Кіріспе

Археология мен өнер тарихында қолданылатын даталау жүйесі Гелладикалық хронология – археология мен өнер тарихында қолданылатын салыстырмалы даталау жүйесі. Ол сэр Артур Эванс жасаған Миной хронологиясын толықтырады, бұл Миной өркениетінің қола дәуірі артефактілерін тарихи контекстке жіктеуге арналған. Миной хронологиясы Критке қатысты болса, Гелладикалық хронологияның мәдени және географиялық ауқымы сол кезеңде (шамамен б.з.д. 3200 – шамамен б.з.д. 1050) материктік Грекиямен шектеледі. Сол сияқты, Эгей теңізі аралдарынан табылған артефактілер үшін Цикладтық хронология жүйесі қолданылады. Археологиялық дәлелдер көрсеткендей, өркениет аймақ бойынша шамамен бір уақытта дамыды, сондықтан үш схема бір-бірін хронологиялық тұрғыдан толықтырады. Олар «Эгей» терминімен біріктіріледі, мысалы, Эгей өнері және, көбірек дау тудыратын, Эгей өркениеті. Бұл жүйелер негізінен керамика стиліндегі өзгерістерге негізделген, ол құралдар мен қару-жарақ сияқты байланысты артефактілердің салыстырмалы мерзімін анықтау үшін өлшемшарт болып табылады. Эванс стиль және техника негізінде крит қола дәуірі керамикасын үш негізгі кезеңге бөлді: ерте, орта және кеш Миной. Бұл кезеңдер фазаларға, ал кейбіреулері кіші фазаларға бөлінді. Гелладикалық және Цикладтық схемалар кейінірек жасалды және ұқсас бөліністерге ие. Эванстың жүйесі уақыттың сынағынан өте жақсы өтті, бірақ оның белгілері нақты мерзімдерді көрсетпейді, өйткені өзгеріс тұрақты емес және кейбір стильдер басқаларына қарағанда ұзақ сақталды. Шындығында, осы мерзімдердің болмауы Эванстың жүйесінің күшті жағы болды; Эванстың сенген бірнеше мерзімдер өзгерді, ал басқалары талқылауда, бірақ салыстырмалы түрде тар диапазонда, бірақ схема осындай өзгерістерге бейімделеді. Кейбір керамикалық бұйымдарды египеттік артефактілерге сүйене отырып, олардың мерзімі анығырақ анықталуы мүмкін. Гелладикалық қоғам мен мәдениеттің тамыры неолиттік Грекияда, көптеген елді мекендердің ауыл шаруашылығы, егіншілік және аң аулау арқылы өмір сүрген шағын ауылдар болған кездегі тарихы бар. Бронза металлургиясы, монументалды сәулет және бекіністер салу сияқты дағдылардың біртіндеп дамуы неолиттен қола дәуіріне өтуге әкелді. Кейінгі Гелладикалық кезең (шамамен б.з.д. 1550 – шамамен б.з.д. 1050) кейде Микен дәуірі деп аталады, өйткені Микен сол кезде Грециядағы үстем мемлекет болды. Қола дәуірінің соңында (шамамен б.з.д. 1050), Эгей мәдениеті басып кіру мен соғыстың салдарынан кейбір тарихшылар «Қараңғы дәуір» деп атаған ұзақ құлдырау кезеңіне түсті.

Этимология

Киклад, Хелладик және Миной терминдері географиялық шығу тегін көрсетеді. Қола дәуірі қабаттарындағы әлеуметтік және экономикалық дамудың куәліктері көбейе түсуде, олардың тез дамығаны байқалады. Мысыр және Месопотамия цивилизацияларынан өзгеше, Эгей халықтары үшінші мыңжылдықта жазу білмейтін болған, сондықтан пайдалы жазба деректерінің болмауы салдарынан, кез келген уақыт белгілеуі материалдық заттардың мерзіміне негізделуі тиіс. Күнделікті қолдануда ең көп таралған – қыш ыдыстар болды, және олар сынған жағдайда да, өздерінің бөліктері, яғни "сынықтары" арқылы сақталуға жарамды болды. Ұзақ мерзім ішінде қолданылған әртүрлі стильдер мен техникаларды ескере отырып, сақталған ыдыстар мен сынықтарды жас бойынша жіктеуге болады. Қабаттасқан шөгінділер басқа жерлерден табылған ұқсас заттардың қайсысы бір замандас екенін көрсетеді, демек оларды уақыт бойынша салыстыруға болады.

Ертегі Гелла I (ЕХI)

Ертегі Хелладикалық I кезеңі (немесе EHI), сонымен қатар "Эутресис мәдениеті" деп белгілі, шамамен 3200–2650 ж.б.д. Кораку және басқа да жерлерде жылтыратылған немесе қызыл түсті жылтыратылған, кесілмеген қыш ыдыстардың болуымен ерекшеленеді (бірақ осы кезеңде металл заттар өте сирек кездеседі). Керамика және қоныстану үлгілері тұрғысынан, EHI кезеңі мен одан бұрынғы Соңғы неолиттік кезең (немесе ФН) арасында үлкен байланыс бар; EHI кезеңіндегі қоныстардың орналасуындағы өзгерістер экономикалық амалдардың өзгеруіне байланысты. EHII кезеңіндегі қоныстанудағы өзгерістер егіншілік тәжірибесіндегі өзгерістермен бірге жүрді (яғни, өгіздермен жететін тырма).

Ертегі Гелла III (EHIII)

Ерте Гелладикалық II кезең Лернада "Қасықты үйдің" қирауымен аяқталды. Ерте Гелладикалық II орындарының қирауының себебі бастапқыда гректер және/немесе үнді-еуропалықтардың шабуылымен байланыстырылды, бұл шабуыл шамамен б.з.д. 2200–2000 жылдар аралығындағы Ерте Гелладикалық III немесе Тиринс мәдениеті кезеңінде болған деп есептелді (немесе Ерте Гелладикалық III); алайда, Ерте Гелладикалық II орындарының қирауындағы біркелділік жоқтығы және Литарес, Флиус, Маника сияқты елді мекендерде Ерте Гелладикалық II – Ерте Гелладикалық III/Орта Гелладикалық кезеңдер арасындағы байланыс сақталуына байланысты бұл пікір қазіргі таңда қолдау таппайды. Сонымен қатар, апсидалы үйлер, терракоталық ілмектер, саңылаулы балғалар, ритуалды дөңгелектер және қабырға ішіндегі жерлеулер сияқты "жаңа/сырттан келген" мәдени элементтердің болуы Грекиядағы Ерте Гелладикалық III кезеңінен бұрын-ақ байқалды және олардың пайда болуы жергілікті дамуларға (мысалы, Беотиядан терракоталық ілмектер; неолиттік Фессалиядағы Айя Софиядан ритуалды дөңгелектер) және Ерте Гелладикалық II – Орта Гелладикалық кезеңдерінде материктік Грекия мен Батыс Кіші Азия, Киклад аралдары, Албания және Далмация сияқты аймақтар арасындағы үздіксіз байланыстарға байланысты деп есептеледі. Климаттың өзгеруі де Грекиядағы Ерте Гелладикалық II және Ерте Гелладикалық III кезеңдері арасында (б.з.д. 2200 ж.) болған маңызды мәдени өзгерістерге әсер еткен болуы мүмкін.

II-ші Хелла дәуірі (LHII)

LHIIA сипаттамасы негізінен Kourakou East Alley материалдарына негізделген. Тұрмыстық және сарайлық пішіндер ерекшеленеді. LHIIA мен LMIB арасында берік байланыс бар. LHIIB LMIB аяқталуынан бұрын басталды және Криттің ықпалының төмендеуін көрсетеді. Таза LHIIB жиынтықтары сирек кездеседі және Тиринт, Асин және Коракудан табылған. Цунгизадан алынған С14 деректері LHII кезеңінің б.з.д. 1600/1550 және 1435/1405 жылдар аралығында болғанын көрсетеді, басталуы керамикалық датадан шамамен 100 жыл ертерек, бірақ аяқталуы керамикалық кезеңге жақын. Мысырда LHII-нің екі кезеңі де Тебанның "Империялық" кезеңінің басталуымен сәйкес келеді, Мысырдың Жаңа Патшалығы, он сегізінші династияның Хатешпсуттен Тутмос III-ге дейінгі (б.з.д. 1479–1425 жж.) фараондары. Алекс Кноделл II-ші Хелла дәуірінің 1635/1600 және 1420/1410 жылдар аралығында болғанын айтады. LHIIIA:2 керамикасы Микендік кеңеудің Жерорта теңізінің шығыс бөлігін қамтығанын көрсетеді. Жаңа пішіндер көптеп табылды. Суреттелген керамика мотивтері LHIIIA:1-ден жалғасады, бірақ үлкен стандартталуды көрсетеді. Мысырда Амарна орнында Аменхотеп III билік кезіндегі LHIIIA:1 және оның ұлы Ахенатон билік кезіндегі LHIIIA:2 керамикасы бар. LHIIIA:2 керамикасы б.з.д. 14 ғасырда батқан Улубурун кемесінен табылған. Цунгиза деректері де ертерек, 1390/1370–1360/1325 жылдар аралығында; бірақ LHIIIA:2 керамикасы Милеттің өрттенген қабатында да кездеседі, бұл Мурсили II билігінің басында болған және Мурсилидің қараңғылығына дейін бірнеше жыл бұрын болған. IIIA мен IIIB арасындағы кезеңге өту б.з.д. 1320 жылдан кейін басталады, бірақ көп ұзамай (Кемал Пулак 1295 жылға дейін деп санайды). Фурумарк LHIIIB анықтамасы негізінен зираттардағы қабірлер мен Зигуриядан алынған қоныс материалдарына негізделген. Элизабет Б. Френч Микендегі және Тиринттегі Батыс қабырғадағы табылған заттарға сүйене отырып, оны екі кіші кезеңге бөлді. LHIIIB:2 жиынтықтары сирек, өйткені кесендерде суреттелген керамика сирек кездеседі және осы кезеңдегі көптеген қоныстар қирап, аздаған толық ыдыстар қалдырды. LHIIIB керамикасы Грекия материгіндегі сарайлармен Linear B архивтерімен байланысты. (Linear B Критте II Миной дәуірінен бері қолданылып келген.) Пулак ұсынған LHIIIA/B шекарасы LHIIIB-ді Анатолияда Мурсилидің қараңғылығынан кейін қайта жанданған Хеттермен; Мысырда 19-шы династиямен, сондай-ақ Рамсеидтер ретінде танымал; және Солтүстік Месопотамияда Ассирияның Митанниге үстемдігімен бірдей кезеңге қояды. LHIIIB аяқталуы Угариттің қирауымен байланысты, оның қираған жерлерінде осы керамиканың соңғы үлгілері сақталған. LHIIIB аяқталуына қатысты Цунгиза дерегі 1200/1190 ж. Сондықтан LHIIIC басталуы қазір әдетте патшайым Твосрет билігіне қойылады. Фурумарк LHIIIC-ті Микен, Асин, Кефалония және Родостан алынған материалдарға сүйене отырып, LHIIIC:1 және LHIIIC:2 деп бөлді. 1960 жылдары Микендегі цитадель және Евбеядағы Лефканди қазбалары LHIIIC-тің аймақтық ерекшеліктерін, әсіресе кейінгі кезеңдерінде ашып көрсеткен қабатталған материалдарды берді. IIІІ ғ. аяғындағы керамиканың бірнеше фрагменттері Трой VIIa және Тарс қалаларында табылған. Сондай-ақ, филистиндердің Ашдод, Ашкелон, Екрон, Ғат және Газа қалаларында да осындай керамика жасалған.

Қалпына келтірілген елді мекендер

Гелладикалық кезеңде бірқатар маңызды жетістіктер жасалды, соның ішінде монументалды ғимараттары бар, дәліз үйлері сияқты, бекінілген қалалық елді мекендер. Бұл элиталық билік құрылымымен ұйымдастырылған немесе кем дегенде корпоративтік, прото-қала мемлекеті түрінде дамыған күрделі қоғамдардың болғанын көрсетеді. Осы елді мекендердің бірі – Евбеяда орналасқан Маника, ол II ерте гелладикалық кезеңге (б.з.д. 2800–2200 жылдар) жатады. Елді мекен 70–80 гектар аумақты алып, 6000–15000 адамға дейін тұрғын болды және Грециядағы қола дәуіріндегі ең ірі елді мекендердің бірі еді. Тағы бір елді мекен – Арголид аймағындағы Лерна, ол ерте гелладикалық кезеңдегі ең маңызды және ең бай орталықтардың бірі саналады. Елді мекенде «Керамикалық плиткалар үйі» деп аталатын монументалды ғимарат бар, ол өте дамыған архитектуралық ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Мысалы, ғимараттың шатыры күйдірілген плиткалармен жабылған, соның арқасында ғимарат осылай аталды. Бұл құрылыс ерте гелладикалық II кезеңге (б.з.д. 2500–2300 жылдар) жатады және кейде қоғамның элиталық өкілінің, прото-сарайдың немесе әкімшілік орталықтың тұрғын үйі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, бұл ғимарат қала тұрғындарының ортақ меншігі немесе коммуналдық құрылым болуы мүмкін. Ғимараттың нақты қызметі әлі анықталған жоқ, себебі ғимараттың мақсатын көрсететін шағын тұрмыстық заттар табылған жоқ. Қазба жұмыстарынан табылған қалдықтардың ішінде шатырдан құлаған мыңдаған терракоталық плиткалар бар. Мұндай шатырлар ерте гелладикалық Аковитикада, сондай-ақ кейінірек Микен қалалары – Гла мен Мидеяда да кездеседі. Алайда, грек архитектурасында олар б.з.д. 7 ғасырында ғана кеңінен таралды. «Керамикалық плиткалар үйінің» қабырғалары тас негіздерге орнатылған күнде кептірілген кірпіштерден тұрғызылған. Басқа да маңызды орындарға 1 гектар аумақты алып жатқан және шамамен 1250 адамға дейін тұрғын болған Айя Ирини кіреді; 8 гектар аумақты алып, 1600–2400 адамға дейін тұрғын болған Эутресис; 20 гектар аумақты алып, 4000–6000 адамға дейін тұрғын болған Фива. Б.з.д. 2400–2300 жылдарға жатқан Эгина III кезеңі, Лефканди I Кастри кезеңімен сәйкес келеді, осы кезде қоғамның экономикалық құрылымы, әкімшілік және әлеуметтік ұйымдасқандығы туралы мәліметтер нақтырақ болады.