Васко Попа: Сербия ақынының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Серб ақыны Василе "Васко" Попа (; 29 маусым 1922 – 5 қаңтар 1991) - югослав ақыны.

Өмірбаян

Попа Югославияның Гребенац ауылында (қазіргі Сербия) банат румыны отбасында дүниеге келген. Попа мектеп оқу кезінде жазуды бастады. Оның алғашқы өлеңдері румын тілінде жазылған. Орта мектепті бітіргеннен кейін Белград университетінің философия факультетіне түсті. Ол Бухарест және Вена университеттерінде оқуын жалғастырды. Екінші дүниежүзілік соғыста ол партизан ретінде күресіп, Бечкеректегі (қазіргі Сербияның Зреньянин қаласы) неміс концлагерінде тұтқынға алынды. Соғыстан кейін 1949 жылы Попа Белград университетінің философия факультетінің романдық тобын бітірді. Оның алғашқы өлеңдері «Книжевне новин» (Әдеби жаңалықтар) журналында және «Борба» (Күрес) газетінде жарияланды. 1954 жылдан 1979 жылға дейін «Нолит» баспасының редакторы болды. 1953 жылы өзінің алғашқы ірі өлеңдер жинағын «Кора» (Қабық) деп жариялады. Оның басқа маңызды туындылары: «Неpočin polje» (Тыныштық жоқ дала, 1956), «Sporedno nebo» (Екінші көк, 1968), «Uspravna zemlja» (Тік жер, 1972), «Vučja so» (Құрт соры, 1975) және «Od zlata jabuka» (Алтын алма, 1978) – серб халық әдебиетінің антологиясы. Оның жинақталған өлеңдері, 1943–1976 жылдар, ағылшын тіліне аудармасы 1978 жылы ағылшын ақыны Тед Хьюздің кіріспесімен жарық көрді. 1972 жылдың 29 мамырында Васко Попа Вршац әдеби муниципалитетін құрды және «Slobodno lišće» (Бос жапырақтар) деп аталатын пошта карточкалары кітапханасын ашты. Сол жылы ол Сербия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. Васко Попа – 1979 жылдың 14 желтоқсанында Нови-Сад қаласында құрылған Воеводина ғылым және өнер академиясының негізін қалаушылардың бірі. Ол ақын Бранко Радичевичтің құрметіне тағайындалған «Бранко» сыйлығының (Brankova nagrada) тұңғыш иегері. 1957 жылы Попа поэзия саласында тағы бір сыйлық алды – ақын Йован Йованович Змайдың құрметіне берілетін «Змай» сыйлығы (Змајева награда). 1965 жылы Попа Еуропалық әдебиет бойынша Австрия мемлекеттік сыйлығын алды. 1976 жылы Бранко Милькович атындағы поэзия сыйлығын, 1978 жылы Югославияның Ұлттық азаттық үшін Антифашистік кеңесінің сыйлығын, ал 1983 жылы Скендер Куленович атындағы әдеби сыйлықты иеленді. Васко Попа 1991 жылдың 5 қаңтарында Белградта дүниеден өтті және Белградтың Жаңа зиратындағы Еңбегі сіңген азаматтар аллеясында жерленді.

Popa was born in the village of Grebenac (Grebenaț), Yugoslavia (present day Serbia) into a Banat Romanian family. Popa started writing during his high school time. His first poems were written in Romanian. After finishing high school, he enrolled as a student at the University of Belgrade Faculty of Philosophy. He continued his studies at the University of Bucharest and in Vienna. During World War II, he fought as a partisan and was imprisoned in a German concentration camp in Bečkerek (today Zrenjanin, Serbia). After the war in 1949, Popa graduated from the Romanic group of the Faculty of Philosophy at Belgrade University. He published his first poems in the magazines Književne novine (Literary Magazine) and the daily Borba (Struggle). From 1954 until 1979, he was the editor of the publishing house Nolit. In 1953 he published his first major verse collection, Kora (Bark). His other important work included Nepočin polje (No Rest Field, 1956), Sporedno nebo (Secondary Heaven, 1968), Uspravna zemlja (Earth Erect, 1972), Vučja so (Wolf Salt, 1975), and Od zlata jabuka (Apple of Gold, 1978), an anthology of Serbian folk literature. His Collected Poems, 1943–1976, a compilation in English translation, appeared in 1978, with an introduction by the British poet Ted Hughes. On 29 May 1972 Vasko Popa founded The Literary Municipality Vršac and originated a library of postcards, called Slobodno lišće (Free Leaves). In the same year, he was elected to become a member of the Serbian Academy of Sciences and Arts. Vasko Popa was one of the founders of Vojvodina Academy of Sciences and Arts, established on 14 December 1979 in Novi Sad. He is the first laureate of the Branko's award (Brankova nagrada) for poetry, established in honour of the poet Branko Radičević. In the year 1957 Popa received another award for poetry, Zmaj's Award (Zmajeva nagrada), which honours the poet Jovan Jovanović Zmaj. In 1965 Popa received the Austrian state award for European literature. In 1976, he received the Branko Miljković poetry award, in 1978 the Yugoslav state Anti Fascist Council for the National Liberation of Yugoslavia Award, and in 1983 the literary award Skender Kulenović. Vasko Popa died on 5 January 1991 in Belgrade and is buried in the Aisle of the Deserving Citizens in Belgrade's New Cemetery.

Стиль

Васко Попа сюрреализмге және серб халықтық дәстүрлеріне (серб ақыны Момчило Настасиевичтің ықпалы арқылы) көп қарыз болған, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Еуропа әдебиетін басып алған Социалистік реализмге мүлдем ештеңе қатысы жоқ, лаконикалық модернистік стильде жазды. Ол Сербияның ежелгі ауызша халықтық дәстүрлері – эпикалық және лирикалық өлеңдер, әңгімелер, мифтер, жұмбақтар және т.б. – мен қазіргі заманғы форманы, көбінесе күнделікті тіл мен фразеологиялық тіркестер арқылы білдірілетін, біріктіре отырып, бірегей поэтикалық тіл жасады. Оның туындыларында жер бетіндегі және аңыздық мотивтер өріледі, мифтер ұжымдық санадан шығады, мұра мен күнделікті өмір тығыз байланыста болады, ал абстракт түсінік нақты және айқын бейнеде көрініс табады, бұл ерекше және керемет поэтикалық диалектиканы құрайды. The New York Times газетіндегі некрологта автор ағылшын ақыны Тед Хьюз Попаны «үлкен көрегендігі бар «эпикалық ақын» деп бағалағанын айтады. Хьюз Энн Пеннингтон аударған «Васко Попа: Жиналған өлеңдер, 1943-1976» кітабына жазған кіріспесінде: «Попа өміріне тереңірек бойлаған сайын, кітаптан кітапқа, әлемнің ішінде әлем жатыр сияқты көрінеді. Бұл саяхатты бақылау – қазіргі поэзиядағы ең қызықты құбылыстардың бірі», – дейді. Мексикалық ақын және Нобель сыйлығының лауреаты Октавио Паз: «Ақындардың сыйы – басқалар үшін сөйлеу, ал Васко Попаның ерекше қасиеті – басқаларды тыңдау», – деген. Попаның Энн Пеннингтон аударған жиналған өлеңдері, Хьюздің кіріспесімен бірге, Даниэль Вайсборт бас редакторлық еткен «Аудармадағы поэзияның Персея сериясы» құрамына кіреді. Оксфорд университетінің көрнекті әдеби сыншысы Джон Бейли The New York Review of Books журналында бұл кітапты қарап шығып, Попаны «қазіргі заманда жазатын ең үздік еуропалық ақындардың бірі» деп жазды. «Кора» (Қабық) атты алғашқы өлеңдер жинағынан бастап Васко Попаның беделі мен танымалдылығы арта түсті. Оның 38 жыл ішінде жазған сегіз томдық өлеңдер жинағы туған елінде де, одан тыс жерлерде де кеңінен сынға түсті. Ол серб ақындарының ең көп аударылғандарының бірі және сол кезде әлемдегі ең ықпалды ақындардың біріне айналды.

Vasko Popa wrote in a succinct modernist style that owed much to surrealism and Serbian folk traditions (via the influence of Serbian poet Momčilo Nastasijević) and absolutely nothing to the Socialist Realism that dominated Eastern European literature after World War II. He created a unique poetic language, mostly elliptical, that combines a modern form, often expressed through colloquial speech and common idioms and phrases, with old, oral folk traditions of Serbia – epic and lyric poems, stories, myths, riddles, etc. In his work, earthly and legendary motifs mix, myths come to surface from the collective subconscious, the inheritance and everyday are in constant interplay, and the abstract is reflected in the specific and concrete, forming a unique and extraordinary poetic dialectics. In The New York Times obituary, the author mentions that the English poet Ted Hughes lauded Popa as an "epic poet" with a "vast vision". Hughes states in his introduction to Vasko Popa: Collected Poems 1943 1976, translated by Anne Pennington, "As Popa penetrates deeper into his life, with book after book, it begins to look like a universe passing through a universe. It is one of the most exciting things in modern poetry, to watch this journey being made." Mexican poet and Nobel laureate Octavio Paz said, "Poets have the gift to speak for others, Vasko Popa had the very rare quality of hearing the others." Popa's Collected Poems translation by Anne Pennington with its introduction by Hughes is part of "The Persea Series of Poetry in Translation," general editor Daniel Weissbort. Premiere literary critic John Bayley of Oxford University reviewed the book in The New York Review of Books and wrote that Popa was "one of the best European poets writing today." Since his first book of verse, Kora (Bark), Vasko Popa has gained steadily in stature and popularity. His poetic achievement – eight volumes of verse written over a period of 38 years – has received extensive critical acclaim both in his native land and beyond. He is one of the most translated Serbian poets and at the time he had become one of the most influential World poets.

Мұра

1964 жылы композитор Дарька Симич Митрович Васко Попаның мәтінін өзінің "Vrati Mi Moje Krpice" ән циклында пайдаланды. 1995 жылы Вршац қаласы Васко Попа атындағы поэзия сыйлығын тағайындады. Бұл сыйлық серб тілінде жарық көрген ең үздік поэзия кітабы үшін жыл сайын табысталды. Сыйлық табыстау рәсімі Попаның туған күні, 29 маусымда өткізіледі.