Кіріспе

Хазарлар сөйлеген, жойылған түркі тілі – Хазар тілі деп те аталады. Бұл тіл, Орталық Азиядан шыққан, жартылай көшпелі түркі халықтары тобы – хазарлардың тілі болған түркі диалектілерінің тобы. Тілдің жазба мұрағаттары өте аз, сондықтан оның ерекшеліктері мен сипаттамалары белгісіз. Түркі тілдерін зерттеушілер мен тарихшылар арасында бұл тілдің түркі тілдері отбасының қай тармағына жататыны туралы пікір таласы бар. Бір қарастыру бойынша, ол түркі тілдері отбасының оғыр ("lir") тармағына жатады, ал екінші қарастыру бойынша – жалпы түркі тілдері тармағына. Қазіргі қолда бар хазар тілінің мәліметтері өте шектеулі: екі зат есім, біріктірілген етістік және бірнеше жеке есім ғана бар. Сондықтан, түркі тілдерінің құрамындағы оның нақты генеалогиялық орны әлі де анықталмай отыр.

Жіктеу

Хазар тілінің нақты жіктелуімен көптеген мәселелер байланысты. Бірнеше негізгі мәселенің бірі – «Хазар» атауының өзінің түсініксіздігі. Бұл атау белгілі бір түркі тайпасын көрсете ме, әлде оның этнолингвистикалық емес, саяси және географиялық шығу тегі бар ма, әлі анықталған жоқ. Хазар мемлекеті – иран, фин, угр, славян және Солтүстік Кавказ тілдерімен бірге көп тілді (полилингв) және көп ұлтты (полиэтникалық) мемлекет болған. Антропологиялық мәліметтерге сәйкес, оны Ішкі Азиялық монголоидтық (кейбір еуропоидтық дене бітімі элементтерімен) тайпалардың негізгі тобы, династияны сүйемелдеген. Түркі тайпалары, әдетте, бірнеше түркі тілдерінде сөйлеген. Ғалымдар «Хазар» термині бір немесе бірнеше тілді білдіруі мүмкін деген болжам жасады; алайда, дереккөздер оның қолданылу ауқымын анықтай алмайды. Сол заманғы жылнамаларда хазарлардың тілдік жақындығы туралы нақты мәліметтер жоқ. Х ғасырдағы Әл-Истахри екі қайшы жазба қалдырды: «Хазарлардың тілі түрік және парсы тілдерінен өзгеше, тіпті адамзаттың ешбір тобының тілімен де ортақ емес. Ал болгарлардың тілі хазарлардың тіліне ұқсас, бірақ буртастардың тілі басқа». Әл-Истахри Дарбанд халқының тауларындағы басқа тілдермен қатар хазар тілінде де сөйлейтінін айтқан. Әл-Масуди (896 – 956) хазарларды түркі тайпаларының бірі ретінде тізімдеп, түркі тілінде оларды Сабир, ал парсы тілінде Хазар деп атаған. Әл-Бируни (973 – 1050) Волга болгарлары мен саварларды (Сабирлерді) талқылағанда, олардың тілі «түрік және хазар тілдерінің қоспасы» екенін атап өтті. Әл-Мукаддаси (шамамен 945/946 – 991) хазар тілін «өте түсініксіз» деп сипаттады. 943-969 жылдары саяхат еткен Ибн Хаукал «болгар тілі хазар тіліне ұқсайды» деп жазды. Ортақ түрік тілінің біртектілігімен салыстырғанда, Әл-Истахри айтқандай, «түріктерге келсек, Тоқұз Оғыз, Қырғыз, Кімек, Оғыз, Қарлық – олардың бәрінің тілі бірегей. Олар бір-бірін түсінеді». Хазар тілі оғыз-болгар тілдеріне жақын болғанмен, олардан ерекшеленген.

Сөздік

Хазарлар туралы лингвистикалық деректер негізінен атаулардан – тақырыптар (Бег, Болушти, Ишад, Іл тебер / Ел тебер, Қаған, Күндү Қаған, Жаушиджр, Тархан, Тудун, Ябғу, Йіліг / Йеліг), есімдер (Ітақ) және жер-су атаулары (Саркел / Шаркил, Сарығшын / Сарығчын) – тұрады, олардың көпшілігі түркі тектес. Түсіндірмелер бұл ортақ түркі немесе оғыр тілдері екенін нақты көрсетпейді. Қазірге дейін тек екі жалпы зат есім анықталған. Араб тарихшысы Ибн Атам әл-Куфи шатырдың бір түрін альdāḏ деп тіркеген, оның алғашқы бөлігі шығыс көне түркі тіліндегі алачу 'шатыр' сөзімен байланысты болуы мүмкін. Византия тарихшысы Теофан «аза тұру тойы» деген сөзді бірнеше түрінде жазған: δοχήν dokhḗn, δογήν dogḗn, δογῆν dogên, δουγήν dougén, бұл шығыс көне түркі тіліндегі yog сөзімен (сондай-ақ Менандр жазған δογια dogia терминімен) салыстырылады. Басқа да зат есімдер Хазар есімдерінде көрініс табуы мүмкін, мысалы, *bulan 'бұлан', *ït 'ит' сөздері Булан және Итах есімдерінде. 1986 жылғы Гиннес рекордтар кітабы (Ұлы совет энциклопедиясының мәлімдемесіне сүйене отырып) хазар тілінің кез келген тілдің «ең шағын әдебиетіне» ие екенін мәлімдеді, оған бар болғаны бір ғана куәландырылған сөз кіреді – oqurüm, «Мен оқыдым» (Киев хатынан).