Кіріспе

Философия мен діндегі даналықтың бейнеленуі. София (σοφία – «даналық») – эллиндік философия мен дін, платонизм, гностицизм және христиан теологиясының орталық идеясы. Алғашқыда «шеберлік, дағды» мағынасын білдірген бұл терминнің кейінгі мағынасы, «фронезис» («даналық, зерде») мағынасына жақын, Платон қолданған «философия» («даналықты сүю») терминімен қалыптасты. Православ және Католик шіркеулерінде құдайлық даналықтың әйел бейнесі – қасиетті даналық (Ἁγία Σοφία; Hagía Sophía) – Иса Мәсіхке, Құдайдың Сөзіне (мысалы, Константинопольдегі Ая София шіркеуінің қасиеттілікке берілуіндегідей) немесе Киелі Рухқа сілтеме жасай алады. Еврей Библиясының грек тіліндегі койн аудармаларындағы «софия» сөзі еврей тіліндегі «Хохма» сөзінен аударылған.

Грек және эллиндік дәстүр

София – ежегі грек тіліндегі σοφία сөзінің абстрактілі есімдік түрі. Бұл сөздер латын етістігі [[wikt:sapere], осының нәтижесінде [[wikt:sapientia]] сияқты бір Proto Indo European түбірін бөліседі. "Қол өнері мен өнердегі шеберлік" ретіндегі σοφία есімдігі Гомерде кездеседі, ал Пиндар Гефест пен Афинаны сипаттау үшін қолданады. Платоннан бұрын "дұрыс ойлау, интеллект, практикалық даналық" және гректердің жеті данасына тән қасиеттер – [[phronesis ([[wikt:φρόνησις]]) болды, ал софия техникалық дағдыға қатысты. "Философия" термині негізінен Платоннан кейін, оның ұстазы Сократтан кейін қолданыла бастады, дегенмен Пифагор өзін алғашқы философ деп атаған деген пікір бар. Философияны осылай түсіну Платонның диалогтарына, әсіресе "Мемлекетке" (Republic) әсер етеді. Сол еңбекте, ұсынылған утопияның басшылары философ-патшалар болуы керек: даналықты сүйетін билеушілер. Платонның "Кешірім сұрауында" (Apology) айтылғандай, Сократтың өзін Дельфи оракулы "Грекияның ең дана [σοφώτατος,] адамы" деп атаған. Сократ бұл үкімді "Кешірім сұрауында" қорғайды, ол кем дегенде ештеңе білмейтінін біледі дейді. Сократтың скептицизмі софистердің көзқарасымен қарама-қарсы қойылады, олар "Горгийде" тек сөз өнеріне сүйенгені үшін сынға ұшырайды. Цицерон "Ораторда" кейін Платонның даналықты сөзден бөліп қарауын сынады. София Платонның "Протагорда" төрт негізгі қасиеттің бірі ретінде аталады. Александрияда жазған грек яхудисі Филон Платон философиясын және яһуди жазбаларын үйлестіруге тырысты. Сондай-ақ, стоик философиялық ұғымдарының ықпалымен ол даналықтың рөлі мен функциясы үшін койне терминін – [[logos (λόγος)]] қолданды, бұл ұғымды Иоанн жазған Ізгі хабардың авторы кіріспе тарауларында Исаны Құдай Әкенің Сөзі (Логос) ретінде қолданды. Гностицизмде София – жанға ұқсас әйел бейнесі, бірақ сонымен бірге Монаданың шығуының бірі. Гностиктер оны Исаның сизигиясы (яғни Мәсіхтің жарты) және Үштіктің Киелі Рухы деп есептеді.

Христиандық теология

Христиандық теология Ежелгі Келісімдегі Құдайдың даналығын (Септуагинтаның Софиясы, Вулгатаның Сапиентиясы) қабылдады. Құдайдың даналығы мен Логос тұжырымының байланысы "Киелі Даналық" (Агия София) Мәсіх Логосының бір қыры ретінде түсіндірілуіне әкелді. "Ἁγία Σοφία" тіркесі Жаңа Келісімде кездеспесе де, Пауылдың хаттарындағы аяттар Мәсіхті "Құдайдың даналығы" (θεοῦ σοφία) деп теңестіреді. Құдайдың даналығын Мәсіхпен сәйкестендірудің ең айқын мысалы Пауыл сөйлейтін жерде кездеседі, онда ол Құдайдың даналығын "әлем жаратылмас бұрын біздің даңқымыз үшін белгіленген" құпия деп сипаттайды.

Христиандық ілім

Қорынттықтарға 1-хаттан кейін, шіркеу әкелері Мәсіхті "Құдайдың даналығы" деп атады. Сондықтан, Мәсіхтің білімсіздігі туралы айтылған сөздерге қарсылық білдірген Григорий Нацианский, Ол Құдай болғандықтан Мәсіхтің барлығын білгенін қатыстыра айтты: "Әлемді жаратушы, барлық нәрсені толықтыратын және қайта жаратушы, барлық жаратылғандардың соңы болған Даналық бола тұра, ол нені білмейді?". Ириней басқа, азырақ таралған патристикалық дәстүрді ұсынады, онда Құдайдың Руы, Мәсіх емес, "Даналық" деп танылды. Ол Пауылдың даналық туралы үйретуін, Киелі Рухтың сыйлықтарының бірі ретінде келтіре алады. Дегенмен, көпшілік Мәсіхке "Даналық" атауын/есімін қолданды. Ұлы Константин, шығыс христиандары үшін үлгі көрсетіп, Құдайлық Даналықтың бейнесі ретінде Мәсіхке арналған шіркеу салды. Православтық Құдай қызметінде, диакон немесе священник белгілі бір сәттерде, әсіресе, Қасиетті Жазу оқылмас бұрын "София!" немесе ағылшын тілінде "Wisdom!" деп жариялайды, осылайша қауымның назарын қасиетті үйретімге аударады. VI ғасырдың соңына қарай пайда болған агиографиялық дәстүрде Әулие София және оның үш қызы – Әйім, Үміт және Махаббат туралы айтылады. Бұл ерте заманнан бері аллегориялық тұлғаларды құрметтеу ретінде қабылданып, қасиеттілер тобы орыс православиелік иконографиясында кеңінен танымал болды (қыздарының есімдері Вѣра, Надежда, Любовь ретінде бейнеленген). Үш қасиеттіге құрмет көрсету, үш теологиялық қасиетке байланысты, шамамен 6 ғасырда пайда болды.

Персонализация

София классикалық грек дәстүрінде "құдай" емес; даналықпен байланысты грек құдайлары Метис және Афина (латынша Минерва). Рим империясы кезінде негізгі қасиеттер мен басқа да абстрактілі идеяларды әйелдер аллегориясы ретінде бейнелеу кең таралды. Осылайша, 2-ғасырда салынған Ефестегі Цельс кітапханасында даналықты (София), білімді (Эпистема), зиялылықты (Энноя) және батырлық/қасиеттілікті (Арете) бейнелейтін әйелдердің төрт мүсіні бар. Сол кезеңде София гностицизмде құдай немесе періштелік күштің бір қырын қабылдайды. Христиан иконографиясында Киелі Даналық немесе Агия София орта ғасырларда әйел аллегориясы ретінде бейнеленген. Батыс (латын) дәстүрінде ол тәж киген бойжеткен қыз ретінде көрінеді; ал орыс православие дәстүрінде ол жарқыраған қызыл түсті қанаттары бар тәж киген әйелдің табиғаттан тыс бейнесіне ие. Иман, Үміт және Қайырымдылық секілді шейіт болған қыздар, анасы Софиямен бірге, жесір киім киген аналарының алдында тұрған үш қыз ретінде бейнеленген. "Даналық пен Күш аллегориясы" – Паоло Веронезедің шамамен 1565 жылы Венецияда салған суреті. Бұл ірі масштабтағы аллегориялық картина, сол жағында Құдайдың Даналығын, ал оң жағында Күш пен дүниелік мәселелерді білдіретін Еркүлді бейнелейді.

Қазіргі заманғы қабылдау

София құдайы Рудольф Штайнердің «Құдайдан: Табиғаттан құдайлық Софияға» атты кітабында және оның «Исис Мария София» атты жазбалар жинағында антропософияға енгізілді. София теософияда да маңызды рөл атқарады, бұл рухани қозғалыс антропософиямен тығыз байланысты болған. Теософияның негізін қалаушы Хелена Блаватская «Теософия деген не?» атты мақаласында оны құпия білім доктринасы ретінде сипаттап, «Даналық» деп аталатын нәрсенің «Құдайлық принциптің шығарылысы» екенін айтты, оны «Метис, Нейта, Афина, гностикалық София сияқты кейбір құдайлар» бейнелейді.

1970 жылдардан бері София Дианика Викка және феминистік рухани ағымдарда құдай ретінде шақырылып келеді. 1979 жылғы «The Dinner Party» атты инсталляциялық өнер туындысында Софияға арналған орын көрсетілген. Болгарияның астанасы Софияда (қаланың өзі Киелі София шіркеуінің атымен аталады) «құдай» ретінде бейнеленген Киелі Даналықтың монументалды мүсіні орналасқан. Бұл мүсін 2000 жылы Ленин мүсінінің орнына орнатылды.