Кіріспе
Жоспарлы мінез-құлық теориясы (ЖМҚТ) – сенімдерді мінез-құлықпен байланыстыратын психологиялық теория. Бұл теорияда адамның мінез-құлқына үш негізгі компонент – көзқарас, субъективті нормалар және мінез-құлықты қабылдау (бақылау) бірлесіп әсер етеді. Сонымен қатар, ЖМҚТ-ның негізгі қағидасы бойынша, мінез-құлыққа ниет адамның әлеуметтік мінез-құлқының ең тікелей себебі болып табылады. Теорияны Ицек Аджен ақылға қонымды әрекет теориясының (АҚӘТ) болжамдық күшін арттыру мақсатымен жетілдірген. Адженнің идеясы ЖМҚТ-ға мінез-құлықты қабылдауды қосу болды, себебі АҚӘТ-те мұндай компонент болған жоқ. ЖМҚТ түрлі салалардағы сенімдер, көзқарастар, мінез-құлық ниеттері мен мінез-құлық арасындағы байланысты зерттеу үшін қолданылған. Осы салалардың ішінде жарнама, қоғамдық қатынастар, жарнамалық кампаниялар, денсаулық сақтау, спортты басқару, тұтынушылардың/шаруашылықтың қаржысы және тұрақтылық сияқтылары бар.
The theory of planned behavior (TPB) is a psychological theory that links beliefs to behavior. The theory maintains that three core components, namely, attitude, subjective norms, and perceived behavioral control, together shape an individual's behavioral intentions. In turn, a tenet of TPB is that behavioral intention is the most proximal determinant of human social behavior. The theory was elaborated by Icek Ajzen for the purpose of improving the predictive power of the theory of reasoned action (TRA). Ajzen's idea was to include perceived behavioral control in TPB. Perceived behavior control was not a component of TRA. TPB has been applied to studies of the relations among beliefs, attitudes, behavioral intentions, and behaviors in various human domains. These domains include, but are not limited to, advertising, public relations, advertising campaigns, healthcare, sport management consumer/household finance, and sustainability.
Дәлелді іс-әрекет теориясынан кеңейту
Ицек Аджен (1985) "Нысанадан іс-әрекетке: жоспарланған мінез-құлықтың теориясы" деген тарауында TPB-ны ұсынды. TPB, 1980 жылы Мартин Фишбейн мен Аджен алғаш ұсынған TRA теориясынан дамыды. TRA өз кезегінде, көзқарас пен көзқарас өзгерісіне қатысты әртүрлі теорияларға негізделген, соның ішінде оқыту теориясы, күтілетін құндылық теориясы, атрибуция теориясы және үйлесімділік теориялары (мысалы, Хайдердің тепе-теңдік теориясы, Осгуд пен Танненбаумның үйлесімділік теориясы және Фестингердің диссонанс теориясы). TRA бойынша, егер адам ұсынылған мінез-құлықты оң (көзқарас) деп бағаласа және ол басқалардың адамның мінез-құлықты орындауын қалайтынына сенсе (субъективті норма), мінез-құлықты орындау ниеті (мотивациясы) артады және адамның мінез-құлықты орындау ықтималдығы жоғарылайды. Көзқарас және субъективті нормалар мінез-құлық ниетімен тығыз байланысты; мінез-құлық ниеті нақты мінез-құлықпен байланысты. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, мінез-құлыққа қатысты ниет әрқашан нақты мінез-құлыққа әкелмейді. Мінез-құлыққа қатысты ниет, адамның мінез-құлықты бақылауы толық емес жағдайда, мінез-құлықтың жалғыз анықтамасы бола алмайды. Сондықтан Аджен TPB-ны енгізді, TRA-ға "қабылданған мінез-құлықты бақылау" компонентін қосты. Осылайша ол TRA-ны нақты мінез-құлықты жақсырақ болжау үшін кеңейтті. Қабылданған мінез-құлықты бақылау – адамның белгілі бір мінез-құлықты орындай алатынына сену деңгейі. Осылайша теория TRA-ны жетілдірді.
Өзін-өзі тиімділігін кеңейту
ТПБ ұстанымдар мен субъективті нормалармен қатар (ТРА құрайтын), өзін-өзі тиімділік теориясынан (SET) туындаған сезімтал мінез-құлықтық бақылау тұжырымдамасын қосады. Бандура 1977 жылы әлеуметтік-когнитивтік теориямен байланысты өзіндік тиімділік тұжырымын ұсынды. Өзіндік тиімділік – адамның белгілі бір мінез-құлықты игере алатынына немесе мақсатқа жете алатынына деген сенімі немесе үміті; адамның өзіндік тиімділігінің деңгейі мінез-құлыққа немесе ниетке байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Бандура мақсатқа қатысты күтулердің екі ерекше түрін ажыратты: өзіндік тиімділік және нәтиже күту. Ол өзіндік тиімділікті – белгілі бір нәтижеге қол жеткізу үшін қажетті мінез-құлықты сәтті орындауға адамның сенімі ретінде анықтады. Нәтиже күту – адамның белгілі бір мінез-құлықтың нақты нәтижелерге әкелетініне берген бағасы. Бандура өзіндік тиімділікті мінез-құлықты өзгертудің ең маңызды шарты деп санайды, себебі ол қиындықтарды жеңуге бастау беруге қабілетті. Бұрынғы зерттеулер адамның мінез-құлқына оның өзіне деген сенімінің үлкен әсер ететінін көрсетті. Өзіндік тиімділік сенімдер, көзқарастар, ниеттер және мінез-құлық арасындағы қатынастарды түсіндіруге көмектесетіндіктен, ТПБ денсаулық сақтау саласында кеңінен қолданылады, мысалы, ересек еместерге дене белсенділігін арттыруға көмектесу арқылы олардың психикалық денсаулығын жақсарту және ересектерді жаттығулармен шұғылдануға ынталандыру.
Нормативтік нанымдар мен субъективті нормалар
Нормативтік сенім: адамның әлеуметтік нормативтік қысымды қабылдауы, немесе маңызды басқалардың қандай мінез-құлықтарды жасау керек немесе жасауға болмайды деген сенімдері. Субъективтік норма: жеке адамның белгілі бір мінез-құлыққа қатысты түсінігі, ол маңызды адамдардың (мысалы, ата-ана, жұбайы, достары, ұстаздары) пікірімен анықталады.
Сенімдерді басқару және мінез-құлықты бақылау
Бақылау сенімдері: адамның мінез-құлықты орындауға көмектесетін немесе кедергі келтіретін факторлардың бар екендігі туралы сенімдері. Мінез-құлықты бақылау: адамның белгілі бір мінез-құлықты орындаудың қаншалықты оңай немесе қиын екендігі туралы жеке пікірі. Ол мінез-құлыққа қатысты көзқарас, субъективті норма және мінез-құлықты бақылау негізінде құрылады, мұнда әрбір фактор мінез-құлық пен зерттелетін топқа қатысты маңыздылығына сәйкес салмақталған. Мінез-құлық: белгілі бір жағдайда, белгілі бір нысанаға қатысты адамның байқалатын реакциясы. Аджен мінез-құлықтың үйлесімді ниеттер мен мінез-құлықты бақылау қабылдауларының нәтижесі екенін айтты. Мінез-құлықты бақылау ниеттің мінез-құлыққа әсерін реттеуі күтіледі, яғни, жағымды ниет тек мінез-құлықты бақылау күшті болған жағдайда ғана мінез-құлыққа әкеледі.
Әдептілікті бақылау және өзін-өзі тиімділік
Аджен (1991) жоспарланған мінез-құлық теориясындағы сезілген мінез-құлықтық бақылаудың Бандураның өзіндік тиімділік тұжырымдамасынан туындаған рөлін жазды. Соңғы кезде Фишбейн мен Каппелла өзіндік тиімділік Адженнің интеграциялық моделіндегі сезілген мінез-құлықтық бақылауға балама екенін алға тартты. Сезілген мінез-құлықтық бақылау өзіндік тиімділік шкаласының сұрақтары арқылы бағалана алады. Бұрынғы зерттеулерде сезілген мінез-құлықтық бақылауды өлшеу әрбір денсаулыққа қатысты мінез-құлыққа бейімделуді қажет етті. Мысалы, темекі шегуге қатысты сұрақ мынадай болуы мүмкін: "Менде темекіге тәуелділік жоқ деп ойлаймын, себебі мен оңайлықпен темекі шегуді тоқтатып, оны қалауымды баса аламын" немесе "Мен үшін темекіні тастау өте оңай болар еді". Өзіндік тиімділік тұжырымдамасы Бандураның әлеуметтік-когнитивтік теориясында негізделген. Ол – адамның қажетті мінез-құлықты орындай алатынына және арзу еткен мақсатына жете алатынына деген сенімді білдіреді. Өзіндік тиімділік тұжырымдамасы сезілген мінез-құлықтық бақылау ретінде қолданылады, яғни белгілі бір мінез-құлықтың оңай немесе қиын екендігі туралы түсінік. Ол бақылау сенімдерімен байланысты, ол мінез-құлықты орындауға көмектесетін немесе кедергі келтіретін факторлардың болуы туралы сенімдерге қатысты. Сезілген мінез-құлықтық бақылау әдетте "Мен мұны істей алатыныма сенімдімін (мысалы, жаттығу жасау, темекіні тастау және т.б.)" деген бастамамен басталатын өзін-өзі бағалау құралдарымен өлшенеді. Мұндай құралдар адамның белгілі бір мінез-құлықты орындай алатынына деген сенімділігін өлшеуге бағытталған.
Жүріс-тұрысқа деген көзқарас және нәтижеге деген үміт
Жоспарланған мінез-құлық теориясы сенімдер мен көзқарастар арасындағы қатынастың сипатын анықтайды. Теорияға сәйкес, адамның қандай да бір мінез-құлыққа қатысты бағасы немесе көзқарасы оның сол мінез-құлық туралы қолжетімді сенімдерімен анықталады. Осы теориядағы "сенім" термині мінез-құлықтың белгілі бір нәтижеге алып келуінің субъективті ықтималдығын білдіреді. Атап айтқанда, әр нәтижеге берілген баға, мінез-құлықтың сұрақ тудырған нәтижеге алып келуіне байланысты адамның субъективті ықтималдығына пропорционалды түрде көзқарасқа әсер етеді. Сенім, егер ол ұзақ мерзімді жадтан қолжетімді болса, қолжетімді болып саналады. "Нәтиже күтімі" ұғымы күтілетін құндылық моделінде пайда болған. Нәтиже күтімі – сенім, көзқарас, пікір немесе күту болуы мүмкін. Жоспарланған мінез-құлық теориясына сәйкес, жеке тұлғаның белгілі бір мінез-құлықты орындауына берген оң бағасы, қабылданатын пайдаға ұқсас. Оң баға беру – бұл ұсынылып отырған мінез-құлықтың теріс нәтижелерге ұшырау қаупін азайтудағы тиімділігіне қатысты сенім. Ал керісінше, теріс өзін-өзі бағалау – мінез-құлықты іске асыру нәтижесінде туындауы мүмкін жағымсыз салдарға қатысты сенім.
Үлгі
Адамның мінез-құлқы үш түрлі фактормен басқарылады: мінез-құлықтық сенімдер, нормативтік сенімдер және бақылау сенімдері. Олардың тиісті жиынтықтарында мінез-құлықтық сенімдер мінез-құлыққа қатысты жағымды немесе жағымсыз көзқарас тудырады, нормативтік сенімдер субъективті нормаға әкеледі, ал бақылау сенімдері мінез-құлықты бақылау деңгейіне қатысты. Мінез-құлыққа деген көзқарас, субъективті норма және мінез-құлықты бақылау деңгейі бірігіп, мінез-құлық ниетінің қалыптасуына ықпал етеді. Жалпы ереже бойынша, егер (а) адамның мінез-құлыққа деген жағымды көзқарасы болса, (b) бұл көзқарас тиісті нормалармен үйлесетін болса және (c) адам өзін мінез-құлықты жеткілікті деңгейде бақылай алатынын сезінсе, онда осы мінез-құлықты орындауға күшті ниеті болады деп күтіледі. Сонымен қатар, мінез-құлықты бақылауға жеткілікті мүмкіндік болғанда, адам мүмкіндік туғанда өз ниетін іске асыруы күтіледі. TPB бірнеше денсаулыққа қатысты мінез-құлықтарға қатысты ниетті болжаудың дәлдігін арттырды, оның ішінде презервативтерді қолдану, бос уақытты өткізу, жаттығулар және диета. Бұл зерттеуде көзқарастар мен ниеттер мақсаттар мен қажеттіліктермен байланысты. Мысалы, адам 60 күнде 5 кг салмақ жоғалтуды мақсат ете алады; диетаға деген оң көзқарас пен ниет маңызды болады. Бірақ, егер қажеттілік ескерілсе, мысалы, салмақ жоғалтуға көмектесетін серік қажет болса және адам мұндай серік таба алмаса, онда салмақ жоғалту ықтимал емес. TPB тамақтануға қатысты араласулар саласында да қолданылуы мүмкін. Sweitzer және авторлардың зерттеуінде TPB-ға қатысты мінез-құлықтық факторлар араласу стратегияларын әзірлеуге бағыт берді. TPB ата-аналарды мектепке дейінгі балаларға арналған түскі астарға көбірек жеміс-жидек, көкөніс және тұтас дәнді дақылдар қосуға ынталандыратын тәсілмен қолданылды. Білім/мінез-құлықты бақылау, өзіндік тиімділік/мінез-құлықты бақылау, субъективті нормалар және ниеттер бағаланды. Зерттеушілер TPB-ға бағытталған араласуда ата-аналар дайындаған түскі астардағы көкөністер мен тұтас дәнді дақылдардың маңызды өсімін байқады. TPB жақында салмақ жоғалтқан адамдарда салмақты қайта жинаудың алдын алуға бағытталған зерттеулерде де қолданылды. McConnon және авторлар (2012) салмақты бақылау қажеттілігі салмақты сақтау үшін қажетті мінез-құлықты болжайтынын анықтады. TPB сонымен қатар денсаулыққа қатысты белгілі бір мінез-құлықты насихаттайтын мамандардың мінез-құлық ниеттерін бағалауға көмектеседі. Chase және авторлар (2003) диетологтардың тұтас дәнді тағамдарды тұтынуды ынталандыру ниеттерін зерттеді. Зерттеу тобы диетологтардың тұтас дәнді тағамдарды тұтынуды ынталандыру ниетінің ең күшті көрсеткіші – диетаға қатысты олардың нормативтік сенімдері екенін анықтады. Алайда, кейбір диетологтардың білімі жеткіліксіз болды, диетологтардың тек 60%-ы ғана тағам таңбасынан тұтас дәнді өнімді дұрыс анықтай алды. TPB-ға негізделген жақындағы зерттеулер студенттердің электронды темекі шегу ниеттерін зерттеді. Зерттеулер көрсеткендей, темекі шегуге деген көзқарас және әлеуметтік нормалар колледж студенттерінің мінез-құлығын айтарлықтай болжайды, бұл TPB-да айтылғандай. Темекі шегуге деген оң көзқарас пен оның қалыпты жағдайға айналуына Интернеттегі жарнамалар ықпал етті. Осы білімді ескере отырып, темекі тартуды болдырмау науқаны басталды, ол жеке-жеке емес, студенттердің барлық тобына бағытталды. Осылайша, жоспарланған мінез-құлық моделі денсаулыққа қатысты мінез-құлықтарды түсінуге және осы мінез-құлықтарды өзгертуге бағытталған араласуларды әзірлеуге көмектесті.
Экологиялық психология
TPB-нің тағы бір қолданылуы экологиялық психология саласында болды. Жалпы айтқанда, қоршаған ортаға пайдалы әрекеттер оң нормативтік сенімді күйейді. Яғни, экологиялық тұрақтылыққа сәйкес келетін мінез-құлықтар жағымды мінез-құлық ретінде кеңінен насихатталады. Дегенмен, мұндай мінез-құлықты іске асыру ниеті болғанымен, түрлі шектеулер қабылданған мінез-құлықты бақылау сезімін қиындатуы мүмкін. Мұндай шектеудің мысалы – адамның өзінің әрекетінің ешқандай әсер етпейді деген сенімі. Сыртқы шектеулер де бар. Мысалы, егер адам қоршаған ортаға жауапты түрде әрекет етуге ниеттенсе, бірақ оның тұратын қоғамда қайта өңдеу инфрақұрылымы болмаса, мінез-құлықты бақылау деңгейі төмен болуы мүмкін. Осы жағдайларда TPB-ні қолдану, тұрақтылыққа оң көзқарас білдіргенімен, тұрақтылық идеясына қайшы келетін мінез-құлыққа түсетін жағдайлар сияқты қайшылықтарды түсіндіруге көмектеседі. Басқа зерттеулер климаттың өзгеруіне қатысты көзқарастар, қабылданған мінез-құлықты бақылау және субъективті нормалардың қоршаған ортаға пайдалы мінез-құлықты қабылдау ниетімен байланысты екенін көрсетті. Бұл білімді қоршаған ортаға қолайлы мінез-құлықты арттыруға бағытталған саясатты жасау үшін пайдалануға болады. Сонымен қатар, жақында Gen Z ұрпағы және олардың TPB арқылы экологиялық психологиямен байланысы зерттелді. Мысалы, 2020 жылы Chaturvedi және авторлар тобы Gen Z ұрпағының қайта өңделген киімге қатысты мінез-құлық ниеттерін зерттеді. Олар қоршаған ортаға деген алаңдаушылық, қабылданатын құндылық және төлеуге дайындық олардың сатып алу ниетіндегі басты факторлар екенін анықтады. Сол сияқты, Noor және авторлар тобы 2017 жылы Gen Z ұрпағы арасындағы экологиялық таза сатып алулар мен іс-шараларға қатысты әрекеттерді қарастырды. Олар Gen Z ұрпағының осы сатып алулармен байланысты оң ассоциациялар, субъективті нормалар, экологиялық білім және әлеуметтік беделге байланысты жасыл өнімдерді тұтынуға ниеттенетінін анықтады. Жеке өнімдерді тұтынудан басқа, Ngo және Ha 2023 жылы Gen Z ұрпағының жасыл туризмді пайдалануын зерттеді. Олар Gen Z ұрпағының жасыл туризм қызметтеріне деген көзқарасын қалыптастыру үшін біліммен бөлісуді бастапқы қадам ретінде қолданғанын анықтады. Бұдан әрі, олар біліммен бөлісудің жасыл туризмді ғана емес, жалпы жасыл тәжірибелер туралы хабардарлықты арттыру және тұрақты практикаға оң көзқарас қалыптастыру үшін маңызды екенін мойындады.
Дауыс беру тәртібі
TPB сайлаушылардың қатысуы мен мінез-құлқына қатысты саяси ғалымдардың зерттеулеріне бағыт-бағдар берді. TPB сондай-ақ заң шығарушылардың мінез-құлқын түсінуге де қолданылды.
Қаржылық мінез-құлық
Жоспарланған мінез-құлық теориясы (ЖМТ) шаруашылықтардың қаржылық мінез-құлық зерттеу саласында кеңінен қолданылады. Бұл теория әртүрлі қаржылық шешімдер мен мінез-құлықты, соның ішінде инвестициялық таңдауларды, борышты басқаруды, ипотекалық қарызды пайдалануды, қолма-қол ақшаны, жинақтауды және несиелерді басқаруды түсінуге және болжауға көмектеседі. Ол жеке ниеттер мен көзқарастар, субъективті нормалар және мінез-құлықты бақылау мінез-құлыққа әсер ететін негізгі факторлар екенін көрсетеді. Зерттеушілер жылдар бойы осы теорияны қолданып, нақты қаржылық мінез-құлық пен оның себептерін түсіну үшін кеңейтті. Мысалы, инвестициялық шешімдерді зерттеген Ист (1993) субъективті норманың (достар мен туыстардың ықпалы) және қабылданатын бақылаудың (қорларға оңай қол жеткізудің маңыздылығы) жеке тұлғалардың инвестициялық таңдауларына елеулі әсер ететінін анықтады. Бұл қаржылық шешімдерді қабылдауда әлеуметтік ықпал мен әрекет етудің жеңілдігінің маңыздылығын көрсетеді. Жеке қарыз мінез-құлқына қатысты басқа зерттеуде Сяо және Ву (2008) ЖМТ моделін кеңейтіп, клиенттердің қанағаттануы мінез-құлық ниетіне ықпал ететінін және нақты мінез-құлыққа әсер ететінін анықтады, бұл қаржылық әрекеттерді қалыптастыруда клиенттердің қанағаттануының маңызды рөлін көрсетті. Сол сияқты, ипотекалық клиенттерге қатысты зерттеуде Bansal & Taylor (2002) ЖМТ аясында клиенттерге қызмет көрсетуді ауыстыру мінез-құлқына әсер ететін факторларды зерттеді. Олар қабылданатын бақылау мен ниеттің, қабылданатын бақылау мен көзқарастың, көзқарас пен субъективті нормалардың арасындағы маңызды өзара әрекеттестігін анықтады, олардың барлығы мінез-құлық ниетін қалыптастырды. ЖМТ сонымен қатар студенттердің ақша, несие және жинақтауды басқаруға қатысты қаржылық мінез-құлқын зерттеу үшін қолданылды, бұл жас ересектердің ниеттеріне, көзқарастарына, әлеуметтік нормаларына және қабылданатын бақылауына сүйене отырып, қаржылық мінез-құлқын қалай қалыптастыратыны туралы құнды түсініктер берді.
ТҚБ қолданудың маңызды қадамдары мінез-құлықты өзгертуге көмектеседі
Теориялық негіз ретінде TPB-ны пайдалана отырып, мінез-құлықты өзгерту мүмкіндігін арттыру үшін белгілі бір қадамдар жасауға болады. Мінез-құлықты өзгертуге кірісетін команда іс-қимыл, мақсат, жағдай және уақытты нақты анықтауы керек. Мысалы, мақсат "алдағы айда әр күні таңғы асқа кемінде бір порция толық зерлі астың енгізілуі" болуы мүмкін. Бұл мысалда "тұтыну" – іс-қимыл, "бір порция толық зерлі астың" – мақсат, "әр күні таңғы ас кезінде" – жағдай, ал "алдағы айда" – уақыт. Мақсат нақтыланғаннан кейін, мақсатқа жетуге ықпал ететін маңызды факторларды анықтау үшін зерттеу кезеңін қолдануға болады. Нақты бір мінез-құлыққа қатысты маңызды сенімдер әртүрлі топтарда өзгеше болуы мүмкін. Ашық сұрақтарға негізделген зерттеулер TPB-ны қолдануда тиімді болуы мүмкін. Зерттеулер мінез-құлықтың маңызды нәтижелерін, анықтамалық топтарды, мәдени факторларды, оңтайлы жағдайларды және мақсатты топ пен мінез-құлықты өзгертуге кедерес жасайтын факторларды анықтауға көмектеседі. Зерттеу кезінде қолданылуы мүмкін мысалдар: Мысалы, бір адам біфштекс жеуге оңтайлы көзқарасқа ие болуы мүмкін, бірақ аш болмағандықтан оны тапсырыс бермейді. Немесе, бір адам ішімдікке теріс көзқарасқа ие болуы және ішімдік ішуге ниеті болмауы мүмкін, бірақ топқа кіру үшін ішімдік ішеді. Тағы бір шектеу – TPB теориясы ниеттерді қалыптастыруда және шешім қабылдауда жеке адамның эмоцияларының атқаратын рөлін қамтымайды. Сонымен қатар, TPB бойынша жасалған зерттеулердің көп бөлігі корреляциялық сипатта. Кездейсоқ тәжірибелерден алынған қосымша мәліметтер пайдалы болар еді. Кейбір тәжірибелік зерттеулер ниет пен мінез-құлықтың көзқарас, әлеуметтік нормалар және мінез-құлықты бақылаудың салдары деген болжамға қарсы келеді. Мысалы, Sussman және авторлар (2019) қатысушылардан белгілі бір экологиялық ұйымды қолдау ниетін қалыптастыруды сұрады, мысалы, петицияға қол қою. Бұл ниет қалыптасқаннан кейін көзқарас, әлеуметтік нормалар және мінез-құлықты бақылау өзгерді. Қатысушылар осы ұйымға қатысты оң көзқарас білдіруге бейімделді және өздерінің әлеуметтік тобының мүшелері ұқсас көзқарасқа ие деп санады. Бұл зерттеулер үш негізгі элемент – көзқарас, әлеуметтік нормалар және мінез-құлықты бақылау – пен ниеттер арасындағы байланыс екі жақты болуы мүмкін екенін көрсетеді.