, бірнеше тасымалдауды бір цифрдан екіншісіне жылдам түсіруге мүмкіндік берді. Паскаль сондай-ақ мұнаралық сағаттар мен су доңғалақтарында қолданылатын фонарь тісті доңғалағын өзінің мақсатына сәйкес қысқартып, бейімдеген алғашқы адам болды. Бұл инновация құрылғыға оператордың кез келген күшін өте аз үйкеліспен қарсы тұруға мүмкіндік берді. Паскаль машинаны 1642 жылы жобалады. 50 прототип жасағаннан кейін, ол 1645 жылы құрылғыны жұртшылыққа таныстырып, оны Францияның сол кездегі канцлері Пьер Сегьеге арнады. Паскаль келесі он жылда тағы жиырмаға жуық машина жасады, олардың көпшілігі оның бастапқы дизайнынан жақсарды. 1649 жылы Франция королі Людовик XIV Паскальға Францияда есептеу машиналарын жобалау және өндіруге эксклюзивті құқық беретін патшалық артықшылық (патентке ұқсас) берді. Қазіргі уақытта тоғыз Паскаль калькуляторы бар; олардың көпшілігі Еуропа музейлерінде көрсетіледі. Көптеген кейінгі калькуляторлар Паскальдің өнертабысына әкелген тарихи ықпалдардан тікелей шабыттанды немесе қалыптасты. Готфрид Лейбниц 1671 жылдан кейін Паскалинге автоматты көбейту мүмкіндігін қосуға тырысқаннан кейін өзінің Лейбниц доңғалағын ойлап тапты. 1820 жылы Томас де Колмар кеңседе күнделікті пайдалануға жеткілікті күшті және сенімді алғашқы механикалық калькулятор – арифмометрін жасады. Ол Лейбництің құрылғысын көрген-көрмегені белгісіз, бірақ ол оны қайта ойлап тапты немесе Лейбництің қадамдық барабанын пайдаланды.

Тарих

Блез Паскаль өзінің калькуляторында 1642 жылы, 18 жасында жұмыс істей бастады. Ол салық комиссары болып жұмыс істейтін әкесіне көмектесіп, оның жұмыс жүктемесін азайтуға арналған құрылғы жасауға тырысты. Паскаль 1649 жылы Францияда есептеу машиналарын жасау және сатуға эксклюзивті құқық беретін Корольдік привилегия алды. 1654 жылға дейін ол шамамен жиырма машина сатты (қазіргі күні олардың тоғызы ғана сақталған), бірақ «Паскалиннің» жоғары құны мен күрделілігі одан әрі сатуға кедергі келтірді және сол жылы өндіріс тоқтатылды. Осы кезде Паскаль дін мен философияны зерттеуге көшті, нәтижесінде «Lettres provinciales» және «Pensées» еңбектері жарық көрді. Паскальдің механикалық калькуляторды ойлап табуының 300 жылдығына арналған тойлау шарасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Францияның Германия тарапынан оккупацияланған уақытында өтті, сондықтан негізгі тойлау Англияның Лондон қаласында ұйымдастырылды. Іс-шарада сөз сөйлеген спикерлер Паскальдің таза математика саласында танымал болған кездегі практикалық жетістіктерін, оның шығармашылық қиялын, сондай-ақ машинаның және оның ойлап тапқан адамның осы заманнан қаншалықты озық болғанын атап өтті. Калькулятордың дөңгелектерінде 0-ден 9-ға дейінгі сандар белгіленген. Санды енгізу үшін пайдаланушы стилусті дөңгелектің спицалары арасындағы тиісті орынға қойып, металл тоқтағышына жеткенше дөңгелекті бұратын. Бұл сан калькулятордың жоғарғы жағындағы терезеде көрсетілетін. Содан кейін екінші санды қайта енгізу арқылы екі санның қосындысы аккумуляторда пайда болатын. Әрбір дөңгелек тікелей оның үстінде орналасқан бір цифрлы дисплеймен байланысты, ол осы позициядағы аккумулятордың мәнін көрсетеді. Дөңгелектің түбінде (6, 10, 12, 20 базасында) осы цифрдың толықтырғышы көрсетіледі. Көлденең табанды жоғарғы жаққа жылдыру арқылы барлық толықтырғыш сандарды немесе машинаның ортасына жылдыру арқылы барлық тікелей сандарды жасыруға болады. Осылайша аккумулятордың мазмұны немесе оның мәнінің толықтырғышы көрсетіледі. Калькулятордың дөңгелектері тек бір бағытта айналғандықтан, теріс сандарды тікелей қосу мүмкін емес еді. Бір санды екіншісінен алу үшін тоғыздың толықтырғышы әдісі қолданылды. Қосу мен алу арасындағы екі ғана айырмашылық – дисплей табанының орналасуы (тікелей және толықтырғыш) және бірінші санның енгізілу тәсілі (тікелей және толықтырғыш). 10 цифрлы дөңгелек (N) үшін сыртқы дөңгелек 0-ден 9-ға дейін нөмірленеді (N 1). Сандар тоқтату рычагының төменгі сол жақтан төменгі оң жаққа қарай сағат тілімен азайып жазылады. 5 санын қосу үшін 5 санын қоршап тұрған спицалардың арасына стилусті енгізіп, дөңгелекті тоқтату рычагына дейін сағат тілімен айналдыру керек. Тиісті дисплейлік регистрде көрсетілген сан 5-ке ұлғаяды, ал тасымалдау орын алса, сол жақтағы дисплейлік регистр 1-ге ұлғаяды. 50 қосу үшін ондық машинада оң жақтан екінші дөңгелекті (ондық дөңгелек), 500 қосу үшін жүздік дөңгелекті және т.б. пайдаланыңыз. Барлық белгілі машиналардың барлық дөңгелектерінде, «кешіккен машинадан» басқа, екі іргелес спица белгіленген; бұл белгілер машинадан машинаға өзгеше. Оң жақтағы суреттегі дөңгелекте олар бұрғыланған нүктелермен, жер өлшеу машинасының дөңгелегінде – ойылған, ал кейбіреулері сызықтармен немесе лакпен жасалған белгілермен, тіпті қағаздың кішкентай бөліктерімен белгіленген. Бұл белгілер цилиндрді оның максималды санына орнату үшін қолданылады. Бұл үшін оператор стилусті осы екі спицаның арасына салып, дөңгелекті тоқтату рычагына дейін айналдырады. Бұл жұмыс істейді, өйткені әрбір дөңгелек тікелей сәйкес дисплей цилиндрімен байланысты (тасымалдау кезінде ол автоматты түрде бір айналым жасайды). Өндіріс кезінде спицаларды белгілеу үшін цилиндрді ең жоғары саны көрсетілгенше жылжытып, содан кейін тоқтату рычагының астындағы және оң жағындағы спицаны белгілеуге болады. Белгілі төрт машинада шегерімдегі бірінші операндты енгізу үшін қолданылатын ішкі дөңгелектері бар. Олар әрбір тік металл дөңгелектің ортасына орнатылған және онымен бірге айналады. Жоғарыда суретте көрсетілген дөңгелектің ішкі дөңгелегі бар, бірақ оған жазылған сандар көрінбейді. Ондық машинада 0-ден 9-ға дейінгі сандар сағат тілімен ойылып, әрбір сан екі спицаның арасында орналасады, сондықтан оператор стилусін олардың арасына қойып, дөңгелекті сағат тілімен тоқтату рычагына дейін айналдыра отырып, оның мәнін толықтырғыштар терезесіне тікелей жаза алады. Екі іргелес спицадағы белгілер осы дөңгелекке жазылған 0 цифрын қоршап тұрады. Белгілі төрт машинада әрбір дөңгелектің үстінде дисплей табанында шағын коэффициент дөңгелегі орнатылған. Оператор...

Ішкі механизм

Паскаль өзінің соңғы дизайнына тоқтамас бұрын 50 прототипті сынап көрді; ол есептеу сағатының механизмімен бастағанын білеміз, ол "серіппелермен жұмыс істейді және өте қарапайым құрылымы бар", "көп рет" пайдаланылды және "істеуге жарамды" күйде қалды. Дегенмен, "үнемі жетілдіре отырып", ол бүкіл жүйені сенімдірек және берік етуге мұқтаж деп ойлады. Соңында ол өте үлкен сағаттардың бөлігін қабылдады, мұнаралық сағат механизміне кішірейтіп, өз мақсатына бейімдеді – фонарь тісті дөңгелек деп аталатын берік тісті дөңгелектерді, ол су доңғалағы механизмінен шыққан. Бұл оператордың күшін оңай қабылдай алады. Паскаль өз мұнаралық дөңгелек дизайнына құлыпты және храповик механизмін бейімдеді; құлып оператордың енгізуі кезінде дөңгелектің кері бұрылуына жол бермейді, сонымен қатар дисплей дөңгелегін және келесі цифр үшін көшіру механизмін келесі позицияға итеру кезінде дәл орналастыру үшін қолданылады. Осы механизмнің арқасында дисплей терезесіндегі әрбір сан орталықта орналасады және әрбір цифр келесі операцияға дәл позицияланады. Егер оператор байланысты енгізу дөңгелегінде алты санын теріп қойса, бұл механизм алты рет жылжиды.

Операция

Паскалин – тікелей қосу машинасы (құрылғысында қолдық жоқ), сондықтан санның мәні оны теру кезінде аккумуляторға қосылады. Оператор дисплей жолағын жылжыту арқылы калькуляторда сақталған санды немесе оның мәнінің қосымшасын көре алады. 9-дың толықтығы арифметикасының қасиеттерін пайдалана отырып, азайту қосу сияқты орындалады.

Таратудың шектеулері мен даулар

Паскаль Паскалинді кеңінен таратуды жоспарлаған, соның арқасында еңбексіз арифметикалық есептеулермен айналысатын адамдардың жұмысын жеңілдетуді көздеген. Әкесі, салық инспекторынан шабыттанған Паскаль, математика, физика, астрономия сияқты салалардағы қызметкерлердің сағаттап сандарды есептеуге кететін уақытын қысқартуға үміттенген. Алайда, құрылғының күрделілігі, шеберлермен арадағы қарым-қатынасы және оның әсерімен қабылданған авторлық құқық заңдары Паскалиннің өндірісін ол күткеннен гөрі әлдеқайда шектеді. Ол құрылғаннан кейін 10 жыл ішінде бар болғаны 20 Паскалин жасалды.

Зияткерлік меншік

1649 жылы Франция королі Людовик XIV Паскальға корольдік жеңілдік берді (патентке дейінгі алғышарт), ол Францияда есептеу машиналарын жобалау және өндіруге эксклюзивті құқық берді, бұл Паскалиннің дистрибьютор арқылы сатылған алғашқы калькулятор болуына мүмкіндік берді. Паскаль шеберлердің оның Паскалинін дәл көшіре алмайтынынан қорқып, оның және машинасының беделін құртатын жалған нұсқалар жасалатынын ойлады. Маңыздысы, шеберлер интеллектуалдар сияқты машина жасауға еркін емес еді: 17 ғасырда Паскальдің калькуляторының негізінде құрылған Готфрид Лейбництің машинасының прогресі оның шебері машинаның бөліктерін қаржылық тұрақтылық үшін сатқандықтан тоқтатылды. Паскальдің өзінің мінез-құлқы жобасына шеберлерді тартуда қиындықтар туғызды. Бұл оның сананың мәселелері дене мәселелерінен жоғары тұрады деген сеніміне байланысты болды. Паскаль жалғыз емес, өйткені оның замандастарының көптеген табиғат зерттеушілері өнертабыс процесін гиломорфтық тұрғыдан түсінді: идеялар материализациядан бұрын, форма материядан бұрын келеді. Бұл, әрине, теориялық тазалыққа баса назар аударуға және практикалық жұмысты бағаламауға әкелді. Паскаль шеберлерді былай сипаттады: “[олар] соққымен және қателікпен жұмыс істейді, яғни өнермен реттелген нақты өлшемдер мен пропорцияларсыз, олар іздеген нәрсеге сәйкес келмейтін нәрсені шығарады, немесе тіпті одан да жаманы, пропорциясыз, деформацияланған және негізгі мүшелері жоқ бір құбыжық жасайды”.

Паскаль жобасын осы иерархияны ескере отырып жүргізді: ол өнертабыс жасады және ойлады, ал шеберлер жай ғана орындады. Ол теорияны шеберлерден жасырып, оларға не істеу керектігін есте сақтау керектігін, бірақ неге істеу керектігін міндетті түрде білуінің қажеті жоқ екенін ұсынды, яғни "практика теорияның ережелерін соншалықты кең таратқанша, [ережелер] ақыры өнерге айналғанша". Бұл оның шеберлік процесіне ғана емес, сонымен қатар шеберлердің өзіне де сенімсіздігінен туындады: "Шеберлер өздерін автономды түрде бірыңғай машиналар жасау үшін реттей алмайды".

Бәсекеге қатысушы жобалар

1957 жылы Иоганн Кеплердің өмірбаясын жазған Франц Хаммер Вильгельм Шикардтың 1623 және 1624 жылдары досы Иоганн Кеплерге жазған екі хатты тапқанын хабарлады. Бұл хаттарда бұрын белгісіз, жұмыс істейтін есептеу сағатының суреттері бар, ол Паскальдің жұмысынан жиырма жыл бұрын жасалған. 1624 жылғы хатта маман жасаған алғашқы машина құрылысы кезінде өртенгені және ол жобасын тоқтатқаны айтылған. Мұқият зерттеуден кейін, Франц Хаммердің түсінігіне қайшы, Шикардтың суреттері 1718 жылдан бастап ғасыр сайын кемінде бір рет жарияланғаны анықталды. Тюбинген университетінің математика профессоры Бруно фон Фрейтаг Лоринггофф Шикардтың машинасының тұңғыш көшірмесін жасады, бірақ дизайнды аяқтау үшін дөңгелектер мен серіппелер қосты. Бұл егжей-тегжейлі Шикардтың сақталған екі хатында және суреттерінде сипатталмаған. Сақталған жазбаларға сүйене отырып, Шикард машинасының жұмыс істеуіндегі мәселе көшірмелер жасалғаннан кейін анықталды. Шикардтың машинасы оператордың күшінен зақымдануын болдырмау үшін күштірек және сол себепті ауыр сағат дөңгелектерін пайдаланды. Әр цифр үшін дисплейлік, кірістік және аралық дөңгелектер қолданылды. Санды көшіру кезінде барлық бұл дөңгелектер көшірілетін цифрдың дөңгелектерімен байланысты. Осы дөңгелектердің жиынтық үйкелісі мен инерциясы "цифрлар арқылы көшіру қажет болған жағдайда, мысалы, 9999 санына 1 қосу сияқты, машинаны зақымдауы мүмкін". Паскальдің калькуляторындағы маңызды жаңалық – әр кірістік дөңгелегінің басқаларынан толығымен тәуелсіздігі және көшірулердің тізбектеп тарауы. Паскаль машинасы үшін машина арқылы көшіруді таратуды қамтамасыз ететін нөлге қайтару әдісін таңдады. Бұл механикалық калькулятор үшін орындалуы ең қиын операция және әр операция алдында Паскалиннің көшіру механизмі толыққанды жұмыс істейтінін дәлелдеді. Бұл Паскалиннің сапасын көрсетеді, өйткені 18 ғасырғы машинаны сынға алғандардың ешқайсысы көшіру механизмінде мәселелерді атап көрсетпеді, бірақ бұл мүмкіндік барлық машиналарда, олардың қайта орнатулары арқылы, үнемі тексерілді. Готфрид Лейбниц Паскаль қайтыс болғаннан кейін өзінің калькуляторымен жұмыс істей бастады. Ол ең алдымен Паскаль калькуляторының үстіне орнатылып, автоматты түрде көбейтілетін машина жасауға тырысты, Паскаль калькуляторының барлық циферблаттары бір уақытта жұмыс істей алады деп дұрыс емес есептеді. Бұл мүмкін болмаса да, бұл алғаш рет пернелі дөңгелектің сипатталғаны және калькулятордың суретінде қолданылғаны болды. Содан кейін ол қосу, алу және көбейтуді автоматты түрде орындауға, ал бөлуді оператортың бақылауымен жүзеге асыруға арналған Stepped Reckoner деген бәсекелес дизайнды ойлап тапты. Лейбниц бұл дизайнды жетілдіру үшін қырық жыл күресті және 1694 және 1706 жылдары екі машина жасады. Тек 1694 жылы салынған машина ғана белгілі; ол 19 ғасырдың соңында Геттинген университетінің шатырында 250 жыл ұмытылып жатқаннан кейін қайта ашылды. Сондықтан, "әсіресе бірнеше көшірулер жасалған жағдайда оператор нәтижені тексеруге және мүмкін қателерді қолмен түзетуге мәжбүр болды". Лейбниц дұрыс жұмыс істейтін калькулятор жасауға үлгермеді, бірақ ол екі қозғалыс механикалық калькулятордың принципі болып табылатын Лейбниц дөңгелегін ойлап тапты. Сонымен қатар, ол алғашқы операндты жазуға арналған курсорларды және нәтижелер үшін жылжымалы тасымалдауды алғаш рет қолданды. 17 ғасырда "тікелей кіру" есептеу машиналарын жобалауға бес қосымша әрекет жасалды (Тито Бураттини, Самуэль Морланд және Рене Грилле жобаларын қоса алғанда). 1660 жылы Клод Перро абаку рабдологикуды ойлап тапты, оны көбінесе сандар арасында көшіру механизмі болғандықтан механикалық калькулятор деп қате қабылдайды. Бірақ бұл шын мәнінде абакус, өйткені ол оператордың машинаны көшіру кезінде басқаша басқаруын талап етеді. Паскаль калькуляторы 17 ғасырда үлкен сандарды қосу және алу үшін жасалған ең табысты механикалық калькулятор болды. Stepped Reckoner екі реттен астам қатарлап көшіруден кейін көшіру механизмінде мәселелерге тап болды, ал басқа құрылғыларда бірнеше цифрларды көшіруге шектеулі немесе аккумулятор цифрлары арасында көшіру механизмі болмаған көшіру механизмдері (бір тісті дөңгелек) болды. 1851 жылы Томас де Колмар отыз жылдық дамудан кейін өзінің қарапайым арифмометрін шығарғанға дейін ғана есептеу машиналары коммерциялық тұрғыдан тиімді болды. Бұл кеңседе күнделікті қолдануға болатын алғашқы машина болды. Арифмометр Лейбниц дөңгелектерінің негізінде жасалған және бастапқыда алу үшін Паскальдің 9-дық толықтыру әдісін қолданды.