Тарихтың Аяқталуы және Соңғы Адам

Кіріспе

Фрэнсис Фукуяманың 1992 жылғы кітабы «Тарихтың соңы және соңғы адам» – американдық саясаттанушы Фрэнсис Фукуяманың 1992 жылғы саяси философиялық кітабы. Онда Батыс либералды демократиясының басымдығымен – Қышқы соғыстың (1945–1991) аяқталуы және Кеңес Одағының ыдырауы (1991) салдарынан – адамзат тарихтың белгілі бір кезеңінің аяқталуына ғана емес, сонымен қатар тарихтың соңына жеткендігі айтылады: яғни, адамзаттың идеологиялық эволюциясының соңғы нүктесіне және Батыс либералды демократиясының адам үкіметінің соңғы түрі ретінде жайылғандығына. Фукуяма Георг Вильгельм Фридрих Гегель мен Карл Маркс философиясы мен идеологиясына сүйенеді, олар адам тарихын бір әлеуметтік-экономикалық дәуірден екіншісіне қарай сызықтық прогресс ретінде қарастырады. Бұл кітап Фукуяманың 1989 жылғы жазда «The National Interest» журналында жарияланған «Тарихтың соңы?» атты эссесін кеңейтеді.

Шолу

Фукуяма тарихты эволюциялық процесс ретінде қарастыру қажеттігін және тарихтың соңы, осы мағынада, либералдық демократияның барлық елдер үшін соңғы үкімет нысаны екенін білдіреді деп санайды. Фукуяманың пікірінше, Француз революциясынан бері либералдық демократия басқалардың барлығынан (этикалық, саяси, экономикалық тұрғыдан) жақсырақ екенін бірнеше рет дәлелдеді. Дегенмен, көптеген Фукуяма зерттеушілері бұл оның еңбегін қате түсіну деп есептейді. Фукуяманың аргументі болашақта парламенттік демократия қағидаларын қолданатын және қандай да бір нарыққа ие үкіметтердің көбейе түсетіні ғана. Ол былай деді:

"Тарихтың соңы" ешқашан әлеуметтік немесе саяси құрылымның американдық моделімен байланысты болған емес. Менің бастапқы аргументіме түрткі болған орыс-француз философы Александр Кожев айтқандай, мен Еуропалық Одақ қазіргі АҚШ-тан гөрі тарихтың соңында әлем қалай болады екенін дәлмек көрсетеді деп санаймын. ЕО-ның егемендік пен дәстүрлі билік саясатын басып өтіп, трансұлттық құқықтық мемлекет құруға жасаған тырысы американдықтардың Құдайға, ұлттық егемендікке және әскери күшке деген сенімінен гөрі "тарихи кезеңнен кейінгі" әлемге көбірек сай келеді.

Аргументтер жақта

Фукуяманың тезисін қолдайтын аргумент – демократиялық бейбітшілік теориясы, ол дамыған демократиялардың бір-бірімен соғысқа түсуі сирек немесе мүлдем болмайтынын көрсетеді. Бұл теория сынға ұшырады, пікірлер көбінесе "соғыс" және "дамыған демократия" ұғымдарының келіспеушілік анықтамаларына негізделген. Теорияны бағалаудағы қиындықтардың бірі – демократияның бүкіл әлемде кең таралған құбылыс ретінде адамзат тарихында салыстырмалы түрде жақында пайда болғаны, бұл оны жалпылауды қиындатады. (Демократиялар арасындағы соғыстар тізілімін де қараңыз.) Басқа маңызды эмпирикалық дәлелдерге Оңтүстік Америка, Оңтүстік-Шығыс Азия және Шығыс Еуропа елдерінің әскери диктатурадан либералды демократияға өтуі нәтижесінде мемлекетаралық соғыстың тоқтатылуы жатады. Бірнеше зерттеулерге сәйкес, Ұлы Суық Соғыстың аяқталуы және либералды демократиялық мемлекеттердің санының артуымен бірге жалпы соғыс, мемлекетаралық соғыс, этникалық соғыс, революциялық соғыс, сондай-ақ босқындар мен күшпен оралған адамдардың саны күрт және кенеттен төмендеді.

Жақсылық

Маркс көшбасшылары: қарыздың жағдайы, аза тұту және жаңа интернационал (1993) еңбегінде Жак Деррида Фукуяманы философ-мемлекетші Александр Кожевтің (1902–1968) "Лео Штраустың дәстүрі бойынша" (1899–1973) 1950-ші жылдары АҚШ қоғамын "коммунизмнің іске асырылуы" деп сипаттаған "кешігіп келген оқырман" деп сынады. Фукуяманың зияли тұлға ретіндегі танымалдығы және оның "Тарихтың соңы және соңғы адам" кітабының кең танылуы оңшыл, "Маркстің өлімі" туралы мәдени алаңдаушылықтың белгілері болды. Фукуяманың Батыс либерализмінің экономикалық және мәдени гегемониясын мақтауын сынға ала отырып, Деррида былай деді: Сондықтан Деррида: "Тарихтың осы соңы негізінен христиандық эсхатология. Бұл Папаның Еуропалық қауымдастық туралы қазіргі айтуларымен үйлеседі: [егер] христиан мемлекеті немесе [егер] жоғары мемлекет болуға тағайындалған болса; [бірақ] бұл қауымдастық әлі де бір түрлі қасиетті одаққа жатады"; Фукуяма өзінің ойын жеткізу үшін қолайлы жағдайда эмпирикалық деректерді пайдалану арқылы және эмпирикалық деректер оның тарихтың соңы туралы тезисіне қайшы келгенде абстрактілі идеалға жүгіну арқылы зияли "алдаудың" тәсілін қолданды; және Фукуяма АҚШ пен Еуропалық Одақты либералды демократия мен еркін нарықтың ерекше идеалдарымен салыстырғанда кемшіліктері бар саяси бірліктер ретінде қарастырады, бірақ мұндай абстракциялар (идеалдар) эмпирикалық дәлелдермен дәлелденбейді, тіпті эмпирикалық түрде дәлелдеу мүмкін емес, өйткені олар Гегельдің философиялық Ізгі хабарларынан туындаған философиялық және діни абстракциялар; және Фукуяма өзінің аяқталмаған тезисін растау үшін, оның кемшіліктері мен толық еместігіне өзі келісетін эмпирикалық байқауларды пайдаланады. Фукуяма "Тарихтың соңы" еңбегінде радикалды исламды қысқаша талқылады. Ол ислам сталинизм және фашизм сияқты империалистік күш емес екенін, яғни исламның "төрт қабатты" жерлерден тыс жерде ақыл-ой немесе эмоционалдық тартымдылығы шамалы екенін айтты. Фукуяма Иран мен Сауд Арабиясының экономикалық және саяси қиындықтарына назар салып, мұндай мемлекеттер негізінен тұрақсыз екенін мәлімдеді: олар мұсылман қоғамы бар демократияға айналады (Түркия сияқты) немесе жай ғана ыдырайды. Ислам мемлекеттері құрылған кезде, олар батыс мемлекеттері тарапынан оңай басып алынды. 2001 жылдың қазан айында Фукуяма Уолл-стрит журналындағы пікір мақаласында 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін өзінің тезисіне қатысты сынға жауап беріп, "Менің ойымша, мен соңында дұрыс болып қаламын" деді. Ол "Тарихтың соңы" дегенімен адамзаттың саяси жүйесінің "либералды демократиялық Батыс" жүйесіне қарай эволюциясын меңзеді. Ол сондай-ақ өзінің бастапқы тезисі "жанжалсыз әлемді білдірмейді, сонымен қатар қоғамның ерекшелігі ретінде мәдениеттің жоғалуын білдірмейді" деп атап өтті. Тель-Авив университетінің ұлттық қауіпсіздік профессоры Азар Гат өзінің 2007 жылғы "Сыртқы істер" мақаласында "Ауторитарлық ұлы державалардың оралуы" деген тақырыпта осы мәселені талқылап, бұл екі елдің табысы "тарихтағы соңғы соңның аяқталуына" әкелуі мүмкін екенін айтты. Гат сонымен қатар радикалды исламды талқылады, бірақ онымен байланысты қозғалыстар "қазіргі заманға тиімді балама емес және дамыған әлемге маңызды әскери қауіп төндірмейді" деді. Ол Қытай мен Ресейдің қауіп-қатерін басты қауіп деп санады, өйткені олар басқа мемлекеттерге әсер етуі мүмкін бәсекелестік үлгіні құра алады. Бұл пікірді Роберт Каган өзінің 2008 жылғы "Тарихтың қайтуы және армандардың соңы" атты кітабында қайталады, оның тақырыбы "Тарихтың соңы" дегенге тікелей жауап болды. 2008 жылы "Вашингтон Пост" газетінде Фукуяма осы мәселеге тоқталды. Ол былай деп жазды: "Соңғы кездері авторитарлық жүйеде алға жылжуға қарамастан, либералды демократия ең күшті, кеңінен тартымды идея болып қала береді. Автократтардың көпшілігі, соның ішінде Путин мен Чавес, демократияның ішкі мазмұнын жойғанмен, оның сыртқы рәсімдеріне сәйкес келу керек деп санайды. Тіпті Қытайдың Ху Цзиньтао да Пекин Олимпиадасы қарсаңында демократия туралы сөйлеуге мәжбүр болды". Оның 2022 жылдың наурыз айында айтқан "соңғы қасіреті" - бұл Қытай Ресейдің Украинаны басып алуын қолдайтын, ал Ресей Қытайдың Тайваньды басып алуын қолдайтын әлем. Егер бұл орын алса және сәтті аяқталса, Фукуяма былай деді: "Онда сіздер демократиялық емес күштердің үстемдік еткен әлемде өмір сүретін болар едіңіз. Егер АҚШ және Батыстың қалған бөлігі бұған жол бермесе, онда бұл тарихтың соңының соңы болар еді".

In Specters of Marx: The State of the Debt, the Work of Mourning and the New International (1993), Jacques Derrida criticized Fukuyama as a "come lately reader" of the philosopher statesman Alexandre Kojève (1902–1968), who "in the tradition of Leo Strauss" (1899–1973), in the 1950s, already had described the society of the U. S. as the "realization of communism"; and said that the public intellectual celebrity of Fukuyama and the mainstream popularity of his book, The End of History and the Last Man, were symptoms of right wing, cultural anxiety about ensuring the "Death of Marx". In criticising Fukuyama's celebration of the economic and cultural hegemony of Western liberalism, Derrida said:

Therefore, Derrida said: "This end of History is essentially a Christian eschatology. It is consonant with the current discourse of the Pope on the European Community: Destined to become [either] a Christian State or [a] Super State; [but] this community would still belong, therefore, to some Holy Alliance"; that Fukuyama practised an intellectual "sleight of hand trick", by using empirical data whenever suitable to his message, and by appealing to an abstract ideal whenever the empirical data contradicted his end of history thesis; and that Fukuyama sees the United States and the European Union as imperfect political entities, when compared to the distinct ideals of liberal democracy and of the free market, but understands that such abstractions (ideals) are not demonstrated with empirical evidence, nor ever could be empirically demonstrated, because they are philosophical and religious abstractions that originated from the Gospels of Philosophy of Hegel; and yet, Fukuyama still uses empirical observations to prove his thesis, which he, himself, agrees are imperfect and incomplete, to validate his end of history thesis, which remains an abstraction. Fukuyama did discuss radical Islam briefly in The End of History. He argued that Islam is not an imperialist force like Stalinism and fascism; that is, it has little intellectual or emotional appeal outside the Islamic "heartlands". Fukuyama pointed to the economic and political difficulties that Iran and Saudi Arabia face and argued that such states are fundamentally unstable: either they will become democracies with a Muslim society (like Turkey) or they will simply disintegrate. Moreover, when Islamic states have actually been created, they were easily dominated by the powerful Western states. In October 2001, Fukuyama, in a Wall Street Journal opinion piece, responded to criticism of his thesis after the September 11 attacks, saying, "I believe that in the end I remain right". He explained that what he meant by "End of History" was the evolution of human political system, toward that of the "liberal democratic West". He also noted that his original thesis "does not imply a world free from conflict, nor the disappearance of culture as a distinguishing characteristic of societies". Azar Gat, Professor of National Security at Tel Aviv University, argued this point in his 2007 Foreign Affairs article, "The Return of Authoritarian Great Powers", stating that the success of these two countries could "end the end of history". Gat also discussed radical Islam, but stated that the movements associated with it "represent no viable alternative to modernity and pose no significant military threat to the developed world". He considered the challenge of China and Russia to be the major threat, since they could pose a viable rival model which could inspire other states. This view was echoed by Robert Kagan in his 2008 book, The Return of History and the End of Dreams, whose title was a deliberate rejoinder to The End of History. In his 2008 Washington Post opinion piece, Fukuyama also addressed this point. He wrote, "Despite recent authoritarian advances, liberal democracy remains the strongest, most broadly appealing idea out there. Most autocrats, including Putin and Chávez, still feel that they have to conform to the outward rituals of democracy even as they gut its substance. Even China's Hu Jintao felt compelled to talk about democracy in the run up to Beijing's Olympic Games." His "ultimate nightmare", he said in March 2022, is a world in which China supports Russia's invasion of Ukraine and Russia supports a Chinese invasion of Taiwan. If that were to happen, and be successful, Fukuyama said, "then you would really be living in a world that was being dominated by these non democratic powers. If the United States and the rest of the West couldn't stop that from happening, then that really is the end of the end of history."

Азаматтық қоғамның құлдырауы мен саяси ыдырауы

2014 жылы түпнұсқа эссе жарияланғанына 25 жыл толуына орай, Фукуяма «Тарихтың соңы?» деген сұраққа жауап бере отырып, өзінің гипотезасын жаңартып, «The Wall Street Journal» газетінде тағы да мақала жазды. Ол либералды демократияның «идеялар саласында» авторитарлық үкімет жүйелерімен нақты бәсекелестікке тап болмайтынын, бірақ «1989 жылдың құлшыныс күндерінен» гөрі бұрынғыдай идеалистік көзқараста болмайтынын жазды. Фукуяма Украинадағы «Қызыл революция» мен «Араб көктеміне» тоқталып, олардың демократияны қолдау мақсатындағы әрекеттері сәтсіз аяқталғанын, сондай-ақ Таиланд, Түркия және Никарагуа сияқты елдерде демократияның «кері кетуіне» назар салды. Оның пікірінше, демократиялық жолмен сайланған үкіметтердің кейбір елдердегі ең үлкен мәселесі идеологиялық емес, «халықтан күтілетіннің мәнін қамтамасыз ете алмауы: жеке қауіпсіздік, ортақ экономикалық өсім және жеке мүмкіндіктерге қол жеткізуге қажетті негізгі мемлекеттік қызметтер». Фукуяма экономикалық өсімнің, үкімет пен азаматтық институттардың жақсаруының бір-бірін нығайтатынына сенсе де, «барлық елдердің осы даму жолына түсуі» міндетті емес екенін айтты. Сондай-ақ Фукуяма «саяси шіру» туралы ескертті, ол АҚШ сияқты дамыған демократияларға да әсер етуі мүмкін, онда сыбайлас жемқорлық және жемқор капитализм бостандық пен экономикалық мүмкіндіктерді жояды. Дегенмен ол «демократиялық идеалдың күші әлі де зор» екеніне сенім білдірді және «фактілерден тыс әлемнің» пайда болуына тоқталып, «25 жыл бұрын демократиялардың кері кетуіне қалай болатынын түсінбедім. Менің ойымша, олар мұны істей алады» деді. Американың саяси шіруі әлемдік тәртіпке соншалықты нұқсан келтіруі мүмкін екенін ескертті, бұл «Совет Одағының ыдырауымен салыстыруға болады». Фукуяма Ресейдің Brexit референдумы мен 2016 жылғы АҚШ сайлауларына араласуын да атап өтті. Капитализм мен неолибералды саясаттың табысынан туындаған, байлықтың теңсіздігі және экологиялық қауіптер сияқты мәселелер көптеген елдерде сайланған үкіметтерге наразылық тудырды. Нәтижесінде либералды демократия еркін нарықтық экономиканың тудырған көптеген қиындықтарды жеңу үшін күресіп, көптеген елдерде демократия сапасының төмендеуіне куә болды.

In 2014, on the occasion of the 25th anniversary of the publication of the original essay, "The End of History? ", Fukuyama wrote a column in The Wall Street Journal again updating his hypothesis. He wrote that, while liberal democracy still had no real competition from more authoritarian systems of government "in the realm of ideas", nevertheless he was less idealistic than he had been "during the heady days of 1989". Fukuyama noted the Orange Revolution in Ukraine and the Arab Spring, both of which seemed to have failed in their pro democracy goals, as well as the "backsliding" of democracy in countries including Thailand, Turkey and Nicaragua. He stated that the biggest problem for the democratically elected governments in some countries was not ideological but "their failure to provide the substance of what people want from government: personal security, shared economic growth and the basic public services that are needed to achieve individual opportunity." Though he believed that economic growth, improved government and civic institutions all reinforced one another, he wrote that it was not inevitable that "all countries will get on that escalator". Fukuyama also warned of "political decay", which he wrote could also affect established democracies like the United States, in which corruption and crony capitalism erode liberty and economic opportunity. Nevertheless, he expressed his continued belief that "the power of the democratic ideal remains immense". and the rise of a "post fact world", saying that "twenty five years ago, I didn't have a sense or a theory about how democracies can go backward. And I think they clearly can." He warned that America's political rot was infecting the world order to the point where it "could be as big as the Soviet collapse". Fukuyama also highlighted Russia's interference in the Brexit referendum and 2016 U. S. elections. Problems caused by the success of capitalism and neo liberal policies, such as greater wealth inequality and environmental hazards, manifested in many countries with unrest towards elected governments. As a result liberal democracy has struggled to survive many of the problems caused by a free market economy and many nations would see a decline in the quality of their democracy.