Уильям Уэллс Браун: Құлдықтан бостандыққа дейінгі жол

Кіріспе

Африкалық американдық аболиционист (шамамен 1814 – 1884)

Уильям Уэллс Браун (шамамен 1814 – 6 қараша 1884) – американдық аболиционист, романист, драматург және тарихшы. Кентукки штатының Маунт Стерлинг тауының жанында құлдықта туған Браун 1834 жылы 19 жасында Огайоға қашып кетті. Ол Массачусетс штатының Бостон қаласына қоныс аударды, онда аболиционистік қозғалысты қолдады және жемісті жазушы ретінде танылды. Браун аболиционизммен қатар, әйелдердің сайлау құқығы, бейбітшілік, түрме реформасы және темекіге қарсы қозғалыс сияқты мақсаттарды да қолдады. Оның 1853 жылы жарық көрген «Клотел» романы африкалық американдық жазушының алғашқы романы саналады және ол сол кезде тұрған Англияның Лондонында жарияланды, кейін АҚШ-та да басылды. Браун саяхат жазу, көркем әдебиет және драма сияқты әдеби жанрлардың алғашқы өкілдерінің бірі болды. 1858 жылы ол алғашқы ресми жарияланған африкалық-американдық драматург атанды және лекциялық сапарларында осы туындысынан жиі оқыды. Азамат соғысынан кейін, 1867 жылы ол Американ революциясындағы африкалық американдықтардың тарихы бойынша алғашқы еңбек жариялады. 2013 жылы құрылған Кентукки жазушыларының Даңқ залына енген алғашқы жазушылардың бірі болды. Кентукки штатының Лексингтон қаласындағы бір мектепке оның есімі берілді. Браун 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заң АҚШ-та қабылданған кезде Англияда лекция оқып жүрген еді; оның шаралары тұтқындалу және қайта құлдыққа түсу қаупін арттырғандықтан, ол бірнеше жыл бойы шетелде қалды. Ол Еуропаның көптеген елдерін аралап шықты. 1854 жылы британдық отбасы оның бостандығын сатып алғаннан кейін, ол екі қызымен бірге АҚШ-қа оралды және солтүстікте аболиционистік лекцияларға қатысты. Фредерик Дугластың замандасы Браун оның сөз өнерімен көлеңкеде қалды және екеуі көпшілік алдында дауласты.

Құлдықтағы өмір

Mayflower жолаушысы Стивен Хопкинстің ұрпағы Уильям 1814 жылы (немесе 15 наурыз 1815 жылы) Кентукки штатының Лексингтон қаласының жанында құлдықта дүниеге келді, оның анасы Елизавета құл болған. Ол доктор Джон Янгтың қолында болды және әр түрлі әкелерден жеті бала туды. (Уильямнан басқа оның балалары Соломон, Леандер, Бенджамин, Джозеф, Милфорд және Элизабет болды.) Уильям аралас нәсілді болған; оның әкесі Джордж У. Хиггинс, ақ нәсілді плантатор және оның қожайыны доктор Янгтың туысы. Хиггинс Уильямды өзінің ұлы деп ресми түрде мойындады және Янг оны сатпауға уәде берді. Бірақ Янг баласы мен анасын сатты. Нәтижесінде, Уильям жиырма жасқа толғанға дейін бірнеше рет сатылды. Зерттеушілер Рон Л. Джексон кіші және Ли Спенсер Уайт оның ағасы Джозефті Аламо командирі Уильям Б. Трэвистің құлы Джо ретінде анықтады. Джо шайқастан аман қалған санаулы адамдардың бірі болды. Уильям өмірінің көп бөлігін Сент-Луисте өткізді. Оның қожайындары оны Миссури өзеніндегі бу кемелерінде жұмыс істеуге жалға алды, ол кезде бұл өзен бу кемелері мен құл саудасы үшін маңызды артерия болған. Осы жұмысының арқасында ол көптеген жаңа жерлерді көрді. 1833 жылы ол анасымен бірге Миссисипи өзенінен қашып өтті, бірақ Иллинойс штатында ұсталды. 1834 жылы Браун екінші рет қашуға тырысты және Цинциннати, Огайо штатындағы (еркін штат) жағалауға тікелей бу кемесінен қашып құтылды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол Уэллс Браун есімін алды, ол оның қашқаннан кейін тамақ, киім және ақшамен көмектескен квакер досы болды. Ол оқу мен жазуды үйреніп, білімін кеңейтуге құштар болды, өйткені бұрынғысынан айырылған білімін толықтыруға тырысты.

Неке және отбасы

1834 жылы бостандыққа шыққан алғашқы жылы Браун 20 жасында Элизабет Шкунерге үйленді. Олардың екі қызы болды, олар ересекке дейін жетті: Кларисса және Жозефина. Кейін Уильям мен Элизабет бір-бірінен алыстады. 1851 жылы Элизабет АҚШ-та қайтыс болды. 1856 жылы Веллдің қызы Жозефина Браун әкесінің 1847 жылғы өмірбаянына негіздеп, оның өмірбаянының жаңартылған нұсқасын – «Америкалық құлдыраушының өмірбаяны» (1856) жариялады. Ол құл ретінде көрген қиындықтар туралы мәліметтерді, сондай-ақ Еуропадағы жылдары туралы жаңа материалдарды қосты. Браун Буффалодағы құлдыққа қарсы қозғалысқа бірнеше құлдыққа қарсы қоғамдарға және Түсті терілілер конвенциясы қозғалысына қосылып белсенді қатысты. Браунның құлдыққа қарсы қоғамдардағы жұмысы көбінесе көпшілік алдында сөйлеуді қамтыды, және ол жиі музыканы өзінің өнер көрсетулерінің бір бөлігі ретінде пайдаланды. Браунның сөздерінде музыканы қолдануы 1840 жылдардағы құлдыққа қарсы қозғалыста музыканың маңызды рөлін көрсетті. Ол «құлдық тақырыбындағы көшпелі панорамамен» саяхаттады. Буффалода тұрып, Браун жылдамдап 500 мүше жинаған «Жақсарту қоғамын» ұйымдастырды. Ол кезде Буффалода 700-ге жуық афроамерикалық тұрғын болды. Сол жылы ол АҚШ-тың өкілі ретінде Париждегі Халықаралық бейбітшілік конгресіне де қатысты. АҚШ-та 1850 жылы қашқан құлдар туралы заң қабылданды, ол жазаларды күшейте түсті және қашқан құлдарды ұстауды қатаң түрде талап етті. Ол 1854 жылға дейін Англияда қалуды жөн көрді. Сол жылы оның бостандығын британдық достары сатып алды. АҚШ-та белгілі қоғам қайраткері болғандықтан, ол қашқын ретінде тұтқындалып, қайта құлдыққа түсу қаупі бар еді. Құл аулаушыларға құлдарды иелеріне қайтару үшін жомарт сыйлықтар төленді, ал жаңа заң тіпті еркін штаттар мен олардың азаматтарынан да осыны талап етті, бірақ көптеген адамдар қарсылық көрсетті. Браун АҚШ-тағы құлдыққа қарсы қозғалысқа қолдау көрсету үшін Ұлыбританиядағы құлдыққа қарсы ұйымдарда кеңінен дәріс оқыды. Ол жиі металл құл мойындықтарын құлдықтың зұлымдығын көрсету үшін пайдаланды. Шотландияның «Скотч Индепендент» газетінде келесі мақала жарияланды: «Ол [Браун] шешімділігі, өзін-өзі тәрбиелеуі және мінез-құлқының күші арқасында британдық тыңдаушылар арасында танымал лектор және осы жүйенің зұлымдықтары мен қасіреттерін күшті түрде ашып, оның тізбектерін жеңімпаздықпен және мәңгілікке шайқаған адамға айналды. Біз Уильям Уэллс Браунды ерекше адам деп айтуға болады және ол негрдің кемтарлығы туралы доктринаны толық жоққа шығарады». Браун сонымен қатар бұл уақытты Еуропа елдерінің мәдениеті, діні және әртүрлі ұғымдары туралы көбірек білу үшін пайдаланды. Ол әрқашан білім алу керек деп ойлады, өйткені басқалар жас кезінде білім алған қоғамда өмір сүру үшін оған жете алмады. 1852 жылы Еуропа бойынша саяхаты туралы естеліктерінде ол былай деп жазды: «Егер адам 20 жасында білімсіз құлдықтан босаса, осы хаттың авторы сияқты, ол әлемнің қалған бөлігімен бірге жүру үшін басқалар ұйықтағанда оқуы керек». Париждегі Халықаралық бейбітшілік конференциясында Браун өзін құл еткен елдің атынан қарсылыққа тап болды. Кейін ол Кристалл сарайының аумағында американдық құл иелерімен кездесті. Осы саяхатының нәтижесінде Браун «Еуропадағы үш жыл: немесе мен көрген жерлер мен кездескен адамдар» атты кітап жазды. Оның саяхаттары туралы баяндамасы орта тап оқырмандары арасында танымал болды, өйткені ол Еуропа мәдениетінің негізгі ескерткіштеріне саяхаттарын баяндады. XIV хатында Браун 1851 жылы христиан философы Томас Дикпен кездесуі туралы жазды.

During his first year of freedom in 1834, Brown at age 20 married Elizabeth Schooner. They had two daughters who survived to adulthood: Clarissa and Josephine. William and Elizabeth later became estranged. In 1851, Elizabeth died in the United States. In 1856, Well's daughter Josephine Brown published Biography of an American Bondman (1856), an updated account of his life, drawing heavily on material from her father's 1847 autobiography. She added details about abuses he suffered as a slave, as well as new material about his years in Europe. Brown became active in the abolitionist movement in Buffalo by joining several anti slavery societies and the Colored Convention Movement. Brown's work in anti slavery societies often included public speaking, and he frequently used music as part of his performance. Brown's use of music in his speeches emphasizes music's role in the anti slavery movement of the 1840s. He "traveled with a slavery themed travelling panorama". While living in Buffalo, Brown also organized a Temperance Society, which quickly gained 500 members. At the time there were only 700 black people living in Buffalo. He was also traveling that year as a representative of the US at the International Peace Congress in Paris. Given passage of the Fugitive Slave Act of 1850 in the US, which increased penalties and more severely enforced capture of fugitive slaves, he chose to stay in England until 1854. That year his freedom was purchased by British friends. As a highly visible public figure in the US, he was at risk for capture as a fugitive and re enslavement. Slave catchers were paid high bounties to return slaves to their owners, and the new law required enforcement even by free states and their citizens, although many resisted. Brown lectured widely to antislavery circuits in the UK to build support for the US movement. He often showed a metal slave collar as demonstration of the institution's evils. An article in the Scotch Independent reported the following:
By dint of resolution, self culture, and force of character, he [Brown] has rendered himself a popular lecturer to a British audience, and vigorous expositor of the evils and atrocities of that system whose chains he has shaken off so triumphantly and forever. We may safely pronounce William Wells Brown a remarkable man, and a full refutation of the doctrine of the inferiority of the negro. Brown also used this time to learn more about the cultures, religions, and different concepts of European nations. He felt that he needed always to be learning, in order to catch up and live in a society where others had been given an education when young. In his 1852 memoir of travel in Europe, he wrote,

He who escapes from slavery at the age of twenty years, without any education, as did the writer of this letter, must read when others are asleep, if he would catch up with the rest of the world. At the International Peace Conference in Paris, Brown faced opposition while representing the country that had enslaved him. Later he confronted American slaveholders on the grounds of the Crystal Palace. Based on this journey, Brown wrote Three Years in Europe: or Places I Have Seen And People I Have Met. His travel account was popular with middle class readers as he recounted sightseeing trips to the foundational monuments of European culture. In his Letter XIV, Brown wrote about his meeting with the Christian philosopher Thomas Dick in 1851.

Құлдықты жою ораторы және жазушысы

АҚШ-қа оралғаннан кейін Браун Нью-Йорк және Массачусетс штаттарында құлдыққа қарсы қозғалысқа лекциялар оқыды. Көп ұзамай ол құлдыққа қарсы күреске толыққанды белсенділік танытты. Оның сөздері моральдық ықпалдың күшіне және зорлықсыздық маңыздылығына сенімін білдірді. Ол жиі Америка демократиясының идеалдарына және құлдарды мойынсұнуға итермелеу үшін дін пайдалануға сын көтерді. Браун қара нәсілділердің кемтарлығы туралы пікірді тұрақты түрде жоққа шығарды. Өз шешендігімен танылғандықтан, Браун Түсті азаматтардың ұлттық конвенциясына шақырылды, онда ол басқа да белгілі аболиционистермен танысты. "Еркіндік партиясы" құрылғанда ол тәуелсіздікті ұстанды, себебі аболиционисттік қозғалыстың саясатқа бекінуіне қарсы болды. Ол Гаррисонның аболиционизмге қатысты ұстанымдарын қолдауын жалғастырды. Браун өз тәжірибесімен және құлдық туралы түсінігімен бөлісіп, осы мәселені қолдауға басқаларды көндірді.

Әдеби шығармалары

1847 жылы ол өзінің мемуарын жариялады – «Уильям В. Браунның баяндамасы, қашқан құл, өзі жазған». Бұл кітап АҚШ-та бестселлерге айналып, Фредерик Дугластың құл туралы мемуарынан кейін екінші орынды иеленді. Браун қожайынының христиандық құндылықтарының жоқтығын және құл иелерінің құлдармен қарым-қатынаста әдеттегі қатыгездікпен зорлық қолдануын сынап көрсетті. Браун Ұлыбританияда тұрғанда, тағы да көптеген шығармалар жазды, оның ішінде саяхаттар мен пьесалар бар. Оның алғашқы романы «Клотель немесе Президенттің қызы: АҚШ-тағы құл өмірінің баяны» 1853 жылы Лондонда жарық көрді. Роман Томас Джефферсон мен оның бір құлынан туған екі мулат (аралас нәсіл) қызының қиын жағдайын көрсетеді. Оның романы афроамерикалықтар жазған алғашқы роман деп есептеледі. Тарихи деректер бойынша, Джефферсонның үйінде көптеген аралас нәсілді құлдар болған, ал 19-ғасырдың басынан бері оның Салли Хемингс атты құлынан балалары болғаны туралы әңгімелер тарады. 1826 жылы Джефферсон өсиеті бойынша бес аралас нәсілді құлды босатты. Көптеген тарихшылар қазір Мэдисон және Эстон Хемингстердің, оның Салли Хемингспен ұзақ жылдар бойы мәжбүрлі қарым-қатынасынан туған төрт баласының арасында болғанын сендіреді. Браунның романы алғаш Англияда, кейін АҚШ-та жарық көргендіктен, ол АҚШ-та жарық көрген афроамерикалықтың алғашқы романы емес. Бұл құрмет Харриет Уилсонның «Біздің Ниг» (1859) немесе Джулия К. Коллинздің «Кастаның қарғысы немесе Құл қалыңдық» (1865) романдарына тиесілі. Көптеген ғалымдар Браунды алғашқы афроамерикалық драматург деп санайды. Браун АҚШ-қа оралғаннан кейін екі пьеса жазды: «Тәжірибе; немесе, Солтүстік адамына қалай арқа тіктеуге көмектесуге болады» (1856, жарияланбаған және қазір жоқ) және «Қашу; немесе, Еркіндікке секіру» (1858). Ол соңғы пьесаны әдеттегі лекция орнына аболиционистер жиынында оқыды. Браун құлдықты «ол болғандай» бейнелеу мәселесімен үнемі күресті. Мысалы, 1847 жылы Массачусетс штатының Салем қаласындағы Құлдыққа қарсы әйелдер қоғамына арнаған сөйлесінде ол былай деді: «Егер мен сіздерге құлдықтың зұлымдықтарын айтсам, құлдың ең төменгі деңгейін көрсетсем, мен сіздерді біртіндеп алып, құлаққа сыбырлап айтқан жақсы болар еді. Құлдық ешқашан толық бейнеленбеді, құлдықты толық бейнелеу мүмкін емес». Браун сонымен қатар бірнеше тарихтар жазды, оның ішінде: «Сент-Доминго: Оның революциясы және оның патриоттары» (1855) – Гаити революциясының тарихы; «Қара адам: Оның тамырлары, оның генийі және оның жетістіктері» (1863); «Америка көтерілісіндегі негр» (1867) – американдық төңкеріс соғысындағы қара солдаттар туралы алғашқы тарихи еңбек саналады; және «Көтеріліп келе жатқан ұл» (1873). Оның соңғы кітабы – тағы бір мемуары «Менің оңтүстік үйім» (1880).

In 1847, he published his memoir, the Narrative of William W. Brown, a Fugitive Slave, Written by Himself, which became a bestseller across the United States, second only to Frederick Douglass' slave narrative memoir. Brown critiques his master's lack of Christian values and the customary brutal use of violence by owners in master slave relations. When Brown lived in Britain, he wrote more works, including travel accounts and plays. His first novel, entitled Clotel, or, The President's Daughter: a Narrative of Slave Life in the United States, was published in London in 1853. It portrays the fictional plight of two mulatto (mixed race) daughters born to Thomas Jefferson and one of his slaves. His novel is believed to be the first written by an African American. Historically, Jefferson's household was known to include numerous mixed race slaves, and there were rumors since the early 19th century that he had children with a slave, Sally Hemings. In 1826 Jefferson freed five mixed race slaves in his will; most historians now believe that two brothers, Madison and Eston Hemings, were among his four surviving children from his long term forced relationship with Sally Hemings. As Brown's novel was first published in England and not until later in the United States, it is not the first novel by an African American published in the US. This credit goes to either Harriet Wilson's Our Nig (1859) or Julia C. Collins' The Curse of Caste; or The Slave Bride (1865). Most scholars agree that Brown is the first published African American playwright. Brown wrote two plays after his return to the US: Experience; or, How to Give a Northern Man a Backbone (1856, unpublished and no longer extant) and The Escape; or, A Leap for Freedom (1858). He read the latter aloud at abolitionist meetings in lieu of the typical lecture. Brown continually struggled with how to represent slavery "as it was" to his audiences. For instance, in an 1847 lecture to the Female Anti Slavery Society of Salem, Massachusetts, he said: "Were I about to tell you the evils of Slavery, to represent to you the Slave in his lowest degradation, I should wish to take you, one at a time, and whisper it to you. Slavery has never been represented; Slavery never can be represented." Brown also wrote several histories, including: St. Domingo: Its Revolution and Its Patriots (1855), a history of the Haitian Revolution; The Black Man: His Antecedents, His Genius, and His Achievements (1863); The Negro in the American Rebellion (1867), considered the first historical work about black soldiers in the American Revolutionary War; and The Rising Son (1873). His last book was another memoir, My Southern Home (1880).

Кейінгі өмірі

Браун 1854 жылға дейін шетелде тұрды. 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заңның қабылдануы тіпті еркін штаттарда да оның қолға түсу қаупін арттырды. 1854 жылы британдық Ричардсон отбасы оның бостандығын сатып алғаннан кейін (олар Фредерик Дуглас үшін де осылай істеген еді) Браун АҚШ-қа оралды. Ол дереу құлдыққа қарсы лекциялар оқуға қайта қосылды. 1850-жылдардағы әлеуметтік шиеленістердің күшеюіне байланысты Браун африкалық американдықтардың Гаитіге көшіп кетуін қолдады, Гаиті 1804 жылдан бері Кариб теңізіндегі тәуелсіз қара республикасы болып табылады. 1861 жылдың күзінде ол Джеймс Редпаттың Гаити эмиграция бюросының атынан Канада Батысының қара қауымдарын аралап, оның ресми журналында «Канаданың түсті халқы» атты мақалалар сериясын жазды. Азамат соғысы кезінде және одан кейінгі онжылдықтарда Браун көркем және ғылыми кітаптарды жариялауды жалғастырды, осылайша ол өз заманының ең өнімді афроамерикандық жазушыларының бірі ретінде танылды. Ол сондай-ақ Азамат соғысында Одақ үшін күресуге қара нәсілділерді тартуға көмектесті. Ол Бермудадан келген Роберт Джон Симмонсты 54-ші Массачусетс ерікті жаяу әскер полкінің командирі полковник Роберт Гулд Шоудың әкесі, аболиционист Фрэнсис Джордж Шоумен таныстырды. Жазумен қатар Браун, лектор ретінде, қанағаттандырушылық қозғалысында да белсенді болды. Гомеопатиялық медицинаны оқығаннан кейін ол Бостонның Оңтүстік аймағында медициналық практика ашты, сонымен бірге Массачусетс штатының Кембридж қаласында тұрды. 1882 жылы ол жақын орналасқан Челси қаласына көшті. Уильям Уэллс Браун 1884 жылдың 6 қарашасында Массачусетс штатының Челси қаласында 70 жасында дүние салды.

Мұра мен құрмет

Ол 1853 жылы Лондонда «Клотел, немесе Президент қызы: АҚШ-тағы құл өмірінің хикаясы» романын жариялаған алғашқы африкалық америкалық болды (Харриет Уилсонның 1859 жылы жарық көрген «Біздің Ниг» романы – Америка Құрама Штаттарында африкалық америкалық жариялаған тұңғыш роман). Ол балалық шағын өткізген Кентукки штатының Лексингтон қаласындағы бастауыш мектеп оның атымен аталады. Ол Кентукки жазушыларының даңқ залына енгізілген алғашқы жазушылардың қатарында болды. Буффало, Нью-Йорк қаласындағы суретші Эдрейс Уэджед салған Уэллстің портреті – 2017 жылдың қыркүйек айында аяқталған Олбрайт Нокс өнер галереясының тапсырысы бойынша жасалған «Азаттық қабырғасында» бейнеленген 28 азаматтық құқық белгілі тұлғасының бірі.