Кіріспе

1937 жылы Эрнест Борнеманның Камерон Маккейб есімімен жазған криминалды романы.

"Кесу бөлмесі еденіндегі бет" – 1937 жылы Эрнест Борнеманның Камерон Маккейб есімімен жазған криминалды романы. Алғаш рет Лондонда жарық көрді. Кітап жалған құжаттар әдісін қолданады: ол өзінің өмірінің шешуші кезеңі туралы, оның ішінде оған жақын бірнеше адам өлтірілген шақ туралы 38 жастағы шотланд Кэмерон Маккейбтің басынан өткен оқиғаны шындыққа жақын көрсетеді.

Сюжетке кіріспе

Борнеман 1933 жылы нацистік Германиядан Англияға келгеннен кейін, ағылшын тілін жақсы білмей, алғашқы романын жазуға кірісті. Бірақ ол тез үйренді, жазған детективтік әңгімесін "жаңа тілдің пернетақтасындағы саусақпен жаттығудан артық емес" деп санады және оны 20 жасқа толмағанда аяқтады.

Романның атауын түсіндіру

"Монтаждау бөлмесіндегі қалып қойған бейне" деген мәтел – фильмдегі кейіпкер, түсірілім бітіп, қандай да бір себеппен фильмнен толығымен шығарылып тасталады. Осы принцип деректі фильмдерге де қатысты: монтаж кезінде көп көлемді түсірілім материалдары қысқартылып, көлемдік жағынан қолайлы нұсқаға келтіріледі, соның салдарынан фильмнің бір бөлігі түпкілікті нұсқадан мүлдем алынып тасталуы мүмкін.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман жазылған – Камерон Маккейбтің мойындауы, оқиға 1930 жылдардың ортасында Лондонда өрбітеді. Маккейб киноиндустрияда жұмыс істейді және көбінесе көркем фильмдерде жұмыс істейтін киноредактор ретінде танымал. Бір күні оның бастығы Исадор Блум, жаңа түсірілген фильмнен жас, болашақ актриса Эстелла Ламарды толығымен алып тастауды бұйырады. Фильм махаббат үшбұрышы туралы болғандықтан, Маккейб бұйрыққа қанағаттанбайды және бірден жамандыққа қатысқандай күдік көреді. Ол Блумның Ламарға "журексіздік көрсеткені" үшін кек қайтаруға тырысып жатқанын білмейді. Бір жұма күні таңертең Ламардың денесі студиядағы Джон Робертсонның жұмыс орнының еденінен табылады. Бұл орын заманауи монтаждау бөлмесі, автоматты камерамен жабдықталған, ол есік ашылғанда түсіріле бастайды. Эстелла Ламар пышақтан жарақаттанғаннан көз жұмыпты, оның өлімін көрсететін пленка табылды, бірақ оның қалай өлгенін анықтау мүмкін емес. Пленкада оның соңғы фильміндегі серігі (одан кесіліп тасталған) Иан Дженсен Ламармен күресіп жатқаны көрінеді, бірақ өлімінің себебі апат, өзіне-өзі қол жұмсау немесе кісі өлтіру болуы мүмкін. Дженсенді таба алмағандықтан, Скотланд-Ярд оны Ламарды өлтірген деп санайды және ол туған жеріне, Норвегияға қашып кеткенін жорамалдайды. Бірақ төрт күннен кейін, 1935 жылдың 3 желтоқсанында, оның денесі Лондонның арзан пансионатындағы жалға алынған бөлмеде табылады. Дженсен уланған, содан кейін басына оқ атып өлтірген. Полиция тергеуін Скотланд-Ярд инспекторы Смит жүргізеді. Бастапқыда Смит пен Маккейб арасында шиеленіс туады: екеуі де бірін-бірі істің мән-жайын жасырып отыр деп күдіктенеді, Маккейб детектив рөлін қайта-қайта сомдайды, ал Смит қылмысты қалай ашуға болатынын білмейтіндей көрінеді. Ақырында екеуінің арасындағы қақтығыс күшейеді – олардың «ойыны» «жанжалға» айналады, Смит Маккейбті Иан Дженсенді өлтіргені үшін тұтқындайды. Маккейб сотта адвокаттың қызметін пайдаланудан бас тартады («өз қорғанысын жүргізетін қарапайым адам»), және жүйелі түрде өзіне қарсы істі жоюға және қазылар алқасын өз жағына тартуға тырысады. Сот барысында екі өлімге қатысы бар адамдар туралы бірқатар фактілер анықталады. Мысалы, Маккейбтің өзі «тамырынан жұлынып кеткен» адам екенін білеміз, ол «мәңгілік құндылықтарды» «сәттегі құндылықтарға» ауыстырған. Тұтқындалғанға дейін ол Мария Реймен қарым-қатынаста болған, актриса Ламар мен Дженсенмен бірге жаңа ғана аяқталған фильмдегі махаббат үшбұрышын құрайды. Мария Рей оның өмірінің махаббаты болса да, Маккейб өзінің хатшысы Дина Лимен қарым-қатынас бастауға көмектесе алмайды және бір уақытта екі қарым-қатынасты жүргізу арқылы екі әйелді де алдайды. Өзін қорғауда ол тіпті Рейдің өзінің босаңдығын – оның Маккейбпен де, Дженсенмен де қарым-қатынасы болғанын – айыптау тарапының куәсі ретінде оның сенімділігіне күмән келтіру үшін пайдаланады. Сонымен қатар, Смит өзіне қарсы дәлелдерді құрастыру үшін манипуляцияланған дәлелдерді пайдаланғанын айтады. Қазылар алқасы әсерленіп, «күнәсіз» деген үкім шығарады, және Маккейб ақталады. Смит енді жеңіліске төтеп бере алмайтын, бірақ Маккейбтің ақталуы нәтижесінде жұмысынан айырылған полицей болып шығады. Маккейб оған Дженсенді өзі өлтіргенін айтса, ол Марияны (Динаны) жоғалтқанын түсінеді, ол тіпті телефон арқылы да онымен сөйлеспейді, және оны тірі қалдыратын ештеңе жоқ. Енді ол өзінің тарихын ұрпақтарға жазып берген соң, Смиттің кек алуының нысанасы болуға дайын. Маккейб өзінің қолжазбасын А. деген ескі журналиске жібереді. Б. К. Мюллермен жақында танысып, одан кейін бірден атып өлтірілгенін біледі. Смит тұтқындалып, сотталып, асылып өлтіріледі. Камерон Маккейб қайтыс болғаннан кейін, оның қолжазбасының адресі баяндауды жалғастырады, кітаптың бір бөлігі «А. Б. С. Мюллер Камерон Маккейбтің ескерткіші ретінде». Мюллер «Кесу бөлмесінің еденіндегі бет» романын оқып, басып шығарады және оны Хемингуэй, Дашилл Хаммет және тіпті Джеймс Джойс шығармаларымен салыстырып, кітапқа арналған сын-пикирлерді жинайды. Сонымен қатар ол «қылмыстық сананың дамуын тоқтатуды» айыптайды, әсіресе Маккейбтің. Бір күні Лондонда Мюллер соттан бері көрмеген Мария Рейге кездеседі және олар әңгімелеседі. Мюллер таңғалғандай, ол Маккейб Смитті кісі өлтіргені үшін айыпталу үшін өш алу әрекеті ретінде өзін-өзі өлтіргенін айтады. Ол сондай-ақ Смит оған ғашық болғанын айтады. Романның соңында Мюллер Мария Рейге сүйіспеншілік білдіруді ойлайды, бірақ оның орнына оны «атып өлтіруге» шешім қабылдайды. Осылайша, Борнеманның романында Эстелла Ламар – «кесу бөлмесінің еденіндегі бет», әдеби және нақты мағынада.

Әдеби мәні және сын

1937 жылы кітап жарық көргенде, дәстүрлі және қылмыс әдебиетінің қатал жақтастары алданып қалғандай сезінді, ал Милвард Кеннеди, Э. Р. Пуншон, Росс Макларен және сэр Герберт Рид сияқты сыншылар мен рецензенттер романды оның тапқырлығы үшін жоғары бағалады ("ерекше детективтік оқиға"). Эрик Партридж оны заманауи ағылшын сленгі туралы мол мәліметтердің қоры деп санап, өз сөздіктерінде одан кеңінен цитата келтірді. "Кесу бөлмесінің еденіндегі бет" әртүрлі қалталық басылымдарда сегіз рет қайта басылды, сондай-ақ француз және неміс тілдеріне аударылды, бірақ АҚШ-та жарық көрген жоқ. Он жылдар бойы ұмытылып кеткен Борнеманның алғашқы романын 1960 жылдары Ордиан А. Хаген қайта ашты және оны өзінің "Кім өлтірді?" атты еңбегінде қылмыс әдебиетінің маңызды туындысы деп мақтады. 1970 жылдардың басында Джулиан Саймонс "Қанды қырғын" атты қылмыс әдебиеті тарихында "Бейнені" "детективтік оқиғалардың соңғы детективтік оқиғасы" деп атады. Дегенмен, автордың кім екені жұмбақ болып қалды. Саймонс та, Голланц баспасы да Камерон МакКейб туралы ештеңе білмеді, тіпті оның әлі тірі ме, жоқ па екенін де білмеді. Сондықтан Голланц 1974 жылы факсимильді басылым шығарғанда, Саймонс романды атағаннан кейін бірнеше ай өткен соң, МакКейбтің мұрагерлерін іздеп жарнамалады және авторлық гонорарларды сенім қорға салды. Екі айдан кейін, әлі де 1974 жылы Джулиан Саймонс Голланцтың қайта басылуын қарап шығып, автордың нақты есімін Эрнст Вильгельм Юлиус Борнеман деп тапты. Ол оның есімінен басқа ештеңе білмейтінін айтты ("Оқырмандардан қосымша ақпарат күтіледі"). Тағы бір рецензент, британдық романист және сценарист Фредерик Рафаэль де автордың кім екенін білмейтінін мойындады. Содан ғана Борнеманның әйгілі сексолог екені, ол Аустрияның Шартен деген кішкентай ауылында тұрып, Аустрия мен Германиядағы бірнеше университеттерде сабақ беріп жүргені белгілі болды.

Оқыңыз

Фрэнсис Айлстің "Алдын ала ойластырылған зұлымдық" (1931) – психологиялық триллер, онда кісі өлтірушінің кім екені романның басында-ақ белгілі болады, ал оқырманға қылмыстық сананың қалай жұмыс істейтінін білуге мүмкіндік туады. Фримен Уилс Крофтстың "Кройдоннан 12.30" (1934) романы да осы сияқты жазылған, онда басты кейіпкер сотқа дайындалып тұр, бірақ ақталуға қанша мүмкіндігі бар екенін анықтай алмайды. Реймонд Постгейттің "Он екінің үкімі" (1940) – автордың социалистік көзқарастарына негізделген, құпия роман. Онда қылмыс, тергеу және жаза кең әлеуметтік және экономикалық жағдайда бейнеленеді. Бадд Шульбергтің "Сэммиді не жетеледі?" (1941) – бұл фильм индустриясының және Голливудтағы осы саланың қызметкерлерінің ішкі жағын көрсететін туынды, Англия емес. Бен Элтонның "Атақты болғанша өл" (2001) – тағы бір мысал, онда кісі өлтіру оқиғасы түсіріліп алынады, бірақ қылмыскердің кім екені құпия күйінде қалады, бұл оқиға 20 ғасырдың соңындағы "Үлкен Аға" сияқты реалити-шоу атмосферасында өтеді.