Кіріспе

Академиялық пән. Әлеуметтік таңдау теориясы немесе әлеуметтік таңдау – әл-ауқат экономикасының бір саласы болып табылады, ол ұжымдық шешім қабылдау механизмдері мен процедураларын талдайды. Әлеуметтік таңдау экономика, математика және ойын теориясынан алынған түсініктерін пайдалана отырып, жеке пікірлерді, қалауларды немесе сенімдерді әр түрлі нәтижелердің сапасын өлшейтін біртұтас өлшемге, яғни әлеуметтік әл-ауқат функциясына біріктірудің ең тиімді жолдарын анықтауға көмектеседі. Шешім қабылдау теориясы жеке тұлғалардың өз қалауларына сүйене отырып шешімдер қабылдауымен айналысса, әлеуметтік таңдау теориясы жеке тұлғалардың қалаулары негізінде шешімдер қабылдайтын топтарды зерттейді. Нақты мысалдарға конституция бойынша заңдар қабылдау немесе дауыс беру жатады, онда үміткерлерге қатысты жеке қалаулар жиналып, топтың қалауларын ең жақсы бейнелейтін адам сайланады.

Тарих

Әлеуметтік таңдау теориясының алғашқы еңбектері маркиз де Кондорсе жазбаларынан бастау алады, ол қазылар алқасының теоремасы және көпшілік дауыс берудің мүмкін еместігін көрсететін мысалы сияқты бірнеше маңызды нәтижелерді ұсынған. Оның еңбегінен бұрын Рамон Льюлдың 1299 жылғы қолжазбасы "Ars Electionis" (Шайлау өнері) жазылған, онда осыған ұқсас көптеген ұғымдар талқыланған, бірақ ол Кейінгі Орта ғасырларда жоғалып, тек 21-ші ғасырдың басында ғана қайта табылды. Кеннет Ароудың "Әлеуметтік таңдау және жеке құндылықтар" кітабы қазіргі заманғы әлеуметтік таңдау теориясының бастауы ретінде мойындалады. табиғи ресурстар және әл-ауқатты өлшеу шаралары.

Ароудың мүмкін еместік теоремасы

Арроудың мүмкін еместік теоремасы – тек қана реттік салыстыруларға, кардиналдық пайдалылыққа емес, негізделген әлеуметтік таңдау функцияларының үйлесімсіздікке ұшырайтынын көрсететін маңызды нәтиже (егер олар диктаторлық болып табылмаса немесе Парето тиімділігін бұзбаса). Мұндай жүйелер маңызды емес баламалардың тәуелсіздігін бұзады, яғни жүйе нәтижелер қосылғанда немесе алынып тасталғанда болмашылыққа түседі.

Кондорце циклдері

Кондорсе мысалы демократияны қарапайым көпшілік билік немесе мажоритаризммен теңестіруге болмайтынын көрсетеді; әйтпесе, 3 немесе одан көп нұсқа болғанда, ол өзіне қарсы келеді. Көпшілік билік транзитивтілік қасиетін бұзатын циклдар тудыруы мүмкін: Көпшілік билігін әлеуметтік таңдау функциясы ретінде қолдануға тырысу A-ның B-ден жақсы, B-нің C-ден жақсы, бірақ C-нің A-дан жақсы жағдайларға әкеледі. Бұл Мей теоремасымен қайшы келеді, ол тек 2 нәтиже болғанда және тек реттік бағалауларға рұқсат берілгенде ғана қарапайым көпшіліктің оптималды дауыс беру механизмі екенін көрсетеді.

Харсаньи теоремасы

Харсаньидің утилитарлық теоремасы көрсеткендей, егер адамдардың белгісіздік астындағы қалаулары дұрыс болса (яғни, үйлесімді), онда жалғыз үйлесімді және Парето-тиімді әлеуметтік таңдау функциясы – утилитарлық қағида болады. Бұл Джон Стюарт Миллдің, демократияны қоғамның жалпы игілігін (немесе пайдасын) мүдделерді тең қарастыра отырып барынша арттыру идеалымен байланыстырған пікірін қамтамасыз етеді.

Манипуляция теоремалары

Гиббард теоремасы кез келген дауыс беру ережесінің сайлаушылардың шынайы пікірлерін білу мүмкіндігіне шектеулер қояды, 3 немесе одан көп нұсқасы бар сайлауларда ешқандай дауыс беру ережесі стратегиялық тұрғыдан қауіпсіз емес екенін көрсетеді (яғни, басқа сайлаушылардың пікірлеріне тәуелді емес). Гиббард-Саттертуэйт теоремасы рейтингтік дауыс беру жүйелері үшін күштірек нәтижені дәлелдейді, ешқандай мұндай дауыс беру ережесінің адал бола алмайтынын көрсетеді (яғни, пікірлердің кері қайтылуынан бос емес).

Механизмнің құрылысы

Механизмдерді жобалау саласы, әлеуметтік таңдау теориясының бір бөлігі, агенттерді өздерінің қалауларын адал түрде жариялауға ынталандыратын ережелерді анықтаумен айналысады. Ерекше маңызды нәтиже – аян принципі, ол дерлік Гиббард теоремасына керісінше: кез келген әлеуметтік таңдау функциясы үшін сол нәтижелерді қамтамасыз ететін, бірақ қатысушыларды толығымен адал болуға жетелейтін механизм бар. Механизмдерді жобалау дауыс беру теориясының кейбір қағидаларын қабылдамайтындықтан, әлеуметтік таңдау үшін "орындалуы мүмкін емес" міндеттерді орындауға арналған механизмдерді жобалауға болады. Мысалы, агенттерге бір-біріне зиянды өтеуге рұқсат беру арқылы, Викрей-Кларк-Гроуз (VCG) механизмі Гиббард теоремасы бойынша "орындалуы мүмкін емес" нәрсені іске асыра алады: механизм қатысушылардың адал мінез-құлқына кепілдік береді, сонымен бірге Парето тиімді нәтижеге жетеді. Осының нәтижесінде, VCG механизмі дауыс беруге қарағанда шешім қабылдаудың "жақсы" жолы болып саналады (ақшалай аударымдар мүмкін болған жағдайда ғана).

Басқалар

Кемпбелл Келли теоремасы бойынша, егер көпшілік күшінің Кондорцет жеңімпазы болса, онда сол жеңімпазды таңдау – бірегей шешілетін, бейтарап, анонимді және манипуляцияланбайтын дауыс беру қағидасы болып табылады. Адамдар арасындағы пайдалылықты салыстырудың осы түрі мүмкін бе, жоқ па, әлеуметтік әл-ауқат функциялары мен әлеуметтік таңдау теориясы үшін қолжетімді математикалық құрылымдарды айтарлықтай өзгертеді. Бір тұрғыдан қарағанда, Джереми Бентамға сәйкес, утилитаристер адамдардың қалаулары мен пайдалылық функциялары өзара салыстырылатынын және демек, жиынтық пайдалылық өлшемдеріне жету үшін оларды қосуға болатынын дәлелдеді. Утилитарлық этика осы жиынтықты барынша арттыруға шақырады. Керісінше, ХХ ғасырдың көптеген экономистері, Лионель Роббинстің ізімен, мұндай пайдалылық өлшемдерін өлшеуге бола ма, тіпті мағыналы деп санауға бола ма деген сұрақ қойды. Психологиядағы бихевиористер қолдаған сияқты аргументтерге сәйкес, Роббинс пайдалылық концепциялары ғылыми емес және жолдан тартпайтындығын дәлелдеді. Мысалы, шекті пайдалылық заңына сәйкес, тауардың қосымша бірлігінен алынатын пайдалылық, жеке тұлғаның иелігіндегі тауардың көлеміне байланысты төмендейді. Бұл, «байлардан» «кедейлерге» байлықты қайта бөлуді қорғау үшін қолданылды, себебі біріншілері соңғылары сияқты қосымша кірістің бір бірлігінен көп пайда алмайды. Роббинс (1935, 138–40 бб.) бұл тұжырымның оң ғылым шеңберінен тыс екенін айтады; яғни, екі адамның пайдалылығындағы өзгерістерді өлшеу мүмкін емес, сондай-ақ ол оң теориямен талап етілмейді. Пайдалылықты салыстыруға жақтастар Роббинс шамадан тыс талап қойғанын айтты. Джон Харсаньи пайдалылық сияқты психикалық күйлерді толық салыстыру іс жүзінде мүмкін емес екеніне келіседі, бірақ адамдар пайдалылықтың кейбір аспектілерін салыстыра алады деп санайды, себебі олардың ұқсас түбі, мәдени тәжірибесі және психологиясы бар. Амартия Сен (1970, 99 б.) егер пайдалылықты салыстыру толық болмаса да, Римнің Ұлы өрті Нерон үшін оң болғанына қарамастан, жалпы алғанда теріс құндылыққа ие болғанын айта аламыз деп мәлімдейді. Осылайша, Харсаньи мен Сен пайдалылықтың кемінде ішінара салыстырылатынын және әлеуметтік таңдау теориясы осы болжамға сүйене отырып дамитынын көрсетеді.

Қоғамдық таңдау теориясымен байланысы

Осыған ұқсас атауларына қарамастан, "қоғамдық таңдау" және "әлеуметтік таңдау" – екі бөлек сала, бірақ олар тығыз байланысты. Экономикалық әдебиет журналының жіктеу кодтары әлеуметтік таңдауды микроэкономикаға жатқызып, JEL D71 (клубтар, комитеттер және қауымдастықтар) кодымен белгілейді, ал қоғамдық таңдаудың көптеген кіші салалары JEL D72 (саяси процестердің экономикалық үлгілері: рента іздеу, сайлаулар, заң шығарушы органдар және дауыс беру үлгілері) кодымен жіктеледі.

Эмпирикалық зерттеулер

Ароудан бері әлеуметтік таңдау теориясы көбінесе математикалық және теориялық сипатталады, бірақ кейбір зерттеулер Кондорсе парадоксы сияқты түрлі дауыс беру парадокстарының қаншалықты жиі кездесетінін анықтауға бағытталған. Барлығы 265 нақты сайлауды қамтитын 37 жеке зерттеудің қорытындысы Кондорсе парадоксының 25 мысалын көрсетті, бұл жалпы алғанда 9,4% құрайды. Дегенмен, мұндай парадокстардың жиілігі нұсқалардың саны және басқа да факторларға тікелей байланысты.

Ережелер

Болсын, мүмкін болатын "әлемнің жағдайлары" немесе "баламалар" жиыны. Қоғам осы жиыннан бір жағдайды таңдауды қалайды. Мысалы, бір жеңімпаз сайлауда ол үміткерлер жиынын білдіре алады; ал ресурстарды бөлу жағдайында – барлық мүмкін бөлістерді. Жеке тұлғалар жиынын білдіретін шекті жиын болсын. Әрбір жеке тұлға үшін, i жеке тұлғасының әрбір мүмкін жағдайдан алатын пайдасының мөлшерін сипаттайтын пайдалылық функциясы болсын. Әлеуметтік таңдау қағидасы – бұл қоғам үшін "ең жақсы" элементтерді таңдау үшін мәліметтерді пайдаланатын механизм. "Ең жақсы" дегеніміздің мағынасы әлеуметтік таңдау теориясында жиі қойылатын сұрақ. Ең көп қолданылатын қағидалар келесілер: Утилитаризм қағидасы – кейде максималды қосынды қағидасы немесе Бентамдық әл-ауқат деп аталады – пайдалылықтардың қосындысын максималды деңгейге жеткізуге бағытталған. Теңдік қағидасы – кейде минималдық қағидасы немесе Ролстің әл-ауқаты деп аталады – ең төменгі пайдалылықты максималды деңгейге жеткізуді мақсат етеді.

Функциялар

Әлеуметтік таңдау функциясы немесе дауыс беру ережесі, нәтижелер жиынтығы бойынша жеке тұлғаның толық және транзитивті бағалауларын қабылдап, бір таңдалған нәтижені (немесе тең нәтижелер жиынтығын) шығарады. Біз бұл жиынды сайлаудың жеңімпаздары деп қарастырып, әртүрлі әлеуметтік таңдау функцияларын олардың қандай аксиомаларға немесе математикалық қасиеттерге сәйкес келетініне қарай салыстыра аламыз.